Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Хаҥалас улууһун Г. В. Ксенофонтов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлэ

Gerb-icon.png

РФ Култуура министиэристибэтэ

Arrow-Right.png
Gerb-big.png
Арассыыйа Федерациятын Култуура министиэристибэтэ

Хаҥалас улууһун Гаврил Васильевич Ксенофонтов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлэ (нууч. Хангаласский улусный краеведческий музей имени Гаврила Васильевича Ксенофонтова (сокр. — МБУК «Хангаласский улусный краеведческий музей имени Г. В. Ксенофонтова») — Саха сирин «Хаҥалас улууһа» муниципальнай оройуонун муниципальнай бүддьүөттэн үбүлэнэр култуура тэрилтэтэ. Хаҥалас улууһугар, Покровскай куоракка, Орджоникидзе уулуссатыгар, 50 №-дээх дьиэҕэ баар[1].

Түмэл 1962 сыллаахха тэриллибитэ[2].

Устуоруйата

Гаврил Ксенофонтов аатынан Хаҥалас улууһун кыраайы үөрэтэр түмэлэ 1962 сыллаахха уопсастыбаннай төрүккэ олоҕуран, Серго Орджоникидзе түмэл-дьиэтин быһыытынан олохтоммута. Түмэл төрүттээччитэ уонна бастакы дириэктэрэ — Покровскай орто оскуолатын учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Семен Дмитриевич Иванов (1910—1989 сс.)[2].

1970 сыллаахха түмэл Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай түмэлин филиалларын ахсааныгар киирбитэ[3].

Түмэл дьиэтэ 1975 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ суолталаах пааматынньык быһыытынан судаарыстыба харыстабылыгар ылыллыбыта[2].

1978 сыллаахха түмэл хат тэриллибит Ем. Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай түмэлин састаабыгар киирбитэ[2].

1991 сылтан түмэл улуустааҕы кыраайы үөрэтэр түмэлн салаатын быһыытынан Өлүөнэтээҕи дьаам станцияларын устуоруйатын түмэлигэр кубулуйбута[4].

1993 сыллаахха олунньу 19 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин Михаил Ефимович Николаев ыйааҕынан Хаҥалас улууһун кыраайы үөрэтэр түмэлигэр Гаврил Васильевич Ксенофонтов аата иҥэриллибитэ. Гаврил Ксенофонтов — Хаҥалас улууһуттан төрүттээх, этнографияҕа, сахалар төрүттэрин туһунан фундаментальнай билим үлэлэри суруйбут саха учуонайдарыттан биирдэстэрэ: «Уураанхай сахалар», «Эллэйаада», «Шаманизм» уо. д. а.[3].

2007 сыллаахха, Покровскай 325 сыллаах үбүлүөйүн сылыгар, куорат үбүлүөйүгэр уонна Саха Сирэ Арассыыйа састаабыгар киирбитэ 375 сылыгар анаан түмэл экспозицията саҥардыллыбыта[3].

2014 сыллаахха, «Түмэл дьыалата» тус сыаллаах программанан, түмэл икки этээстээх саҥа дьиэтэ тутуллубута, онно  — 648 м² уопсай иэннээх экспозиция уонна быыстапка саалалара бааллар. Бастакы этээскэ «Кембрий кэмэ (530 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр)» экспозиция көрдөрүллэр: петроглифтардаах уонна руналаах Өлүөнэ очуостарын панорамалара, кембрий үөскээһинин панорамата уонна кэм наарданыытын табылыыссата, Дириҥ Үрэх туруу сирэ (3,2 — 1,8 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр) уо.д. а[3].

Иккис этээс экспозициялара Тыгын кэмин, Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатыгар холбооһуутун, Саха сиригэр көскө ыытыыны, Иркутскай-Дьокуускай суол устуоруйатын, Степной Дууманы — Саха сиригэр 1827—1838 сылларга диэри үлэлээбит былаас бастакы бэрэстэбиитэллээх уорганын, Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэни (нууч.) (сах., гражданскай сэриини, Конфедералистар хамсааһыннарын (нууч.) (сах., Хаҥалас улуус олохтоохторун — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын көрдөрөллөр. Ону тэҥэ иккис этээскэ — тыа хаһаайыстыбата, промышленность, үөрэх, доруобуйа харыстабыла, улуус култуурата көрдөрүллэр. «Орто Дойду» зоопарк экспозицията Саха сирин фаунатыгар ананар[3].

Пуонда хараллар сирин иэнэ - 59 м². Сылга көрөөччү орто ахсаана — 4800 киһи.

Түмэл үлэһиттэрэ өрөспүүбүлүкэ уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин түмэллэрэ ыытар тэрээһиннэригэр, сэминээрдэригэр, кэмпэриэнсийэлэригэр кытталлар уонна түмэл пуондатын хаҥатыынан, улуус уонна өрөспүүбүлүкэ түмэллэрин кытта уопут атастаһыытынан, экспонаттары хомуйуунан уонна көрдөөһүнүнэн салгыы дьарыктаналлар[2].

Түмэл Күөрдэм сэлиэнньэтигэр филиаллаах — Күөрдэмнээҕи Р. К. Захаров аатынан «Самыртай» түмэл-комплексата[4].

Түмэл тэрийээччитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Хаҥалас улууһа» муниципальнай оройуон дьаһалтата буолар[1].

Түмэл дириэктэрэ — Мартынова Елизавета Анатольевна[1].

Дьиэтэ-уота

Хаҥалас улууһун Г. В. Ксенофонтов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлин эргэ дьиэтэ 1912 сыллаахха тутуллубута. Амбулаторияны, Күөрдэмнээҕи таҥара дьиэтин кытта тэҥҥэ туппуттара. Манна 1916 сыл атырдьах ыйыттан 1917 сыл олунньутугар диэри политическай сыылынай революционер Григорий Константинович Орджоникидзе (Серго) олорон үлэлээбитэ. Дьиэ бэдэрээлинэй (бүтүн арасссыыйатааҕы) суолталаах устуоруйа уонна култуура утумун оэбийиэктэригэр РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин 1975 сыл тохсунньу 4 күнүнээҕи 24 №-дээх уурааҕынан «ССРС устуоруйатын уонна култууратын пааматынньыгын» быһыытынан киирбитэ. Дьиэ иннигэр Серго Орджоникидзе пааматынньыга турар[2].

«Түмэл дьыалата» тус сыаллаах программанан 2014 сыллаахха түмэлгэ анаан икки этээстээх саҥа дьиэ тутуллубута, смета сыаната 26 мөл. солк. уопсай иэнэ — 648 кв. м[5].

Хомуурдара

Түмэл пуондатыгар барыта — 6058 экспонат, онтон 5274 сүрүн пуонда барамайа: докумуоннар, живопись уонна графика айымньылара, уус-уран ускуустуба, сэрии сэбэ, этнография, археология, билим кэллиэксийэлэрэ бааллар[3].

Үлэтэ-хамнаһа

Түмэлгэ Покровскайдааҕы «Эллэйада» интеллигенциятын айар түмсүүтэ үлэлиир, ону тэҥэ сыл аайы Аан дойдутааҕы түмэллэр күннэрэ, Аан дойдутааҕы пааматынньыктар уонна устуоруйа миэстэлэрин күннэрэ (нууч.) (сах., Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ, Олонхо национальнай күнэ, Хомус күнэ уо.д. а. тэрээһиннэр ыытыллаллар[3].

«Хаҥалас улууһа былыр-былыргыттан XXI үйэҕэ диэри» түмэл тэрийэр сүрүн экскурсията[3]. Түмэлгэ сыл аайы «Уоланнар ааҕыылара» поэзия ааҕааччыларын күрэһин ыыталлар[6].

Кыайыылара уонна наҕараадалара

  • 2020 сыллаахха «Саха сирэ Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар: фроҥҥа уонна тыылга» түмэллэр үлэлэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи көрүү-куонкуруһугар II-с миэстэ − 1941-1945 сыллардааҕы Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 75 сылыгар анаммыт «Саха генерала Андрей Иванович Притузов» быыстапка иһин[7].

Күөрдэмнээҕи Роберт Константинович Захаров аатынан «Самыртай» түмэл-комплексата

1991 сыллаахха энтузиаст — кыраайы үөрэтээччи Роберт Захаров көҕүлээһининэн Күөрдэм сэлиэнньэтигэр «Самыртай» этнографическай түмэл комплекса тэриллибитэ. Түмэл сиригэр XIX үйэтээҕи устуоруйа уонна архитектура пааматынньыктара бааллар:

  • 1892 сыллаахха тутуллубут Хачыкааттааҕы Николаевскай таҥаратын дьиэтэ;
  • Баай-меценат С. П. Барашков бурдук куурдар сирэ;
  • Алта кырыылаах бабарына-дьиэ, XVIII үйэ тутуута;
  • XIX үйэҕэ «Манчаары халабырдьытыттан» көмүскэнэргэ анаан тутуллубут баай Кирилл Скрябин икки таһымнаах ампаара, ;
  • XXIII үйэтээҕи сайыҥҥы балаҕан[8].

Түмэл-комплексаҕа сахалар олохторун-дьаһахтарын, култуураларын, кыраай флоратын уонна фаунатын туһунан кэпсиир экспонаттар, докумуоннар, устуоруйа хаартыскалара уонна сэлиэнньэ устуоруйатын экспонаттара хомуллубуттар. Түмэл пуондата 921 түмэл мала-сала уонна хомуурдара. 2020 сыллаахха нэһилиэк норуодунай депутаттарын сессиятын быһаарыытынан түмэл-комплексатыгар төрүттээччи Захаров Роберт Константинович аата иҥэриллибитэ. 2021 сылтан «Хаҥалас улууһун Г. В. Ксенофонтов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлин» филиала буолар[4].

2021 сыллаахха «Самыртай» түмэл-комплекса дьиэтигэр Роберт Захаров мемориальнай дуоската туруоруллубута[8].

Филиал сэбиэдиссэйэ — Захарова Матрена Иннокентьевна, кини 2025 сыллаахха «Тыа сирин култууратын тэрилтэлэрин бастыҥ үлэһиттэрин судаарыстыбанан өйөөһүн» хайысханан «Ускуустуба уонна айар үлэ сайдыыта» эрэгийиэннээҕи бырайыак кыайыылааҕа буолбута[9].

Түмэл аныгы үйэҕэ

  • «Арассыыйа түмэллэрэ» интернет-порталга Хаҥалас улууһун Г. В. Ксенофонтов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлин сирэйэ баар.
  • Ыччаты култуура утумун кытта билсэргэ угуйар уонна саҥа технологиялары тарҕатар сыалтан түмэл куйаар ситимигэр «Виртуальнай түмэли» тэрийиигэ үлэлиир.
  • Ону тэҥэ түмэл пуондатын электроннай каталогун тэрийии үлэтэ ыытыллар.
  • Үлэ миэстэлэрэ АБ-тин түмэллэрин Судаарыстыбаннай каталогар киллэрэргэ түмэл пуондатын малын уонна докумуоннарын электронизациялыыр программанан хааччыллыбыттар[10].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Хангаласский улусный краеведческий музей имени Г. В. Ксенофонтова (рус.). nikolaevcentre.ru. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 О музее, «Хангаласский улусный краеведческий музей» (29 Тохсунньу 2019). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Хангаласский улусный краеведческий музей имени Г. В. Ксенофонтова (рус.). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Кердемский музей – комплекс «Самыртай» им. Р. К. Захарова, «Хангаласский улусный краеведческий музей» (3 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ В Хангаласском краеведческом музее - новая экспозиция - Блоги Якутии, Блоги Якутии (2 Муус устар 2017). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ Вдохновение в каждом слове: итоги конкурса чтецов, Улус Медиа (17 Олунньу 2025). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.
  7. ↑ Подведены итоги республиканского смотра-конкурса деятельности музеев «Якутия в годы Великой Отечественной войны: на фронте и в тылу» (рус.). ГБУ РС(Я) «Якутский государственный объединенный музей истории и культуры народов Севера им. Ем. Ярославского» (29 декабря 2020). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.
  8. ↑ 1 2 Мемориальную доску Роберту Захарову установили на здании музея-комплекса «Самыртай» - Лента новостей Якутии, Лента новостей Якутии (12 Олунньу 2021). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.
  9. ↑ Заведующая филиалом нашего музея одержала блестящую победу! (рус.). МБУК «Хангаласский улусный краеведческий музей» (24 Ахсынньы 2025). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.
  10. ↑ Хангаласский улусный краеведческий музей имени Г.В. Ксенофонтова | Туризм в Якутии (рус.). virtualyakutia.ru. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2026.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар