Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Попов Семён Андреевич - Сэмэн Тумат

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Попов.

Семён Андреевич Попов — Сэмэн Тумат (1944 сыл олунньу 23 күнэ, Тумат, Саха АССР) — бэйиэт, суруйааччы, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта (2014). Чурапчы улууһун Ытык олохтооҕо[2].

Олоҕун олуктара

1944 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Булуҥ улууһугар Тумат нэһилиэгэр учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Орто оскуоланы Чурапчы улууһугар бүтэрбитэ.

1973 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын саха тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбитэ.

1973—1979 сылларга П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлигэр билим үлэһитинэн үлэлээбитэ.

«Эдэр коммунист» өрөспүүбүлүкэтээҕи, «Саҥа олох» улуустааҕы хаһыаттарга кэрэспэдьиэнинэн, «Маарыкчаан» Чурапчы улууһун телерадиоустуудьуйатыгар сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.

1996—2014 сылларга — «Чолбон» сурунаал эрэдээксийэтигэр уочарка уонна публицистика салаатын эрэдээктэрэ.

1993 сылтан Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ[3].

Айар үлэтэ

Хоһоонноро аан бастаан 1965 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ. Хоһоонтон ураты, кэпсээннэри, бэлиэтээһиннэри уонна уочаркалары суруйара. «Сылгы кистиир сыһыытыгар» диэн бастакы уочаркаларын хомуурунньуга 1981 сыллаахха тахсыбыта. Ол кэнниттэн хоһоонноро «Чуумпуга төрөөбүт хоһооннор» (2000) уонна «Дорообо, Арктика!» (2006) хомуурунньуктарга киирбиттэрэ.

Кини «Муора арыытыгар олох» (1986), «Туундара оһоҕо» (1989), «Улуу кыыл тыына» (1992) диэн проза хомуурунньуктарын ааптара. Бу кинигэлэргэ оҕолор айылҕаҕа, булка уонна балыктааһыҥҥа сыстыылара ойууланар.

1995 сыллаахха В. Н. Федоров нуучча тылыгар тылбааһыгар «Остров в белом океане» диэн кэпсээннэрин хомуурунньуктара тахсыбыта. Булуҥ улууһугар төрөөбүт буолан, кэпсээннэригэр уонна сэһэннэригэр хотугу дойду дьонун туһунан суруйар. Кини оҕолорго аналлаах кэпсээннэрэ уонна философскай новеллалара бэйэтин көлүөнэтин дьонун ис дууһатын туругун кырдьыктаахтык тириэрдэллэр уонна ааҕааччылар ортолоругар киэҥник биһирэнэллэр.

Кини 30-тан тахса кинигэ ааптара уонна саха суруйааччыларын айымньыларын, араас таһаарыылар 70-тан тахса кинигэлэрин хомуйан оҥорооччута-эрэдээктэрэ буолар. э

С. А. Попов литератураны ырытааччы уонна литератураны чинчийээччи быһыытынан эмиэ биллэр. 1994 сыллаахха поэт Г. И. Макаров-Дьуон Дьаҥылы олоҕор уонна айар үлэтигэр анаммыт литератураны чинчийэр үлэтэ тахсыбыта. Маны таһынан хас да интэриэһинэй үлэлэрэ бэчээттэнэн тахсыбыттара: «П. А. Ойуунускай уонна „Саха кэскилэ“ уопсастыба», «П. А. Ойуунускай туһунан мин санааларым», «Ойуунускай туһунан биир ахтыыга мин санаам», «Лингвист Семён Новгородов» уо.д.а. Кини аҕа көлүөнэ суруйааччыларын: К. Уурастыырап, Далан, В. Яковлев, С. Тарасов, К. Туйаарыскай уо.д.а. ааттарын үйэтитиигэ элбэх күүһүн-уоҕун уурбута.

2009 сыллаахха Омар Хайям (нууч.) (сах. рубаиларын тылбаастаабыта. 2012 сыллаахха Конфуций «Луньюй» диэн айымньыларын тылбаастаабыта. Бу тылбаастарыгар «Бичик» кинини АСКИ (Кинигэ таһаарааччыларын Ассоциацията) дипломунан «Култууралар алтыһыытыгар кылааты киллэрэр бастыҥ таһаарыы» (2010), ону тэҥэ Москваҕа Азербайджан, Армения, Беларусь, Молдова Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Арассыыйа Федерациятыгар ЮНЕСКО бюротун дипломунан «2009 сыл култууралар алтыһыытыгар улахан кылааты киллэрэр бастыҥ таһаарыы» номинациянан наҕараадалаабыта[3][4].

Библиографията

  • Сылгы кистииир сыһыытыгар. — Якутскай: Кинигэ. изд-вота, 1981. — 32 с.
  • Муора арыытыгар олох. — Якутскай: Кинигэ. изд-вота, 1986. — 112 с.
  • Туундара оһоҕо. — Якутскай: Кинигэ. изд-вота, 1989. — 88 с.
  • Улуу кыыл тыына. — Дьокуускай: Кинигэ. изд-вота, 1992. — 176 с.
  • Дьуон Дьаҥылы. — Дьокуускай: Бичик, 1994. — 160 с.
  • Иэс төлөнүүтэ. — Дьокуускай: Бичик, 1994. — 128 с.
  • Батыһыннарыылаах биэ. — Дьокуускай: Бичик, 1998. — 75 с.
  • А. С. Пушкин уонна Саха сирэ. — Дьокуускай: Бичик, 1999. — 158 с.
  • Чуумпуга төрөөбүт хоһооннор. — Дьокуускай: Агроинформа, 2000. — 98 с.
  • Тоотук муоратааҕы сырыылара. — Дьокуускай: Бичик, 2001. — 46 с.
  • Эйгэ тардыыта. — Дьокуускай: Бичик, 2003. — 112 с.
  • Эһиги истиҥ, мин сэһэргиим. — Дьокуускай: Бичик, 2004. — 238 с.
  • Хотун-хаан. — Дьокуускай: Бичик, 2008. — 26 с.
  • Дорообо, Арктика! — Дьокуускай: Якут. край, 2006. — 87 с.
  • Оҕо сааһым хоптото. — Дьокуускай: Бичик, 2006. — 158 с.
  • Лингвист Семен Андреевич Новгородов. — Дьокуускай: Бичик, 2007. — 195 с.
  • Ырыата ыллыахха! — Чурапчы: ГУ РИО «Саҥа олох», 2010. — 27 с.
  • Лингвист Семен Новгородов. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 61, с.
  • Өс төрөөһүнэ. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 106 с.
  • Саллаат дьылҕата. — Дьокуускай: Көмүөл, 2011. — 141 с.
  • Норуотун соргутун түстэспитэ. — Ытык-Күөл: «Таатта» хаһыат ред., 2013. — 114 с.
  • Тойон хаан. — Дьокуускай: Бичик, 2013. — 12 с.
  • Лингвист Семен Новгородов суолталаах бэлиэтээһиннэрэ. — Дьокуускай: Бичик, 2014. — 61 с.
  • Хотугу дойдум хонноҕуттан. — Дьокуускай: Бичик, 2014. — 365 с.
  • Олох хатан кырдьыга. — Дьокуускай: Бичик, 2015. — 93 с.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Арассыыйа Улахан литературнай бириэмийэтин лаурета.
  • А. П. Илларионов аатынан Ил Түмэн суруналыыстыкаҕа бириэмийэ лауреата.
  • Семён Новгородов аатынан Өрөспүүбүлүкэтээҕи бириэмийэ лауреата.
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
  • Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо[3].
  • Булуҥ улууһун ытык олохтооҕо[3].
  • П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата[5].
  • Амма Аччыгыйын аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгына бириэмийэтин лауреата.
  • «Бичик» АСКИ диплома «Култууралар алтыһыытыгар кылааты киллэрэр бастыҥ таһаарыы» (2010)[3].
  • ЮНЕСКО бюротун дипломунан «2009 сыл култууралар алтыһыытыгар улахан кылааты киллэрэр бастыҥ таһаарыы» номинацията[3].
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта (2014)[6][7].

Кини туһунан

  • Левин И. Сэмэн Тумат кэпсээннэрин туһунан// «Хотугу сулус». — 1988. — № 12. — С. 100—103.
  • Ойуку. Көлүөнэ дьулурҕа үлэһитэ// «Чолбон». — 1999. — № 8. — С. 73—74.

Быһаарыылар

  1. ↑ https://журнальныймир.рф/avtor/popov-semyon-semen-tumat
  2. ↑ Почётные граждане, известные люди района (рус.). https://mo-churapchinsky.sakha.gov.ru/. Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 Семён Андреевич Попов (Сэмэн Тумат). https://sakhalitera.ru. Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2026.
  4. ↑ Тумат Сэмэн - Попов Семен Андреевич (рус.). Сигэнии күнэ: 8 От ыйын 2026.
  5. ↑ Семен Андреевич Попов-Сэмэн Тумат: биобиблиографический указатель / Г. Ф. Леверьева. — Якутск: НБ РС(Я), 2014. — 121 с.
  6. ↑ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын э. т. Е. Борисов 17.06.2014 2728 №-дээх Ыйааҕа
  7. ↑ Указ Главы Республики Саха (Якутия) от 17 июня 2014 года № 2728

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар