Саха сирин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы

Билиҥҥи Саха сирин сирэ-уота Арассыыйа састаабыгар 1632 сыллаахха киирбитэ диэн ааҕыллар. 1638 сылга диэри бары саҥа көстүбүт сирдэри Арассыыйа администрацията Енисей уеһын састаабыгар киллэрэр этэ.

1638 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускай уеһа (бойобуодустубата) тэриллибитэ, киинэ Өлүөнэ остуруога буолбута (билигин Дьокуускай куорат; уезд дьаһалтата Дьокуускайга 1641 сыл от ыйыгар кэлбитэ). Уезд састаабыгар Байкаалтан илин диэки көстүбүт сирдэр бары киирбиттэрэ. Биллэн турар, уезд илиҥҥи уонна соҕурууҥҥу чэрчитэ быһаарылла илик этэ^[1].

1640-с сылларга уезд иһигэр 35 буолас тэриллибитэ: Атамай, Боотулуу, Боотур Уус, Байаҕантай, Бөтүҥ, Бордоҥ, Бороҕон, Быһаҕас (Бояназей), Гурмен, Дүпсүн, Дьөппөн, Хаҥалас, Малдьаҕар, Мэҥэ, Модут, Нам, Наахара, Нөөрүктээйи, Үөдэй, Олес, Өргүөт, Өспөх, Подгороднай, Скорул, Сылаҥ, Тоҕус, Хатылы, Хатырык, Чэриктэй уонна Чүмек.

Итинник тутул 1720 сылларга диэри тиийбитэ^[2].

1708 сыл ахсынньы 28 күнүгэр Дьокуускай уезд саҥа тэриллибит Тобольскай куоракка кииннээх Сибиир күбүөрүнэтигэр киирбитэ^[2].

1719 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр Сенат уурааҕынан Сибиир күбүөрүнэтэ үс провинцияҕа архсыбыта. Дьокуускай уезд Тобольскай провинциятыгар киирбитэ.

1724 сыл сэтинньи 26 күнүгэр Тобольскай провинциятыттан араарыллан Иркутскай провинциятыгар киирбитэ^[3][4].

1731 сыл муус устар 29 күнүгэр «Об образовании самостоятельного Охотского правления» диэн Сенат уурааҕынан Дьокуускай уезд састаабыттан Охуоскай салалтата (Охотское правление) араарыллыбыта, киинэ Охуоскай остуруога буолбута. Бу салалтаҕа Лаамы кытылын барытын, Үт сирин, Камчатканы уонна Курил арыыларын киллэрбиттэрэ^[4][5][6].

1764 сыл алтынньы 19 күнүгэр Дьокуускай уезд саҥа тэриллибит Иркутскай күбүөрүнэ састаабыгар киирбитэ.

1773 сыл кулун тутар 23 күнүгэр Иркутскай күбүрүнээтэрин уурааҕынан Үт сирэ Охуоскай салалтатыттан Дьокуускай уезд састаабыгар киирбитэ.

1775 сыл тохсунньу 31 күнүгэр «О новом разделении Иркутской губернии на провинции, воеводства и комиссарства» диэн саҥа сокуонунан Иркутскай күбүөрүнэ састаабыгар Дьокуускай провинцията тэриллибитэ. Кини састаабыгар киирбиттэрэ:

• Алдан бойобуодустубата (киинэ — Амма солобуодата (кэмнээх); Боотур Уус, Бороҕон уонна Мэҥэ улуустара, Байаҕантай буолаһа, Маайа, Бута уонна Томтор кыстыктар, Өймөкөөн сирэ уонна Үт остуруога;
• Биэс комиссарство (уһук сытар территориялары салайар сыаллаах):
  • Үөһээ Бүлүү (Верхневилюйское);
  • Үөһээ Дьааҥы (Верхоянское);
  • Эдьигээн (Жиганское);
  • Өлүөхүмэ (киинэ — Өлүөхүмэ остуруога; Олекминское);
  • Орто Халыма (Среднеколымское)^[7][2][8][9].

1783 сылга диэри Дьокуускай провинциятыгар саҥа тэриллибит Киренскэй бойобуодустубата уонна Илим комиссарствота бас бэринэр этилэр^[2].

1783 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Ыраахтааҕы уурааҕынан Иркутскай наместничество тэриллибитэ, састаабыгар түөрт уобалас, ол иһигэр 1784 сыл кулун тутар 14 күнүттэн Дьокуускай провинциятыттан Саха уобалаһа (Якутская область) тэриллибитэ. Комиссарство оннугар биэс уезд тэриллибитэ:

• Эдьигээн (Жиганский; киинэ — Эдьигээн куорат);
• Зашиверскай (киинэ — Зашиверскай куорат);
• Оленскай (Бүлүү; киинэ — Оленскай куорат);
• Өлүөхүмэ (киинэ — Өлүөхүмэ куорат);
• Дьокуускай (киинэ — Дьокуускай куорат).

1796 сыл ахсынньы 12 күнүгэр «О новом разделении государства на губернии» диэн Ыраахтааҕы уурааҕа тахсар, ол уурааҕынан 1797 сыл кулун тутарыгар Иркутскай наместничество күбүөрүнэ буолбута, уобаластар, ол иһигэр Саха уобалаһа, — уезд буолбуттара, уездтар комиссарство буолбуттара.^[2]

1803 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи уураҕынан Дьокуускай уезка сэттэ комиссарство тэриллэр:

• Амма (Амгинское):
• Үөһээ Бүлүү (Верхневилюйское; киинэ — Үөһээ Бүлүү);
• Эдьигээн (Жиганское; киинэ — Эдьигээн куорат);
• Зашиверскай (Зашиверское);
• Өлүөхүмэ (Олёкминское);
• Орто Халыма (Среднеколымское);
• Үт (Удское).

1805 сыл муус устар 22 күнүгэр Якутскай уездтан Саха уобалаһа (Якутская область) тэриллэр. Бу уурааҕынан Эдьигээн уонна Зашиверскай комиссарстволар холбонон Үөһээ Дьааҥы (Верхоянское) комиссарствотын үөскэппиттэрэ, оттон Амма уонна Үт — Якутскай комиссарствотын.^[10]

1822 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр «Положение об управлении Сибирскими губерниями» диэн уурааҕынан Саха уобалаһа биэс уокурукка арахсыбыта:

• Үөһээ Дьааҥы (Верхоянский) (киинэ — Верхоянскай куорат);
• Бүлүү (Вилюйский; киинэ — Бүлүү куорат);
• Өлүөхүмэ (Олёкминский; киинэ — Өлүөхүмэ куорат);
• Орто Халыма (Среднеколымский; кэнники — Халыма (Колымский));
• Якутскай^[11].

1849 сыл ахсынньы 2 күнүгэр уобалас састаабыгар уокурук бырааптаах Охуоскай кыраай киирэр.

1851 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр «Положение об управлении Якутской областью» диэн уурааҕынан Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэ састаабыттан таһаарыллыбыта уонна 1852 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Илин Сибиир генерал-губернаторство састаабыгар күбүөрүнэ бырааптаах уобалас буолбута^[12].

1857 сыл алтынньы 31 күнүгэр Үт сирэ (Охуоскай кыраай) Саха уобалаһыттан Приморье уобалаһыгар бэриллибитэ^[2].

1897 сыл ахсынньы 16 күнүгэр уобалас салалтатын быһаарыытынан буоластар тэриллибиттэрэ: Бүлүү уокуругар — Ньурба, Өлүөхүмэ уокуругар — Нохтуйскай уонна Чокуур, Якутскай уокуругар — Амма, Иһит, Павловскай уонна Покровскай^[13].

1917 сыллаахха Бүлүү уокуругун састаабыгар сэттэ улуус киирэр этэ: Үөһээ Бүлүү, Арҕаа Бүлүү, Марха, Ньурба, Орто Бүлүү, Сунтаар уонна Хочо^[14].

1920 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр Саха уобалаһа күбүөрүнэ буолбута, уокуруктар — уезд буолбуттара.

1922 сыл кулун тутар 30 күнүгэр Приамурье кэмнээх бырабыыталыстыбата Саха уобалаһа киниэхэ бас бэринэр диэн уураах таһаарбыта^[15].

Сүрүн ыстатыйа: Саха АССР администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы

Сүрүн ыстатыйа: Саха Өрөспүүбүлүкэтин администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы