Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Арктика күнэ

Арктика күнэ (нууч. День Арктики в Республике Саха (Якутия)) — Арктика улуустарын өйүүр уонна сайыннарар сыаллаах олохтоммут бэлиэ күн. Саха сиригэр сылын аайы кулун тутар 19 күнүгэр бэлиэтэнэр[1].

Устуоруйата

Бырааһынньык Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын 2014 сыл ахсынньы 11 күнүнээҕи 200 №-дээх «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Арктика күнүн олохтооһун туһунан» Ыйааҕынан олохтоммут[1].

Бастаан (2015 сылга дылы) Саха сирин арктикатааҕы сиригэр-уотугар биэс улуус киирэр эбит. Саха Өрөспүүбүлүкэтин салалтата федеральнай киини кытта бииргэ үлэлээһинин түмүгэр, 2015 сыл сэтинньи 17 күнүттэн Өрөспүүбүлүкэ арктикатааҕы сирэ-уота уон үс улууска тиийэ кэҥээбит: Абый, Анаабыр, Аллайыаха, Булуҥ, Үөһээ Халыма, Үөһээ Дьааҥы, Эдьигээн, Муома, Аллараа Халыма, Өлөөн, Орто Халыма, Усуйаана, Эбээн-Бытантай Арктика улуустарыгар киирсэллэр[2].

Саха сирин арктикатааҕы сирин-уотун иэнэ 1608 тыһ. м² (ол эбэтэр өрөспүүбүлүкэ бүтүн иэниттэн 52 %). Манна сиртэн хостонор баай 100-тэн тахса көрүҥэ баара биллэр: алмаас, ньиэп, гаас, кыһыл көмүс, онтон да атын сэдэх металлар көрүҥнэрэ[3].

Сүрүн иһитиннэрии

Бырааһынньык өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах, ол эрэн бу күн өрөбүл биллэриллибэт.

Кыттааччылар

Бырааһынньыкка Арктика оройуоннарын олохтоохторо, судаарыстыбаннай былаас уорганнарын бэрэстэбиитэллэрэ, уопсастыбаннай тэрилтэлэр, билим түмсүүлэрэ кыттыыны ылаллар. Сүрүн тэрээһиннэр Арктика улуустарыгар уонна өрөспүүбүлүкэ киин куоратыгар — Дьокуускайга ыытыллаллар[4][5].

Сыала-соруга

Бэлиэ күн чэрчитинэн ыытыллар тэрээһиннэр Арктиканы баһылааһыҥҥа уонна сайыннарыыга, экология систиэмэтин харыстааһыҥҥа, олохтоох норуоттары өйөөһүҥҥэ уонна инфраструктураны сайыннарыы бырайыактарын олоххо киллэриигэ болҕомтону тардар соруктаахтар. Арктиканы сайыннарыы боппуруоһа Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ инники күөҥҥэ тутар биир сүрүн сыала буолар[4].

Үгэстэрэ уонна тэрээһиннэрэ

  • Бигэргэммит сүрүн тэрээһиннэр. Бырааһынньык күн Арктика улуустарын сайдыыларыгар анаммыт бырайыактар олоххо киириилэрин ырыталлар, ыытыллыбыт үлэ түмүктэрин таһаараллар:
    • «Арктика синергията» сыыппараҕа киллэрии бырайыага;
    • «Ыраас Арктика» экология бырайыага;
    • «Ыраас уу» ыраас уунан хааччыйыы бырайыага;
    • Социальнай эбийиэктэри тутуу бырайыага (балыыһалар, ФАП-тар, эти-хааны эрчийэр саалалар, этнография уонна култуура кииннэрэ, о.д.а.);
    • Суол-иис уонна атыы-тутуу логистикатын ситимин сайыннарыы бырайыага;
    • Тыа хаһаайыстыбатын өйөөһүн бырайыага[4].
  • Билим үлэлэр: билим тэрилтэлэрин, ол иһигэр Арассыыйа Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Ирбэт тоҥу чинчийэр институтун уонна Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай университетын үлэлэрин, ирбэт тоҥу үөрэтиигэ улахан оруолларын сырдатар тэрээһиннэр[4];
  • Дьокуускай куоракка ыытыллар култуурунай-маассабай тэрээһиннэр: бырааһынньыктааҕы кэнсиэрдэр, норуот маастардарын уус-уран оҥоһуктарын быыстапката, хотугу тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын дьаарбаҥката, хотугу норуоттар оонньуулара, төрүт ырыа, үҥкүү күрэхтэрэ[6];
  • Ас-үөл түһүлгэлэрэ (холобур, «Тоҥ балык» бэстибээл)[5];
  • Киинэ көрдөрүүтэ: Арктика туһунан документальнай уонна уус-уран киинэлэри көрдөрүү; манна Арктика айылҕатын, олохтоох төрүт омуктары уонна бу киэҥ сири баһылааһын устуоруйатын көрдөрөллэр[5].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Указ Главы Республики Саха (Якутия) от 11 декабря 2014 года № 200 «Об учреждении Дня Арктики в Республике Саха (Якутия)» (рус.). Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов (11 Ахсынньы 2014).
  2. ↑ С Днем Арктики, дорогие северяне! (рус.). Сайт Галины Данчиковой (19 Кулун тутар 2021).
  3. ↑ Арктическая зона Якутии (рус.). Национальная библиотека Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 13 Кулун тутар 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 В Якутии 19 марта отмечают День Арктики (рус.). ЯСИА (19 Кулун тутар 2026).
  5. ↑ 1 2 3 Необычные мероприятия в День Арктики (рус.). Сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия) (19 Кулун тутар 2021).
  6. ↑ День Арктики в Якутске (рус.). Сетевое издание EXO-YKT (14 Кулун тутар 2025).

Категориялар