Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Саха сиригэр сири оҥоруу устуоруйатын И. Я. Строд аатынан түмэлэ

Gerb-icon.png

РФ Култуура министиэристибэтэ

Arrow-Right.png
Gerb-big.png
Арассыыйа Федерациятын Култуура министиэристибэтэ

Саха сиригэр сири оҥоруу устуоруйатын И. Я. Строд аатынан түмэлэ (нууч. Музей истории земледелия Якутии имени Яковлевича Ивана Строда) (кылг. — «Саха сиринээҕи сири оҥоруу устуоруйатын Я. И. Строд аатынан түмэлэ» МБТ) — Саха сирин муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтэ. Өлүөхүмэ улууһугар, Өлүөхүмэ куоратыгар, Спасскай уул, 59 №-дээх дьиэтигэр баар[1].

Түмэли, ону тэҥэ, Өлүөхүмэтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл диэн ааттыыллар.

Түмэл 1957 сыллаахха тэриллибитэ[2].

Устуоруйата

Өлүөхүмэтээҕи Саха сиригэр сири оҥоруу устуоруйатын түмэлэ — Саха сирин биир саамай кырдьаҕас түмэлэ. Түмэли 1921 сыллаахха тэрийэр былааннаахтара[2]. Сибиири чинчийии салаатын үлэһитэ Г. И. Грузных түмэли тэрийиигэ ылсыбыта[3].

Үлэһиттэр өр сылларга сири оҥорууга сыһыаннаах элбэх матырыйаалы хомуйан, харайбыттара[4]. 1925 сыл олунньу 1 күнүгэр түмэл аан маҥнай арыллыбыта. Ол кэннэ сотору сабыллыбыта[3].

1957 сыллаахха, оройуона салалтатын көҕүлээһиниэнэ, Өлүөхүмэтээҕи устуоруйаны уонна кыраайы үөрэтэр түмэл хат арыллыбыта[3]. Түмэл бастакы дириэктэринэн уонна төрүттээччитинэн Василий Еремеевич Корнилов буолар, сэбиэскэй уонна партийнай диэйэтэл, түмэл пуондатын хомуйууга уонна харайыыга үлэлэспитэ, улуус үрдүнэн матырыйаалы көрдүүрэ, булара. Кыраайы үөрэтэр түмэл хомуурдара араас хайысханан тэриллибиттэрэ[2]. Кэлин түмэл дириэктэрдэринэн Попов Дмитрий Петрович, сэбиэскэй-партийнай үлэһит, Анисимов Мефодий Васильевич, устуоруйа учуутала, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, үлэлээбиттэрэ. 1960-с сылларга түмэл урукку типография дьиэтигэр, Бровин уулуссатыгар ЛенОРС маҕаһыынын утары турбута[5].

1978 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр, Саха АССР Миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан, өрөспүүбүлүкэ түмэллэрэ бары Ем. Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы Судаарыстыбаннай түмэл састаабыгар киирбиттэрэ уонна бу түмэл филиаллара диэн ааттаммыттара. Силбэһии түмүгүнэн түмэллэри саҥардыы, уларытыы буолбута, онон түмэл «Саха сиригэр сири оҥоруу түмэлэ» диэн ааттаммыта[5].

2013 сылтан түмэ ситим куйаарга холбоммута, тус электроннай пуочталаах.

2015 сыллаахха «КАМИС» быраагыраама туруоруллубута. Түмэл электроннай каталогар 2 957 цифровой ойуулаах барамай киирбитэ. Арассыыйа Бэдэрээссиэйэтин Түмэллэрин пуондатын Судаарыстыбаннай каталогар баар матырыйаалы киллэрии үлэтэ барар. Ситим-куйаарга киирбит, бу ыйыллыбыт каталокка бэлиэтэммит түмэл барамайын ахсаана — 1 937 суруйуу[2].

Түмэл тэрийээччитэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Өлүөхүмэ оройуона» муниципальнай тэриллии салалтата буолар[1].

Түмэл дириэктэрэ — Никифорова Ирина Иннокентьевна[2].

Иван Яковлевич Строд аата иҥэриллиитэ

Сүрүн ыстатыйа: Строд Иван Яковлевич

Түмэл XX үйэтээҕи сэбиэскэй байыаннай уонна литературнай диэйэтэл, Аан дойду бастакы сэриитин кыттыылааҕа (Георгиевскай кириэс уордьанын (нууч.) (сах. толору кавалера), сэбиэскэй байыаннай салайааччыта, сэбиэскэй байыаннай дьоруойа, Сибииргэ гражданскай сэрии уордьаннааҕа, кыһыл террор көхтөөх кыттааччыта, Саха сирин дьоруойа, мемуарист-суруйааччы уонна ГУЛАГ суорунатын сиэртибэтин Иван Яковлевич Строд (1894—1937 сс.) аатынан ааттаммыта[6].

Түмэл сүрүн сыала — саха норуотун тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах култуурунай утуму харыстааһын уонна кэнчээри ыччакка тиэрдии. Түмэлгэ Саха сирин тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын былыргыттан саҕалаан аныгы үйэҕэ диэри бары түһүмэхтэрин кэрэһэлиир экспонаттар бааллар[4].

Дьиэтэ-уота

Түмэл «Сэлиэнньэлэр ардыларынааҕы бибилитиэкэ» МХТ мас дьиэтин иккис этээһигэр олохсуйар. Уопсай иэнэ — 288,0 м², онтон көрдөрөр иэнэ — 258 м², пуонда харайыллар сирэ — 10 м² (3, 5 %). Куттал суох буолуутун хааччыйар түрүбүөгэни тардар кунуопка (КТС) баар. Баһаар сигнализацията 2010 сыллаахха туруоруллубута, көрдөрөр саалаары — 258,0 м² (89,5 %) хабар[2].

Экспозициялара

Түмэл 8 араас устуоруйалыы хайысхалаах экспозициялаах саалалаах, ол иһигэр Өлүөхүмэ куорат үөскээһинин туһунан «Өлүөхүмэ остуруога» диорама-макет, сибиир куораттарын төрүттээччи Петр Бекетов суолун каартата[7].

«Бурдук ыһааччы тиэргэнин муннуга» экспозицияҕа үлэҕэ туттуллар дьиҥнээх сэп-сэбиргэл — XIX үйэтээҕи боромньу-тараах, ыанньыксыт иһитэ, тиэстэ мэһийэр иһит, сылгы сиэлиттэн өрүллүбүт илимнэр уо.д. а. баар. Дьаам олоҕун-дьаһаҕын мала-сала: туйаҕы ыраастыыр өтүйэлэр, үүн-тэһиин, иҥэһэ уонна боккуоп арааһа, дьаамсыктар 1818 сыллаах валдай дьиҥнээх чуорааннара көстөр. Дьахтар туттар иис мала-сала — ткацкай станок уонна прялка, лоза сундуук, отон хомуйарга аналлаах санныга кэтиллэр тууйастар, трактирдааҕыттан бырааттыы Шемариннар самовардарыгар тиийэ самовардар хомуурдара[2].

Экспозицияҕа саха түмэлин худуоһунньуга Константин Расторгуев 1985 сыллаахха оҥорбут «Өлүөхүмэ килиэп бааһыналара» диорамата көрдөрүллэр[8].

Байыаннай албан аат саалата өлүөхүмэ олохтоохторун — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарын, олохтоох сэриилэр уонна иирсээннэр бэтэрээннэрин туһунан кэпсиир[9].

Хомуурдара

2020 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан түмэл пуондаларыгар 14 279 харайыы единицата баар, ол иһигэр сүрүн пуондаҕа — 12 899 экспонат, билим-көмө пуондаҕа — 1 380 экспонат. Хомуурдарга 8 500-тэн тахса хаартыска, 1 500 докумуон, 369 этнография мала, 283 сэдэх кинигэлэр уо. д. а. баар[2].

Түмэлгэ сыылынай Ерофей Ересько хаартыскаҕа түһэрбит өстүөкүлэ негативтарын 2 300-тэн тахса экспонаттаах ураты хомуура баар, оччотооҕу Өлүөхүмэ уонна ол тулатын күннээҕи олоҕун-дьаһаҕын билиһиннэрэр[2].

Түмэлгэ саха дьонун сиэрин-туомун күннээҕи иһитэ-хомуоһа (чороон, чаппараах, мас табакеркалар, истэнэр-уһанар хоруопкалар, кытыйа, туос иһит) көрдөрүллэллэр. Булт тэрилэ (буорах, муос, мас, тирии оҥоһуллубут нотуруускалар), «ЕС» диэн вензеллээх XIX үйэтээҕи эр киһи ыҥыыра уонна «1874 сыл» суруктаах уонна ааптара «Петр Степанов» диэн ыйыылаах эр киһи курдара харалла сыталлар[2].

Түмэл хомуурдарыгар XVIII үйэтээҕи былыргы православнай иконалар, кириэстэр, таҥара дьиэтин чуораана, Спасскай собор библиотекатын кинигэлэрэ (1870—1900 сс.), ону таһынан XIX үйэтээҕи таҥара дьиэтин иһитэ-хомуоһа бааллар[2].

Түмэл биир саамай кэрэхсэнэр экспонаттара:

  • өссө XIX үйэҕэ туттуллубут былыргы сухата;
  • тыа хаһаайыстыбатын чэпчэки техникатын тардарга туттуллар таба көлүүр тэрилэ;
  • бурдук суоруната[4].

Ону тэҥэ, түмэлгэ, 1912 сыллааҕы, «Иркутскай губерниятын Өлүөхүмэ уонна Витим уокуруктарыгар кыһыл көмүһү, платинаны уонна да атын металлары буларга уонна оҥорорго уонна хайа промышленноһын бородууксуйатын атыылыырга» анаан олохтоммут Өлүөхүмэтээҕи көмүс промышленнай акционернай уопсастыбатын устаабын докумуона харалла сытар[10].

Түмэл үлэтэ-хамнаһа

Түмэлгэ Саха сиригэр сири оҥоруу үгэс буолбут ньымаларыгар уонна тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах тэрээһиннэр, маастар-кылаастар, быыстапкалар ыытыллаллар. Түмэл тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы туһунан билим чинчийиилэри уонна үөрэх бырагыраамаларын ыытар. Куратордар Саха сиригэр сири оҥоруу устуоруйатын, үгэстэрин чинчийэллэр, араас саастаах ыалдьыттарга обзорнай уонна тематическай экскурсиялары уонна лиэксиэйэлэри тэрийэллэр[3].

Көрдөрөр утума

Түмэлгэ хаартыскалар ураты хомуурдара көрдөрүллэр — «Өлүөхүмэ ууһуттан ууһугар» быыстапкаҕа XIX үйэ бүтүүтүгэр — ХХ үйэ саҕаланыытынааҕы куорат олохтоохторун дьүһүннэрин, кинилэр дьарыктарын, куорат уулуссаларын уонна ол сыллааҕы айылҕаны көрүөххэ сөп. Бу хаартыскалары фотограф-сыылынай Ерофей Ересько оҥорбут. Кини негативтара (бары 2300 устуука) бары сыыпараҕа киирэн уонна анал усулуобуйаҕа харыстабыллаахтык харалла сыталлар. Бу негативтар көмөлөрүнэн түмэл оччотооҕу кэм олоҕун-дьаһаҕын, итэҕэлин, бырааһынньыктарын уонна уларыйыыларын кырдьыктаах чахчыларын көрдөрөр. Түмэл ыалдьыттарга бу хаартыскалартан өбүгэлэрин көрдүүргэ көмөлөһөр — оннук булумньулар буолаллар даҕаны[11].

Дириэктэрдэрэ

  • Василий Еремеевич Корнилов (1957 сыллаахтан);
  • Попов Дмитрий Петрович;
  • Анисимов Мефодий Васильевич;
  • Никифорова Ирина Иннокентьевна[10] .

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Муниципальное бюджетное учреждение «Олекминский краеведческий музей» Олекминского района Республики Саха (Якутия) (рус.). Госкаталог.РФ ©. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Музей истории земледелия Якутии (рус.). Туризм в Якутии. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Олекминский краеведческий музей (рус.). В музей. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Музей истории земледелия Якутии им. Я. И. Строда, mksegment.ru (27 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 Музей истории земледелия Якутии им. И. Я. Строда (рус.). Музеи и экспонаты онлайн. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ Новости, РИА. Иван Строд, РИА Новости Медиабанк (1 Олунньу 1932). Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  7. ↑ Музей истории земледелия Якутии (рус.). ГАУ РС(Я) «ЦЕНТР «МОЙ БИЗНЕС». Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  8. ↑ Олекминский краеведческий музей (рус.). Культура.РФ. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  9. ↑ Экспозиция Музея истории земледелия Якутии, Культура.РФ. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  10. ↑ 1 2 На экскурсии в Олекминском краеведческом музее, Улус Медиа. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  11. ↑ Общая информация (рус.). МБУ «Олекминский краеведческий музей» (1 Алтынньы 2018). Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар