Болот Боотур

1915 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билигин Чурапчы улууһа) IV Хатылы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Кыра эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар убанан үөскээбитэ. 15 саастааҕар оройуоннааҕы сир салаатыгар бастакы артыаллары тэрийэргэ көмөлөспүтэ. Всеобуч учууталларын кылгас кэмнээх бэлэмниир куурустарын бүтэрэн баран, 1933 сыллаахха Мындаҕаайы бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыта.

1936 сыллаахха Мугудай орто оскуолатын дириэктэринэн анаммыта.

1937 сыл күһүнүгэр, Чурапчы техникумун 1-кы кууруһун бүтэрэн баран, үөрэҕин тохтоторго күһэллибитэ. 1938 сыл кулун тутар 1 күнүгэр «антисоветскай пропаганда иһин» холуобунай эппиэккэ тардыллан, хаайыллыбыта. Ол сыл алтынньытыгар Саха АССР Үрдүкү суута кинини 5 сылга хаайарга уураах таһаарбыта. Ол эрэн 1939 сыл сайыныгар бары бырааптарын төннөрүүлээх босхоломмута, учуутал үлэтигэр төннүбүтэ.

Мугудай оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ, ону тэҥэ Дьокуускайдааҕы педагогика институтун тыл уонна литература факультетыгар кэтэхтэн үөрэммитэ. Сэрии саҕаланан, үөрэҕэ уурайбыта.

1942 сыллаахха сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Калининград, Ленинград уобаластарын, Литваны, Белоруссияны, Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыта, сэриини Германияҕа түмүктээбитэ. Ыараханнык бааһыра сылдьыбыта.

Сэрии кэнниттэн үөрэтэр үлэҕэ төннүбүт.

1947—1951 сылларга Усуйаана улууһугар оскуола иниспиэктэринэн үлэлээбитэ, онно Уйаандьы эбээннэрин устуоруйаларын, олохторун-дьаһахтарын үөрэппитэ. 1951 сыллаахха Чурапчыга төннүбүтэ, Мындаҕаайы орто оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ. Фольклор уонна этнография матырыйааларын хомуйуунан дьарыктаммыта, оскуола түмэлин тэрийбитэ. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ.

Учууталынан 42 сыл үлэлээбитэ, биэнсийэҕэ 1975 сыллаахха тахсыбыта.

1993 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр өлбүтэ^[2][3][4].

Айар үлэнэн 1930-с сылларга учууталлыы сылдьан дьарыктанан саҕалаабыта. Бу кэмҥэ кини «Социализм суола» оройуоннааҕы хаһыакка хоһоонноро, кыра бэлиэтээһиннэрэ тахсыбыттара. Репрессияҕа түбэһии уонна Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыы айар дьарыгын тохтоппуттар.

Литератураҕа 1950-с сыллар ортолоруттан биирдэ төннүбүт.

1957 сыллаахха кимиэхэ да биллибэт ааптар «Ол күн» диэн бэйиэмэтинэн Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 40 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэххэ кыттан иккис бириэмийэни ылбыт. Бэйиэмэ 1958 сыллаахха туспа кинигэнэн тахсыбыт.

«Сааскы дьыбардар» арамаана 1967 сыллаахха буолбут күрэххэ эмиэ иккис миэстэни ылан, суруйааччы прозаик быһыытынан сиппитин-хоппутун көрдөрбүт. Айымньы 1971 сыллаахха бэчээттэммит. Арамаан саха литературатыгар көс эбээннэр олохторун-дьаһахтарын көрдөрбүт бастакы айымньынан буолбут.

1975-1980-с сылларга Болот Боотур «Уһуктуу» үс чаастан турар эпопея арамаанын суруйбут. Бастакы чааһа 1975 сыллаахха, иккис чааһа 1977 сыллаахха, үһүс чааһа 1979 сыллаахха бэчээттэммиттэр. Айымньыга Саха сирин ХХ үйэ саҕаланыытыгар өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олоҕо ойууланар.

Лирическэй уонна эпическэй жанрдары таһынан, суруйааччы сатиралаах айымньылара «Ол күнтэн — бу күҥҥэ» (1985 с.) хомуурунньукка киирбиттэр^[2][3][4][5].

• Албан аат III ист. уордьана;
• Аҕа дойду сэриитин I ист. уордьана;
• Саха норуодунай суруйааччыта;
• Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата;
• РСФСР социальнай хааччыйыытын туйгуна;
• Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ^[3].

• Чурапчы улууһун Хатылы нэһилиэгэр В. С. Соловьёв — Болот Боотур аатынан түмэл уонна оскуола үлэлииллэр^[3].