Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин

Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин — саха остуоруйата.

Устуоруйата

Бу остуоруйаны аан маҥнай сурукка Саха сиригэр көскө ыытыллан, 1867—1874 сс. Үөһээ Дьааҥы улууһугар олорбут этнограф, уос номоҕун хомуйааччы И. А. Худяков (нууч.) (сах. киллэрбит. Кини хомуйбут остуоруйалара уонна олоҥхолоро «Образцы народной литературы якутов» диэн кинигэҕэ нууччалыы тылбаастанан тахсыбыттар[1].

Ону кытта, Бэйбэрикээн туһунан номоҕу олоҥхоһут Абрамов Николай Алексеевич — Кынат (1868—1941) толорор эбит. Ол курдук, Суорун Омоллоон бу остуоруйаны кини олоҥхотуттан суруйбут уонна «Саха остуоруйалара» хомуурунньукка киллэрэн, 1940 сыллаахха бэчээттэтэн таһаарбыт[2].

Туспа кинигэ быһыытынан аан бастаан 1944 сыллаахха тахсыбыт[2].

Кэнники 1972[3], 1993[4] сыллардаахха хос тахсыбыт, ону кытта 1964[5], 1981[6], 1990 сыллардаахха тахсыбыт «Саха остуоруйалара» хомуурунньуктарга киирбит.

1998 сыллаахха Валентин Степанов «Бэйбэрикээн эмээхсин кыыһа Сандаара туһунан остуоруйа» диэн кинигэтэ тахсыбыт[7].

2008 сыллаахха Раиса Винокурова «Бэйбэрикээн эмээхсин» диэн остуоруйаҕа олоҕуран суруллубут аныгылыы олоҥхото тахсыбыт[8].

Нууччалыы «Старушка Бяйбярикян с пятью коровами»[9] эбэтэр «Девушка-хвощинка»[10] диэн ааттарынан биллэр.

Ис хоһооно

Бэйбэрикээн эмээхсин ынахтарын көрдүү сылдьан алаас сыһыыттан биэс салаалаах бэрдьигэс оту түөрэн ылан дьиэтигэр илдьэ кэлбит. Ынахтарын ыан киирбитигэр, бэрдьигэс ото кыыс оҕо буолан олорор эбит. Ол кэмҥэ Хайҕамсык Хара Хаан тойон уола Хаардьыт Бэргэн бултуу сылдьыбыт, кини ыппыт оноҕоһо эмээхсин үөлэһигэр түһэн хаалбыт. Уол Бэйбэрикээн дьиэтигэр киирээт, кыыһы көрбүт да, тута кэргэн ылаары гыммыт. Кыыстаах эмээхсин сөбүлэспиттэр.

Хайҕамсык Хара Хаан тойон кыыс сулуутугар алаас сыһыыны туолуоҕун тухары сылгыны, ынаҕы толору үүрэн аҕалтарбыт, оттон Кыыска Чоочугур Чуоҕур диэн ааттаах тыллаах-өстөөх маҥан аты биэрбит.

Хаардьыт Бэргэн кыыһын сүктэрэн илдьэ баран испит. Арай аара айабын көрүөм этэ диэн, кыыска суолу ыйан баран, бэйэтэ туора баран хаалбыт. Кыыс мунан хаалан, абааһы кыыһын дьиэтигэр тиийбит. Абааһы кыыһа кыыска саба түһэн, таҥаһын, атын былдьаабыт, сирэйин тириитин ньылбы тардан ылан бэйэтигэр кэппит уонна Хайҕамсык Хара Хаан тойон тэлгэһэтигэр тиийбит. Бары кинини кийиит дии санаабыттар, уруу тэрийбиттэр.

…Бэйбэрикээн эмээхсин ынахтарын көрдүү сылдьан эмиэ бэрдьигэс оту булан ылбыт. Түөрэн ылан дьиэтигэр илдьибит, ото кыыс буолан хаалбыт уонна туох буолбутун эмээхсиҥҥэ кэпсээбит.

Хайҕамсык Хара Хаан тэлгэһэтигэр тыллаах-өстөөх Чоочугур Чуоҕур ат, Кыыс тыыннааҕын билэн, ол туһунан тойонугар кэпсээбит. Абааһы кыыһын ат атаҕар баайан, илдьи тэбистэрэн өлөртөрбүттэр, онуоха абааһы кыыһын этэ-хаана сиргэ үөн-көйүүр буолан тохтон хаалбыт (үөн-көйүүр онтон ыла үөскээбит үһү).

Оттон абааһы кыыһын кэргэн ылбыт Хаардьыт Бэргэни сүүрүктээх ууга оҕустаран, салгылатан, быртах этин-хаанын ыраастаабыттар. Уҥуох-тирии буолбутун кэннэ, кини сыккырыыр тыынын эрэ аҕалбыттар.

Дьэ ол кэннэ Бэйбэрикээн эмээхсин Кыыһы уонна Хаардьыт Бэргэни эйэлэһиннэрбит, дьиҥнээх уруу тэрийбиттэр. Кинилэр удьуордара күн бүгүнүгэр диэри олороллор үһү[4].

Дьоруойдара

  • Бэйбэрикээн — кыыска кубулуйбут биэс салаалаах бэрдьигэс оту булбут дьадаҥы, үлэһит эмээхсин; аата бэйбэрий диэн тылтан үөскээбит, түргэнник, кыараҕыстык атыллаан хаамп, сүүр[11][12] диэн суолталаах;
  • Кыыс — Бэйбэрикээн эмээхсин ииппит кыыһа. Дьиҥинэн кини Yрүҥ Айыы тойон инитэ Дьэллик Дьэһэгэй тойон сэттэ кыргыттарыттан биирдэстэрэ; эдьиийдэрин-балыстарын кытары кыталык буолан үҥкүүлүү сырыттаҕына, Иэйэхсит хотун үөһэттэн түһэн тутан ылбыт. «Киһи буолар кэскиллээххин, саха буолар салалталааххын» диэн ыйааҕын этэн, бэрдьигэс окко кубулуппут;
  • Хаардьыт Бэргэн — Хайҕамсык Хара Хаан тойон уола, булчут;
  • Абааһы кыыһа — Хаардьыт Бэргэҥҥэ ойох тахсыан баҕарар абааһы кыыһа, ол туһуттан Кыыһы өлөрөр, кини сирэйин кэтэр; туруору тимир балаҕаҥҥа олорор, кылгас тимир таҥастаах, суос-соҕотох эриллэҕэс атахтаах, суос-соҕотох эриллэҕэс илиилээх, сүүһүн ортотугар соҕотох харахтаах.
  • Хайҕамсык Хара Хаан тойон (Харах Хаан) — Хаардьыт Бэргэн аҕата, ахсаана суох баайдаах; уола кэргэн кэпсэт диэн көрдөспүтүгэр, тута сөбүлэһэр; тыллаах-өстөөх атын Чоочугур Чуоҕур тылын истэн, Абааһы кыыһын өлөртөрөр;
  • Чоочугур Чуоҕур — тыллаах-өстөөх маҥан ат; кинини Хайҕамсык Хара Хаан тойон Кыыска ыытар[4].

Ырытыы

Тыл билимин дуоктара Н. В. Емельянов уонна чинчийээччи Е. Н. Кузьмина «Народные сказки якутов» диэн ыстатыйаларыгар «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» остуоруйа олоҥхону кытта элбэх дьүөрэлээх, ону кытта уратылардаах диэн суруйбуттар[11].

Остуоруйа олоҥхону кытта дьүөрэлэһэр өрүттэрэ

  • Бэйбэрикээн олорор сирэ олоҥхо дойдутун курдук ойууланар, оттон алааһын ортото Аал Луук маска майгынныыр бэс мастаах;
  • Остуоруйаҕа айыылар бааллар, Кыыс бэйэтэ эмиэ айыылартан төрүттээх сиргэ түспүт айыы кыыһа буолар. Өлөн баран тиллэрэ онон быһаарыллар;
  • Үгүс олоҥхо ис хоһоонунуу, айыы кыыһын утары абааһы кыыһа туруоруллар. Абааһы кыыһын ойуулааһына эмиэ олоҥхоҕо абааһы кыыһын ойуулааһыныгар маарыҥныыр;
  • Тыллаах-өстөөх (ол эбэтэр аптаах) ат баар;
  • Сүрүн дьоруойдар холбоһон, саха омугу төрүттүүллэр[11].

Остуоруйа олоҥхоттон сүрүн уратылара

  • Кэргэн кэпсэтии, уруу сиэрэ-туома олоххо чугастык ойууланаллар;
  • Хаардьыт Бэргэн — боотур буолбакка, көннөрү булчут киһи;
  • Олох-дьаһах, дьадаҥылар уонна баайдар сыһыаннара олоххо хайдах баарынан көстөр[11].

Ону таһынан, чинчийээччилэр бэлиэтээбиттэринэн, Дьэллик Дьэһэгэй тойон диэн умнууга барбыт айыы аата остуоруйаҕа баара номох олус былыргы төрүттээҕин туоһулуур[11].

Култуураҕа

Киинэҕэ

  • Бэйбэрикээн (2019, реж. К. Тимофеев)[13];
  • Бэйбэрикээн 2 (2020, реж. К. Тимофеев)[14].

Режиссер Константин Тимофеев Бэйбэрикээн эмээхсин туһунан остуоруйаҕа олоҕуран киинэ устарга санаммытын бу курдук эппит: «Биһиэхэ элбэх киинэни усталлар эрээри, оҕолорго анаан ким да устубат. Биһиги үтүө, дьээбэлээх киинэни оҥорон таһаардыбыт, дьоруойдар көстүүмнэрэ кытта ураты кэрэ. Оннооҕор омсолоох дьоруойдарбыт ис киирбэхтэр»[15].

Киинэ икки чааһыгар сүрүн оруолу Зоя Попова толорбут.

Тыйаатырга

  • «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» — Үүнэр көлүөнэ судаарыстыбаннай тыйаатырын туруоруута (2020, реж. А. Титигиров)[16];
  • «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» — Олоҥхо тыйаатырын туруоруута (2016, реж. М. Маркова)[17].

Быһаарыылар

  1. ↑ НЭБ - Национальная электронная библиотека (рус.). rusneb.ru - Национальная электронная библиотека. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  2. ↑ 1 2 Слепцова, 1991
  3. ↑ Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин: оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго остуоруйа, Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин. 1993, Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  5. ↑ Якутские сказки = Саха остуоруйалара, Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  6. ↑ Якутские сказки, Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  7. ↑ Бэйбэрикээн эмээхсин кыыһа Сандаара туһунан остуоруйа, Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  8. ↑ Бэйбэрикээн эмээхсин: норуот остуоруйатыгар олоҕуран аныгылыы олоҥхо, Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  9. ↑ Старуха Бяйбярикян с пятью коровами - Якутские народные сказки читать онлайн. skazkoved.ru. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  10. ↑ Девушка - хвощинка - Якутские народные сказки читать онлайн. skazkoved.ru. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 Якутские народные сказки - 2008 (Т. 27). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  12. ↑ бэйбэрий (рус.). SakhaTyla.Ru - Якутский словарь. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  13. ↑ Бэйбэрикээн (2019) (рус.). www.kinopoisk.ru. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  14. ↑ Бэйбэрикээн 2 (2020) (рус.). www.kinopoisk.ru. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  15. ↑ В марте на экраны Якутии выйдет семейный фильм «Бэйбэрикээн» — ЯСИА, Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА (21 Тохсунньу 2019). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  16. ↑ «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» якутская народная сказка — Государственный театр юного зрителя Республики Саха (Якутия)(биллибэт). sakhatuz.ru. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  17. ↑ Репертуар Театра олонхо(биллибэт). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.

Литература

  • Слепцова Н. В. Якутские сказки в творческом наследии Д.К. Сивцева-Суорун Омоллоона: история изданий, вопросы классификации // Мир науки, культуры, образования. — 2021. — № 4 (89). — ISSN 1991-5497.
  • Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин : орто саастаах оҕолорго / саха остуоруйатынан Суорун Омоллоон оҥордо ; Г. М. Туралысов худож. ойуулара. — Якутскай : САССР Госиздата, 1944. — 41, [1] с.
  • Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин : оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго остуоруйа / художник В. С. Карамзин; редактор П. Д. Аввакумов. — Дьокуускай : Кинигэ издательствота, 1972. — 16 с.
  • Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин : оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго остуоруйа / ред. Т. И. Румянцева. — Дьокуускай : Бичик, 1993. — 29, [1] с.
  • Степанов, Валентин Егорович. Бэйбэрикээн эмээхсин кыыһа Сандаара туһунан остуоруйа / остуоруйаны суруйда В. Степанов; ойуутун оҥордо А. Егоров; редактор Н. Васильева. — Дьокуускай : Кудук, 1998. — 30 с.
  • Винокурова, Раиса Егоровна (Хаар Мичээрэ). Бэйбэрикээн эмээхсин : норуот остуоруйатыгар олоҕуран аныгылыы олоҥхо / Раиса Винокурова- Хаар Мичээрэ; [ойуулары оҥордо Екатерина Нестерова]. — Дьокуускай : Медиа-холидинг Якутия, 2008. — 43 с.

Категориялар