Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын институута

Саха сиригэр бастакы билим-чинчийэр институт. 1935 сыллаахха биллиилээх судаарыстыбаннай, уопсастыбаннай диэйэтэл, суруйааччы уонна учуонай Былатыан Ойуунускай көҕүлээһининэн Саха АССР Норуодунай комиссардарын сэбиэтин иһинэн Тыл уонна култуура чинчийэр института буолан тэриллибитэ.

Институт тэриллиитин сыалынан саха тылын, литэрэтиирэтин, ускуустубатын, устуоруйатын уонна норуот үөрэҕин боппуруостарын билим чинчийии буолбута.

Институт бастакы дириэктэринэн П. А. Ойуунускай бэйэтэ буолбута. Учуонай сэкирэтээринэн биллиилээх култуура үлэһитэ, Саха АССР бастакы үөрэх наркома С. Н. Донской-II буолбута.

Аҕа дойду улуу сэриитин саҕаланыытыгар (1941 сыл атырдьах ыйа) быстах кэмҥэ сабылла сылдьан баран, 1943 сыл сэтинньитигэр институт үлэтин сөргүппүтэ (дириэктэр Т. А. Шуб). 1944 сыл саҕаланыытыгар институт аата Саха АССР Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа билим-чинчийэр институтугар (ТЛИНЧИ) кубулуйбута.

1947 сылга ССРС Билим академиятын (ССРС БА) Саха билим-чинчийэр базата тэриллибитэ, уонна ТЛИНЧИ (ИЯЛИ) кини састаабыгар киирбитэ.

1969 сыллаахха Хотугу филология сиэктэрэ тэриллибитэ — бу кэлин үөскээбит Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун инники прообраһа этэ.

1991 сылга ТЛИНЧИ-ттэн Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын института (ИПМНС) арахсыбыта. Саҥа институт ТЛИНЧИ урукку Хотугу омуктарын салаатын олоҕугар тэриллибитэ^[2].

1994 сыллаахха ТЛИНЧИ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билим академиятын састаабыгар киирбитэ уонна Гуманитарнай чинчийии института (ГЧИ) диэн ааттаммыта.

2000-с сыллар ортолоругар хас да сыл устата ГЧИ-ни РАН Сибиирдээҕи салаатын састаабыгар төннөрөр туһунан кэпсэтиилэр барбыттара. Ол түмүгэр, 2007 сыл ахсынньытыгар институт Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун кытта холбоспута. 2008 сыл бэс ыйыгар бу икки институт утумнааччылара буолар Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын института тэриллибитэ^[3].

П. А. Ойуунускай олохтообут Билим-чинчийэр института, бэйэтин устуоруйатын устатыгар Арассыыйа судаарыстыбатын Хотугулуу-Илиҥҥи өттүн омуктарын тылларын, омук култууратын уонна устуоруйатын үөрэтиигэ олус улахан кылааты киллэрбитэ. Манна Г. П. Башарин, Ф. Г. Сафронов диэн устуоруктар, филолог Багдарыын Сүлбэ (М. С. Иванов) курдук биллиилээх учуонайдар үлэлээбиттэрэ. Былыргы кэмтэн билиҥҥи кэмҥэ диэри Саха сирин устуоруйата суруллубута, саха тылын быһаарыылаах тылдьыта, нууччалыы-сахалыы уонна сахалыы-нууччалыы тылбаас тылдьыттара оҥоһуллубуттара.

Институт үлэтин сүрүн сыала-соруга — Саха сирин олохтоох омуктарын национальнай (этническэй) уратыларын уонна култуураларын нэһилиэстибэтин харыстааһын уонна сайыннарыы^[4].

Институт бастакы сүрүн үлэтинэн фольклор пааматынньыктарын хомуйуу буолбута, онон былыргы олоҥхо, устуоруйа үһүйээннэрин, ырыалары уонна да атын саха омугун усотан усока бэриллибит айымньыларын сүтэрбэккэ саҥа көлүөнэлэргэ биэрэр кыах үөскээбитэ. 1937—1938 сс. саха билимин классиката буолбут маннык фундаментальнай чинчийиилэр тахсыбыттара: Г. В. Ксенофонтов «Ураангхай-сахалар» үлэтэ, Н. М. Заболоцкай «Очерки истории якутской литературы», Сэһэн Боло «Прошлое якутов до прихода русских на Лену». Хара маҥнайгыттан саха тылын үөрэтиигэ, омук култууратын чинчийиигэ элбэх оҥоһуллубута. Үөрэхтээһиҥҥэ туттуллар бырагырааммалар, үөрэнэр кинигэлэр, ааҕар кинигэлэр уонна саха литэрэтиирэтин хрестоматиялара манна оҥоһуллубуттара. Улахан ымпыктаах-чымпыктаах үлэ таба суруйууга (орфографияҕа) уонна тиэрминнэри оҥорууга оҥоһуллубута, Саха сирин устуоруйатын үөрэтии саҕаламмыта.

1935—1941 сылларга институт сүрүн болҕомтотун саха суругун-бичигин сайдыытыгар: алпаабыты уларытыыга, орфографияҕа, терминологияҕа, тылдьыттары оҥорууга, саха тылын түөлбэ тылларын үөрэтиигэ, фольклору, олоҥхону хомуйууга уурбута. Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ уонна кэмигэр институт билим олоҕор А. П. Окладников салалтатынан 1940—1946 сс. ыытыллыбыт Өлүөнэтээҕи устуоруйа-археологическай эспэдииссийэ үлэтэ улахан миэстэни ылара. ССРС Билим академиятын Материальнай култууратын устуоруйатын институтун кытта бииргэ тэриллибит эспэдииссийэ, Өлүөнэ өрүс устун, онтон салгыы Халыма өрүс тардыытыгар 200-тэн тахса былыргы дьон тохтоон олорбут сирдэрин, таас хайаҕа суруллубут суруктары чинчийбитэ.

Сэрии кэннинээҕи кэмҥэ устуоруйа, ордук өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэм, тыл үөрэҕин (саха тылын түөлбэ тылларын чинчийии), литэрэтиирэ, этнография эйгэтигэр чинчийиилэр кэҥээбиттэрэ. Бу кэмҥэ институт билим-чинчийэр үлэтин сүрүн түмүгүнэн үс туомнаах «История Якутии», икки туомнаах «Грамматика современного якутского литературного языка» тахсыылара буолбута.

1964 сылтан Саха сирин территориятын Өлүөнэтээҕи археологическай эспэдииссийэ (ПАЭ) күүһүнэн тиһэхтээх археологическай чинчийии саҕаламмыта.

1970-с сыллартан институт учуонайдара социология кыһалҕаларын чинчийэллэр.

1995—2005 сылларга Сибиир омуктарын фольклорун өйдөбүнньүктэрин сиэрийэтиттэн хас да туому, ону тэҥэ саха тылын Быһаарыылаах тылдьытын таһаарыыга бэлэмнэнии үлэтэ ыытыллыбыта. Ол тылдьыт бастакы туома 2004 сыллаахха Москубаҕа тахсыбыта. Тылдьыт бүтэһик, уон бэһис туома 2019 сыллаахха бэчээттэммитэ. Тылдьыты оҥоруу үлэтэ 46 сыл устата барбыта, 15 туомунан 80 тыһыынчаттан тахса саха тыла-өһө уонна сомоҕо домоҕо киирбитэ.

2025 сылга саха тылынан «Биибилийэ тиэрминнэрин быһаарыылаах богословскай тылдьыта» диэн быһаарыылаах богословскай тылдьыт тахсыбыта. Бу Арассыыйаҕа саха тылынан биибилийэ тиэрминнэрин богословскай тылдьытын бастакы таһаарыыта буолар. Тылдьыты оҥорууга Дьокуускайдааҕы епархия тылбаас салаата, Биибилийэ тылбааһын институтун специалистара уонна РАН Сибиирдээҕи салаата Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун үлэһиттэрэ үлэлээбиттэрэ^[5].

Билиҥҥи кэмҥэ институт Саха сирин омуктарын, ол иһигэр Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктары киллэрэн туран, устуоруйа, археология, этнография, тыл үөрэҕин, литэрэтиирэ, фольклор, ускуустуба кыһалҕаларынан, омуктар икки ардыларынааҕы сыһыаннарын, быраап өттүнэн судаарыстыба тутулун чинчийиинэн дьарыктанар. Тыл үөрэҕин, литэрэтиирэ уонна ускуустуба, олоҥхо, устуоруйа, быраап социологията, омуктар икки ардыларынааҕы сыһыаннара уонна этносоциальнай кыһалҕалар, археология уонна киһи палеоэкологиятын (нууч.) (сах. салаалара бааллар.

Сүрүн ыстатыйа: Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр институт чинчийээччилэрэ (тиһик)

2005 сылга институкка үлэлиир киһи ахсаана 98 этэ. Онтон — 17 билим дуоктара, 44 билим хандьыдаата, 4 СӨ НА академига, 2 РАЕН академига, 1 РАСН академига, 1 РАХ член-корреспондена, 3 Нью-Йорктааҕы билим академиятын академига.

2025 сылга институкка үлэлиир киһи ахсаана 180 киһи: 20 дуоктар, 77 билим хандьыдаата^[1].