Сэлии түмэлэ

Аан дойдутааҕы Сэлии түмэлэ 1991 сыллаахха Пётр Алексеевич Лазарев көҕүлээһининэн сэлии фаунатын чинчийэр билим-култуурунай киин быһыытынан тэриллибитэ. 1995 сыллаахха түмэл СӨ Билим Академиятын састаабыгар киирбитэ, оттон аата Сэлии түмэлэ диэҥҥэ уларыйбыта. 1998 сыл от ыйыгар, СӨ Билим Академиятын Президиумун уурааҕынан, түмэл Хотугу прикладной экология институтун (ИПЭС) салаатын быһыытынан саҥаттан тэриллибитэ. 2011 сыллаахха институт уонна ону кытта Сэлии түмэлэ М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет састаабыгар киирбиттэрэ.

2011—2013 сылларга түмэл Соҕуруу Кэриэйэҕэ Сеулга көһө сылдьар сэлии быыстапкатын тэрийбитэ.

2012 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр, ХИФУ ректора Е. И. Михайлова дьаһалынан, Сэлии түмэлигэр кини төрүттээччитин — биология билимин дуоктара, билим уонна тиэхиньикэ эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх учуонайа, РНА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ Петр Алексеевич Лазарев аата иҥэриллибитэ^[2].

Сеулга көһө сылдьар түмэл быыстапкатын бэлэмнии сылдьан

2025 сыл балаҕан ыйыгар Илиҥҥи экономика форумугар Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Сэлии аан дойдутааҕы киинин бырайыагын көрдөрбүтэ. Бу билим-туристическай паарка сэлии түмэлин салгыытын быһыытынан Дьокуускай аттынан тутуллуохтаах^[3].

Саха сиригэр көстүбүт сэлии фаунатын (нууч.) (сах. эбийиэктэрэ үксүгэр үчүгэй туруктаах буолаллар. Сымнаҕас эттиктэрдээх, түүтэ, тириитэ энчирээбэтэх ураты булумньулар 90 % Саха сиригэр көстүбүттэрэ ыйыллар, сир анныттан хостооһуҥҥа көстүбүт биологическай убаҕастаах (о. э. хааннарын уонна ииктэрин сорҕото хаалбыт) харамайдар бу эрэ эрэгийиэн сиригэр-уотугар бааллара биллэр. Сэлии түмэлин тэрийии маннык булумньуларга толору, кэлимник чинчийиини ыытар кыаҕы биэрбитэ уонна Дьокуускайга быыстапкаҕа туруорууну, эбийиэктэри харайыыны хааччыйбыта^[4].

Түмэлгэ 120-10 тыһыынча сыл анараа өттүгэр үөскүү сылдьыбыт сэлии фаунатын үүтүнэн иитиллээччилэрин бары бөдөҥ, улахан кыылларын-сүөллэрин, харамайдарын тобохторо бааллар: сэлии, түүлээх носорог, Өлүөнэ ата (лат. Equus lenensis Russ.), плейстоцен бизона (лат. Ovibos pallantis H.Smith), хотугу таба, кулааһай, тайах, хайа хаспаҕын хахайа, бөрө уо. д. а. Ону тэҥэ, түмэлгэ Өлүөрэ фаунатын кытта ситимнээх, эрдэтээҥи уонна орто плейстоцен кэмигэр олорбут үүтүнэн иитиллээччилэр уҥуохтарын хомуурдара бааллар: кэтит сүүстээх тайах (лат. Cervalces latifrons Johnson), Берингийскэй зоргелия (овцебык былыргы көрүҥэ, лат. Soergelia sp.), Вера ата (лат. Equus verae Sher) уо. д. а.

Түмэл биир ураты эспэнээттэрэ — сымнаҕас эттиктэрдээх сэлии уҥуохтара (тирии быстахтара, икки атах, ис уорганнара), ону тэҥэ дьиикэй ат өлүгүн сорҕото. Ону таһынан, быыстапкаҕа сэлии, түүлээх носорог уонна бизон түүлэрин сүүмэхтэрин көрүөххэ сөп^[5].