Ирбэт тоҥ саарыстыбата

Булуус температурата −10 °C аллара түспэт уонна −4 °C үрдээбэт^[1].

«Ирбэт тоҥ саарыстыбата» атын куораттартан уонна тас дойдулартан кэлбит туристар саамай сылдьар сирдэриттэн биирдэстэрэ буолар. Комплекс сүрүн көрдөрүүтүгэр саха маастардара оҥорбут муус оҥоһуктара бааллар^[2]. Олортон сорохторун оҥорууга хас да ый барар^[3].

Манна тымныыны тойоно Чысхаан троннай саалата, муус оҥоһуктар, сиэри-туому ыытар саала уонна муус бар бааллар. Палеонтология мини-түмэлигэр сэлии уонна муустаах кэм атын кыылларын уҥуохтарын быыстапкатын көрүөххэ сөп.

Комплекска Дед Мороз почтатын дьааһыга туруоруллубут. Сыл аайы ахсынньы 1 күнүгэр Великий Устюгтан Дед Мороз Дьокуускайга кэлэн, тымныы тойонуттан Чысхаантан кыһын бэлиэтин тутар уонна кинини кытта Саҥа дьыл иннинэ Арассыыйанан айанныыр, онтон салгыы «Ирбэт тоҥ саарыстыбатыгар» төннөр^[1].

Булуус Дьокуускай таһыгар Чочур Мыраан хайаҕа 1980-с сылларга тоҥ аһы-үөлү харайар ыскылаат быһыытынан туттуллаары хаһыллыбыт.

Комплекс икки сүрүн штольняттан (уһуннара 102 уонна 124 миэтэрэ) уонна муус оҥоһуктара турар 25 камераттан турар. Штольнялары тулалыыр хайа кэлимэ ирбэттии тоҥмут кумахтан уонна туой буортан турар. Боруода айылҕаттан температурата −2,5…−3 °C буолар.

Хайа кэлимэ салгыҥҥа оҕустарбатыттан көмүскүүр уонна боруода суулларын-алдьамматын туһугар, кыһыҥҥы кэмҥэ оҥоһуктар тымныы салгынынан курдат үрдэриллэллэр, оттон булуус эркиннэрин уунан ыһан муус араҥатынан бөҕөргөтөн биэрэллэр. Штольняларга киириигэ экскурсия кэмигэр сылаас салгын киирэрин хааччахтыыр тымныынын тутар сабыылар туруоруллубуттар^[4].

Сэбиэскэй кэмҥэ булуус ас-үөл ыскылаатын быһыытынан хаһыллыбыта, манна ас-үөл дьыл ханнык баҕарар кэмигэр тоҥ сытара, тоҕо диэтэххэ муус умуһах иһигэр сайыҥҥы куйааска даҕаны салгын температурата −5…−10 °C буолар^[5].

Киин Чочур Муран хайатыгар баар хаһыллыбыт улахан муус умуһахха 2005 сыллаахха аһыллыбыта. Арыйыы сиэригэр-туомугар Троннай саалаҕа ыалдьыттары Чысхаан эҕэрдэлээбитэ^[6].

Бу Чысхаан куораттааҕы официальнай резиденцията буолар, оттон сүрүн резиденцията Тымныы полюһугар — Өймөкөөн улууһун Томтор сэлиэнньэтигэр баар.

«Ирбэт тоҥ саарыстыбата» Дьокуускай биир сүрүн туристическай кэрэ-бэлиэ сирэ буолар. Комплекс төгүрүк сыл, күн аайы 10:00 чаастан 19:00 чааска диэри үлэлиир. Киириитэ төлөбүрдээх, 5-тэн элбэх киһилээх бөлөхтөргө экскурсиялар ыытыллаллар^[7].

Манна араас тиэмэҕэ аналлаах 22 саала баар, олортон сүрүннэрэ — саха төрүт култууратыгар уонна ирбэт тоҥҥо анаммыт саалалар . Экспозициялар мэлдьи саҥардыллаллар^[8].

Сахалыы алгыс уонна арчылааныы төрүт сиэрдэрин-туомнарын ыытарга аналлаах Сиэр-туом саалата баар. Саала куба муус оҥоһуктарынан киэргэтиллибит — бу саха да итэҕэлинэн, Европа да култууратыгар ыраас буолуу уонна кэргэнниилэр бэриниилээх буолууларын бэлиэтэ.

Биир хоско туристар Хоту дойду Иччитин — биир кэлим муустан кыһыллыбыт киһи быһыылаах оҥоһугун көрүөхтэрин сөп. Номоххо этиллэринэн, Иччи ирбэт тоҥтон харамайдары айар уонна кинилэргэ тыын биэрэр.

Комплекска «Ледниковый период» ойуулук уонна «Игра престолов» телесериал дьоруойдарын саалалара бааллар^[9].

Комплекс өссө биир кэрэ-бэлиэ сирэ — муус сыыр. Манна сырылаабыт хас биирдии киһиэхэ хаар кыырпаҕа бэлиэ туттарыллар, ону «Ирбэт тоҥ саарыстыбатыгар» сылдьыбыт туһунан анал ааттаах туоһу сурукка атастаһыахха сөп.

Комплекска муус бар үлэлиир, менютугар тоҥ кыһыллыбыт балык уонна отонноох тоҥ күөрчэх баар.

Эбийиэккэ дьон сылдьыыта утуу-субуу үрдүүр: 2019 сыл бэс ыйыгар «Ирбэт тоҥ саарыстыбатыгар» 3282 киһи сылдьыбыт, 2023 сыл бэс ыйыгар — 3439, оттон 2024 сыл бэс ыйыгар — 6878 киһи^[10].

2018 сыллаахха комплекс иһигэр кёрлинг оонньууга аналлаах саала аһыллыбыта^[11].

2024 сыл от ыйыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев Арассыыйа Бырабыытылыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Дмитрий Чернышенколыын көрсүһүүтүгэр эрэгийиэн туристическай кыаҕын сайыннарарга бэлэмнэрин биллэрбитэ, онно «Ирбэт тоҥ саарыстыбатын» туһунан туспа бэлиэтээн эппитэ^[12]. Саха сиринээҕи Урбаан, эргиэн уонна туризм министиэристибэтин сыанабылынан, эбийиэк көҥүллэнэр ноҕурууската — сылга 200 тыһыынчаҕа диэри ыалдьыт^[10].