Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Бэргэн (аат)

Бэргэн (нууч. Бэргэн) — сахалыы уол, эр киһи аата.

Суолтата

«Бэргэн» диэн тыл сүрүн өйдөбүлэ «сыыспакка ытар, табыгас, үчүгэйдик ытар» диэн (нууч. меткий, искусный в стрельбе)[1]. Холобур, «бэргэн ытааччы» диэн тыл ситимэ нууччалыы «снайпер» диэн суолталаах[1]. Ону таһынан, саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар бу тыл өссө икки суолтата бэриллэр:

  1. көсп. Тугу эмэ чуолкайдык быһааран, өйдөтөн этэр, хомоҕой, уус-уран (нууч. меткий, метко характеризующий, складный, красноречивый).
  2. түөлбэ. Табыллыбыт, бааһырбыт (булт туһунан) (нууч. раненый, о дичи)[1].

Ону кытта, «икки кийииттэн улахана (убай кэргэнэ) кыра кийииккэ сыһыаннаан» (нууч. Жена старшего брата (по отношению к жене младшего брата)) диэн суолталаах омоним тыл баар.

Э. К. Пекарскай бэлиэтээбитинэн, «бэргэн» диэн тыл араас олоҥхо уонна остуоруйа дьоруойдарын ааттарыгар эбиискэ быһыытынан туттуллар. Бу дьоруой булчут буоларын бэлиэтиир[2].

Үөскээһинэ

Монгуол уонна элбэх түүр тылларыгар мэргэн диэн тыл баар: «булчут» диэн суолталаах, дорҕоонун тутула уонна суолтата сахалыы бэргэн диэҥҥэ чугас[3].

Бу тыл аакка эбиискэ быһыытынан түүр-монгуол эпическэй айымньыларыгар, уос номоххо көстөр уонна булт-алт култууратын, бойобуой ускуустубаны кытта ыкса ситимнээх былыргы тылтан тахсар[4].

Этимологическай чинчийиилэр бу тыл киэҥник тарҕаммытын көрдөрөллөр: мэргэн диэн тыл алтаай, бүрээт, Дагестаан тылларыгар, дунсян, калмык уонна мангуэр тылларыгар «бэргэн, сымса, мындыр» диэн суолталаах; кыргыыс тылыгар — «саалаах булчут, ытааччы»; эбэҥки тылыгар — «өй» диэн буолар[5].

Алтаай чинчийээччитэ С. С. Суразаков архаическай эпос сүрүн дьоруойунан мерген диэн булчут бухатыыры ааттыыр[3].

Бүрээт уос номоҕор Хухэдэй Мэргэн тэнгри диэн этиҥ таҥарата баар, кини аатын иккис чааһа (мэргэн) «бэргэн ытааччы» диэн суолталаах. Г. Д. Санжеев сабаҕалыырынан, бүрээт эпоһын бары дьоруойдара «мэргэн» диэн эбии ааттаахтар, бу тыл XIII үйэҕэ монгуол ойууннарыгар «муударай» уонна «талааннаах» диэн ис хоһоонноох туттуллар эбит[4].

Саха ономастикатын (аат туһунан үөрэҕин) үгэһигэр бу антропоним (нууч.) (сах. дьоруой тус хаачыстыбаларын ойуулуур ааттар бөлөхтөрүгэр киирсэр уонна айыы бухатыырдарын ааттарыгар кини майгытын-сигилитин көрдөрөр бэлиэ быһыытынан туттуллар[3].

О. К. Павлова «Северо-восточная традиция в олонхо якутов: образы, сюжеты, поэтика» диэн диссэртээссийэтигэр бу эбиискэҕэ булчут эбэтэр боотур уобараһа көстөрүн ыйбыта[3]. Олоҥхоттон элбэх холобур ону туоһулуур: «Аалыа-Бэргэн бухатыыр» (К. Х. Аммосов олоҥхото), «Эрбэх үөһэ биэстэ эргийбит Эрбэхчин Бэргэн» (И. В. Оконешников олоҥхото), ону тэҥэ Мэриэт Мэргэн уонна Элиэдэр Мэргэн диэн атын эпическэй номохтор дьоруойдара бааллар[3].

Тарҕаныыта

Аат тарҕаныытын туһунан дааннай суох. Ол гынан баран, бу аат олоҥхо уонна остуоруйа дьоруойдарын ааттарыгар элбэхтик көстөр, ону тэҥэ успуорка уонна култуураҕа араас ааттарга туттуллар[6].

Аат Багдарыын Сүлбэ оҥорбут тиһигэр киирбэтэх; киһи тус аатын быһыытынан бу аат аныгы кэмҥэ туттуллар буолбут диэн сабаҕалыахха сөп[1].

Дьахтарга иҥэриллэр көрүҥэ суох.

Атын омуктарга

Бүрээттэргэ уонна монгуолларга Мэргэн диэн эр киһи аата баар[7]. 2023 сыл түмүгүнэн, бу аат Бүрээтийэҕэ биэс ордук тарҕаммыт аат тиһигэр киирбит[8].

Биллэр дьон

  • Бэргэн Алексеев — Хаҥалас улууһуттан төрүттээх охчут[9].

Култуураҕа

  • Аалыа-Бэргэн (К. Х. Аммосов «Аалыа-Бэргэн бухатыыр» олоҥхото)[2];
  • Эрбэхчин Бэргэн (И. В. Оконешников «Эрбэх үөһэ биэстэ эргийбит Эрбэхчин Бэргэн» олоҥхотун дьоруойа)[2];
  • Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн (1906 сыллааҕы бастакы сахалыы испэктээк уонна П. Охлопков-Наара Суох олоҥхотун дьоруойа)[10];
  • Хардааччы Бэргэн (А. Титаров олоҥхотун уонна Олоҥхо тыйаатырын 2023 сыллааҕы испэктээгин дьоруойа)[10];
  • Эрчимэн Бэргэн (С. С. Васильев-Борогонскай «Эрчимэн Бэргэн» олоҥхотун дьоруойа)[11];
  • Хаардьыт Бэргэн — «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» остуоруйа дьоруойа[1].

Успуорка

  • «Бэргэн» — Дьокуускайга баар истиэндэлээх ытыы, спортинг киинин аата[6];
  • «Эрчимэн Бэргэн» — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр хапсаҕайга уолаттар күрэхтэһиилэрин аата[11].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 бэргэн= (рус.). SakhaTyla.Ru - Якутский словарь. Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Собственные имена героев олонхо северной традиции якутов (рус.). КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Собственные имена героев олонхо северной традиции якутов (рус.). КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 11 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 Хухэдэй Мэргэн: феномен божества-героя (рус.). Вестник НГУ. Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ Этимологический словарь тюркских языков (рус.). ИВ РАН. Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 Спортивно-Стрелковый Комплекс Бэргэн (рус.). 2ГИС. Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.
  7. ↑ Имя Мэргэн на Имя.Ком. Значение имени Мэргэн. imya.com. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  8. ↑ Баир, Жаргал и Дарима. Изучаем самые популярные бурятские имена (рус.). АиФ Бурятия. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  9. ↑ Лучших спортсменов 2020 года чествовали в Хангаласской ДЮСШ (рус.). YSIA.RU. Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.
  10. ↑ 1 2 Олонхо в театре (рус.). Национальная библиотека Якутии. Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.
  11. ↑ 1 2 Эрчимэн Бэргэн (рус.). ЦБС Якутии. Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.

Литература

  • Багдарыын Сүлбэ Аатта тал. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 96 с.
  • Тэрис Тэрис. Сахалыы аат. — Дьокуускай: Якутский край, 2012. — 41 с.

Категориялар

© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».