Дьячковскай Константин Николаевич
Константин Николаевич Дьячковскай — Туйаарыскай (1915 сыл бэс ыйын 3 күнэ, Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) — 1976 сыл кулун тутар 20 күнэ, Майа нэһилиэгэ) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут бэйиэт, суруналыыс, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1957).
Олоҕун олуктара
1915 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр Чурапчы улууһун Хоптоҕо[1] нэһилиэгэр (атын дааннайдарынан — Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгин сайылыгар[2]) элбэх оҕолоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрүүрүгэр бэриллибит аата - Константин Лазаревич Феофанов.
Эрдэ тулаайах хаалан, утуу-субуу Аммаҕа, Чурапчыга уонна Мэҥэ-Хаҥаласка үс ыалга иитиэх оҕонон олорбута (ол саҕана Константин Николаевич Дьячковскай диэн буолбута). Үс ииппит ийэтэ үһүөн эрдэ өлбүттэрэ[3].
15 сааһыгар Абаҕа түөрт кылаастаах оскуолатын икки сыл үөрэнэн бүтэрбитэ. 1932 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ[4].
Салгыы сырдатар-култуурунай үлэнэн дьарыктаммыта, оройуон уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарын эрэдээксийэлэригэр үлэлээбитэ[5].
1950 сыллаахтан ССКБ чилиэнэ.
1976 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Майа сэлиэнньэтигэр өлбүтэ[4].
Айар үлэтэ
Оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо анаммыт поэзия
Бастакы хоһооннорун оскуола эркин хаһыатыгар Урусхаллыырап диэн аатынан таһаарбыта[3].
Бүтэйдээх оскуолатыгар үөрэнэр кэмигэр нуучча тылын уонна литературатын учуутала А. Ф. Трубачёв тэрийбит литература куруһуогар дьарыктаммыта. Онно кини Туйаарыскай (сахалыы «туйаарар» диэн тылтан) диэн айар ааты ылыммыта[6][4].
14 саастааҕар Амматов диэн аатынан «Кыым» хаһыакка тахсыбыта. Оҕолорго аналлаах бастакы хоһоонноро 1936 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка күн сирин көрбүттэрэ. 1953 сыллаахха «Мутукча» диэн бастакы хоһооннорун хомуурунньуга, оттон 1957 сыллаахха «Айанньыт» диэн иккис кинигэтэ тахсыбыттара[5][4].
«Күн уонна көтөн иһэр Көстөкүүн» диэн бэйиэмэтэ 1957 сыллаахха «Летучий Константин» диэн аатынан нууччалыы тылбаастанан Бүтүн Сойуустааҕы «Пионер» сурунаалга бэчээттэммитэ. Бэйиэт тыыннааҕар барыта 17 кинигэ тахсыбыта (онтон иккитэ — нуучча тылынан), олор 1959—1975 сс. сыл аайы бэчээттэммиттэрэ. 1986 сыллаахха «Аҕа алгыһа» диэн талыллыбыт айымньыларын хомуурунньуктара тахсыбыта[4].
Туйаарыскай үгүс айымньылара оҕолорго анаммыттар. Хас да хоһооно ырыа буолбута: «Току-току, ньээм-ньээм» (Г. Слепцов дьүрүлэ), «Үчүгэй оҕо» (З. Степанов дьүрүлэ), «Сайтамаан» (Н. Соловьёв дьүрүлэ), «Туос ат» (Н. Бойлохов дьүрүлэ)[4].
Улахан ааҕааччыларга анаан суруйбут хоһоонноро 1970 сыллаахха тахсыбыт «Көмүс далаһа» хомуурунньукка киирбиттэрэ. Бу хоһооннортон сорохторо эмиэ биллиилээх ырыа буолбуттара: «Бүтэйдээх» (С. Павлов дьүрүлэ), «Күннэй» (Н. Бойлохов дьүрүлэ), «Ахтылҕан» уонна «Туундарам дьонугар» (В. Зырянов дьүрүлэ)[6][4].
Тылбаасчыт быһыытынан үлэтэ
Дьячковскай нуучча оҕо классиктарын айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта: Корней Чуковскай «Муха-Цокотуха» («Caxcырҕа-Caxcылҕа») уонна «Федорино горе» («Сөдүөрэ үлүгэрэ»), Самуил Маршак «От одного до десяти», ону тэҥэ Агния Барто уонна Сергей Михалков хоһооннорун[4].
Маны таһынан, кини Владимир Маяковскай уонна Сергей Есенин айымньыларын, дьүкээгир, эбэҥки уонна чукча суруйааччыларын (Платон Ламутскай, Василий Лебедев, Тырголь Пур) тиэкистэрин, ону тэҥэ монгуол, бүрээт, тыва, башкир уонна кыргыыс литератураларыттан туспа айымньылары сахалыы тылбаастаабыта[5].
Сыанабыл
Туйаарыскай бэйэтин кэминээҕи суруйааччылартан саамай уһуннук уонна таһаарыылаахтык оҕо литературатыгар үлэлээбит суруйааччы буоларынан биллэр. Кини оҕолорго анаан саха поэзиятын көмүс пуондатыгар киирбит хоһооннору, остуоруйалары, үгэлэри, таабырыннары, чабырҕахтары, бэйиэмэлэри, олоҥхо-остуоруйалары кинигэ гынан бэчээттэппитэ.
Библиографията
- Мутукча: Хоһооннор. Кыра уонна орто саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1953. — 35 с.
- Айанньыт: Хоһооннор. Кыра уонна орто саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1957. — 32 с.
- Таас симэх: Хоһооннор, поэма. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1959. — 48 с.
- Тыллаах чыычаах: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1960. — 44 с.
- Току-току ньээм-ньээм: Оскуолаҕа киириэн иннинэ саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1961. — 24 с.
- Хоро салаҥ: Кыра саастаах оскуола оҕолоругар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1964. — 39 с.
- Чээн: Кыра саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1964. — 44 с.
- Куба куорсуна: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1965. — 80 с.
- Оҥоойук: Хоһооннор. Кыра уонна орто саастаах оскуола оҕолоругар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1967. — 28 с.
- Ача: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1968. — 208 с.
- Ийэм күөччэҕэ: Хоһооннор. Кыра саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1970. — 56 с.
- Көмүс далаһа: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1970. — 80 с.
- Чэччи: Детсад оҕолоругар хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1973. — 40 с.
- Быыра баадьай: Олоҥхо—остуоруйа. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1974. — 40 с.
- Алаһа: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1975. — 143 с.
- Аҕа алгыһа: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1986. — 173 с.
- Ийэм күөччэҕэ: кыра саастаах оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай, 2000. — 42 с.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Дьиэ кэргэнэ
- Уола — Виссарион Константинович Дьячковскай;
- Түөрт сиэннээх[3].
Аатын үйэтитии
- Константин Дьячковскай-Туйаарыскай аатынан оҕолорго уонна эдэр ыччакка аналлаах сылын аайы туттарыллар өрөспүүбүлүкэтээҕи литература бириэмийэтэ олохтоммута[1].