Данилов Софрон Петрович
Софрон Петрович Данилов (1922 сыл муус устар 19 күнэ, Горнай улууhа, Саха АССР — 1993 сыл балаҕан ыйын 7 күнэ) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, публицист, литературнай кириитик уонна тылбаасчыт. Саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1949). Саха норуодунай бэйиэтэ Сэмэн Данилов инитэ.
Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун (билигин — Горнай улууһа) Мытаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1929 сыллаахха Бор бастакы сүһүөх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1937 сыллаахха Бэрдьигэстээх сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, буҕаалтыр-устурууктар быһыытынан үлэлээбитэ. 1940 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика рабфагын бүтэрэн, педагогика институтугар үөрэнэ киирбитэ[2].
1941 сыл от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыта, онтон 1942 сыл ыам ыйыгар доруобуйатынан сыыйыллан дойдутугар төннүбүтэ. Өлүөхүмэ улууһун Токко уонна Уолбут сэттэ кылаастаах оскуолаларыгар учууталлаабыта уонна үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[3].
Элбэх сыл суруналыыстаабыта уонна иитэр-үөрэтэр үлэҕэ сылдьыбыта. Араадьыйа кэмитиэтин оҕоҕо уонна литератураҕа-дыраамаҕа аналлаах биэриилэрин сүрүн эрэдээктэрэ, «Кыым» хаһыат кэрэспэдьиэнэ, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ, «Хотугу сулус» сурунаал кириитикэҕэ уонна публицистикаҕа салаатын сэбиэдиссэйэ буола сылдьыбыта. 1946—1948 сс. П. А. Ойуунускай аатынан муусука-дыраама тыйаатырын литературнай салаатын уонна устуудьуйа үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[4].
1979 с. тохсунньутугар, убайа Сэмэн Данилов өлбүтүн кэннэ, Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ буолбута. Ону тэҥэ РСФСР суруйааччыларын Сойууһун сэкирэтээрэ уонна ССРС суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын чилиэнэ этэ. 1980 сыллаахха Казахстан Өрөспүүбүлүкэтигэр Саха литературатын күннэрин тэрийэн ыыппыта[5].
ССКП XXVI сийиэһин дьокутаатынан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыытыгар дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ.
1993 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Айар үлэтэ
1934 сыллаахха,12 саастааҕар, «Кыым» хаһыакка бастакы суруйуутун бэчээттэппитэ. 1938 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка «Мууска» диэн хоһооно бэчээттэммитэ, сотору соҕус илиинэн суруллар устудьуоннар сурунаалларыгар суруйааччы бастакы кэпсээнэ тахсыбыта[3]. 1938 сыллаахха ырыа буолбут хоһоонноро биллибиттэрэ.
1944 с. бэйиэт Л. А. Поповтуун Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Ф. К. Попов туһунан сэһэн суруйбуттара. Сэрии кэннинээҕи сылларга кини «Светлана», «Кыыс», «Көрсүһүү» кэпсээннэрэ, ону тэҥэ оҕолорго аналлаах кинигэлэрэ киэҥник биллибиттэрэ.
С. П. Данилов — 50-н тахса араас жанрдаах кинигэ ааптара. «Сүрэх тэбэрин тухары», «Киhи биирдэ олорор», "Дьэҥкир туһунан номох романнара, «Манчаары», «Дьону үөрдэ сылдьаары», «Уот», «Бааһына» сэһэннэрэ, кэпсээннэрэ, «Сахалар ааттарыттан» драма — саха литературатын бэлиэ айымньыларынан буолбуттара[4]. Үгүс айымньыта нуучча уонна атын омук тылларыгар тылбаастанан тахсыбыттара.
С. Данилов — публицист уонна литература кириитинэ. Орто оскуола литератураҕа бырагырааматын уонна үөрэнэр кинигэ-хрестоматия ааптара.
Кини саха тылыгар Н. Г. Чернышевскай «Что делать?» романын, А. Н. Островскай, Лопе де Вега драмаларын, Дж. Лондон, Б. С. Ромашов, И. А. Крылов, М. Горькай айымньыларын уонна да атыттары тылбаастаабыта[5].
Сүрүн айымньылара
- Сүрэх тэбэрин тухары. (1966);
- Двое (1962);
- Красавица Амга. (1974);
- Манчаары. (кэпсээнинэн сэһэн, 1966);
- Уот. (1979);
- Тоскин (сэһэн, 1976).
Уопсастыбаннай үлэтэ
Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин быһыытынан, үлэтин «Литературалар доҕордоһуулара — норуоттар доҕордоһуулара» диэн девизтээх саҕалаабыта.
1980 сыллаахха саха суруйааччыларын дэлэгээссийэтин Казахстаҥҥа саха литературатын Күннэригэр салайбыта, ол кэнниттэн Казахстан Суруйааччыларын сойууһун кытта ыкса сибээс олохтоммута. Саха бэйиэттэрин «Тайҕа Тыаһа» хоһооннорун антологиятын уонна «Толору уулаах Лена» диэн сэһэннэр, кэпсээннэр хомуурунньуктарын бэчээттэппитэ.
Бырааттыы Даниловтар Суруйааччылар сойуустарын салайар сылларын (1961—1993) литературоведтар уонна суруйааччылар саха литературатын «көмүс үйэтэ» диэн ааттаабыттара. Бу сылларга саха литературатын классиктарын ааттара чөлүгэр түһэриллибиттэрэ, литература Бүтүн Сойуустааҕы уонна аан дойду таһымыгар тахсыбыта
Софрон Данилов Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥа Конституциятын ылыныыга быһаччы кыттыбыта. 1992 сыллаахха Саха омугун Кэнгириэһин Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта.
Дьиэ кэргэнэ
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Саха норуодунай суруйааччыта;
- Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана;
- Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана;
- Икки «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан;
- РСФСР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ;
- М. Горькай аатынан РСФСР Государственнай бириэмийэтин лауреата («Сүрэх тэбэрин тухары», «КыысАмга» романнарын иһин);
- П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата («Сүрэх тэбэрин тухары» романын иһин);
- ССРС Суруйааччыларын сойууһун уонна ССРС КГБ-тын бириэмийэтин лауреата;
- Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата.
Үйэлээх аата
- Софрон Данилов аатын Горнай улууһун Дьиикимдэтээҕи орто оскуола сүгэр;
- Бэрдьигэстээх уулуссата кини аатынан ааттаммыта;
- Өлүөнэтээҕи холбоһуктаах пароходство таһаҕас теплохода ааттаммыта;
- Мытаах нэһилиэгэр ини-бии Сэмэн уонна Софрон Даниловтар ааттарын сүгэр литература түмэлэ үлэлиир;
- 2017 с. Бэрдьигэстээххэ Духуобунас киинин иннигэр ини-бии Даниловтарга анаммыт үс миэтирэлээх пааматынньык туруоруллубута[2].
- 2021 с. балаҕан ыйыгар Дьокуускай куоракка Ленин бэрэспиэгэр (урут олорбут дьиэлэрин таһыгар) Сэмэн уонна Софрон Даниловтарга пааматынньык арыллыбыта[7].
.svg){kind=small}