Сахалыы ааттар

XII—XIX үйэлэргэ сахалыы ааты христианныы, Арассыыйа импиэрийэтигэр тарҕаммыт аат солбуйбута.

Ол курдук, сахалар православнай итэҕэли ылыныахтарыттан ыла сурукка киирэр (официальнай) ааттара христианныы буолбута. Ол эрэн уус-уран айымньыларга уонна олоххо-дьаһахха христианныы ааттар сахатыйбыт көрүҥнэрэ тарҕаммыттара, холобур: Ньукулай — Николай, Уйбаан — Иван, Лэгэнтэй — Иннокентий, Дьөгүөр — Егор, Охонооһой — Афанасий, Киргиэлей — Григорий, Сүөдэр — Федор, Бүөтүр — Петр, Былатыан — Платон, Байбал — Павел; Маарыйа — Мария, Балааҕыйа — Пелагея, Боккуойа — Прасковья, Өлөөнө — Елена, Огдооччүйа — Евдокия, Ааныс — Анна, Мотуруона — Матрёна, Сүокүччэ — Фекла, Өкүлүүнэ — Акулина, Өрүүнэ — Ирина уо. д. а.

Сороҕор киһи олоххо туттуллар аата сахалыы да буолуон сөбө^[2]. Сыыйа киирии ааттар баһыйан билиҥҥи кэмҥэ сахалар үгүстэрэ «нууччалыы» ааттаахтар.

XX үйэттэн ыла сахалыы ааттар уус-уран айымньылар дьоруойдарын, сирдэр, үүнээйилэр ааттарыттан уо. д. а. таһаарыллаллар. Холобур, номохтор дьоруойдарын ааттара — Эллэй, Манчаары, Туйаарыма (Туйаара), Ньургун, Күннэй — киэҥник тарҕаммыттар.

Билиҥҥи сахалыы ааттар үксүн санааҕа үчүгэй эттиктэр ааттарыттан таһаарыллаллар. Онтон былыр төттөрүтүн абааһылар бэлиэтии көрбөтүннэр диэн куһаҕан соҕус тыллары аат гыналлара. Итинник «куһаҕан» ааттаахтар сааһыран баран үксүгэр официальнай аатынан тутталлара. Эбэтэр «куһаҕан» аат киһи хос аата буолан хаалара^[2].

Эр киһи олоҕун тухары аатын хаста да уларытыан сөбө. Кыра эрдэҕинэ туох эрэ бэйэтин уратытын таба көрөн ааттыахтарын сөбө, эбэтэр «абааһыттан куоттараары» «куһаҕан ааты» талаллара. Уол ситэн, эр киһи буоларыгар эмиэ аат биэрэллэрэ, эбэтэр урукку аатыгар эбии аат холбоноро. Оттон социальнай өттүнэн тугу эмэ ситистэҕинэ, холобура баһылык дуу туох дуу буоллаҕына, үксүн орто сааһыгар бэйэтэ аат талыныан сөбө. Ону таhынан сахалар ааты оҕо төрөөбүт күнүнэн-дьылынан көрөн эмиэ биэрэллэрэ.

Билигин сахалыы ааттары икки сүрүн бөлөххө араарыахха сөп: үгэстийбит, былыргыттан кэлбит ааттар уонна аныгы ааттар. Былыргы ааттарга дьахтар уонна эр киһи ааттарыгар улахан ураты суох, сүнньүнэн ойуулуур ааттар буолаллар. Ону таһынан бу ааттарга «куһаҕан», ол аата киһи мөкү өрүттэрин көрдөрөр, эбэтэр «абааһыны муннарар» ааттар үгүстэр. Аныгы ааттар дорҕооннорунан арҕаа ааттарга майгынныыллар, кыргыттар ааттарыгар дьахтары бэлиэтиир сыһыарыылар эбиллэн биэрэллэр (Ньургуун-а, Ньургу-йаана)^[2].

2012 сылга уопсай гражданскай пааспарга аҕа аатын бэлиэтиир ньыма сокуонунан ылыныллыбыта: уола (-вич), кыыһа (-вна)^[3]. Холобурдар: Уйбаан уола Алампа — Анемподист Иванович; Арамаан кыыһа Маарыйа — Мария Романовна.

Кыыс аата кытархай, уол аата халлаан күөхтүҥү өҥнөрүнэн бэлиэтэннилэр.
Киэҥник тарҕаммыт ааттар араҕас бэлиэлээхтэр.

Бу ордук суруйааччылар, суруналыыстар, артыыстар туттар ааттара. Сороҕор араспаанньа быһыытынан (холобур Ойуунускай, Ороһуунускай), сороҕор араспаанньаҕа эбии быһыытынан, сороҕор туспа аат курдук үксүн киһи бэйэтэ талан ылар, уонна сурукка киирэр ааты кытта үксүн бииргэ, эбэтэр биир кэмҥэ туттуллар аата. Холобур, суруйааччы олоҕор сурукка киирбит ааты туттар, онтон литератураҕа айымньытыгар эбэтэр хаһыакка ыстатыйа суруйарыгар псевдонимынан илии баттыыр.

Псевдонимнарга чугас көмпүүтэр эйгэтигэр киэҥник туттуллар никтэр, логиннар бааллар.

Сороҕор «сахалыы аат» диэнинэн биллэр, урукку ыраахтааҕы да кэмигэр, сэбиэскэй да кэмҥэ сүппэтэх, билиҥҥи да кэмҥэ сахалар түөлбэлээн олорор сирдэригэр, ордук тыаҕа киэҥник тарҕаммыт көстүү. Сорох ааттар киһи быдьар өттүн көрдөрөр буоланнар ыыс быһыытынан туттуллаллар. Сорох ааттар киһи сурукка киирбит аатын олоччу солбуйа сыһаллар, киһи бэйэтэ да ол эрэ аакка хардарар балаһыанньата үөскээн хаалар.