Васильев Виктор Николаевич

1877 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Амма солобуодатыгар төрөөбүтэ. Көскө кэлбит Николай Васильевич уонна олохтоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ^[2]. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: Короленко, Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата, онон кинини эбээлээх эһээтэ Немчиновтар көрбүттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Кэлин Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. 1898 сыллаахха Васильев Иркутскайга көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы олорбут.

1900 сыллаахха В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан Москваҕа, онтон Петербурга университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. 1903 сыллаахха бэлиитикэ дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга сабыахтарыгар дылы)^[3][1].

Хаайыыттан тахсаат, Хатаҥҥа (нууч. Хатанга') туруммут. Билимнэр Академияларын экспедициятыгар наймыласпыт, 1905 сыллаах дьайыылар кэмнэригэр туруммуттар. Кини соруга — этнографическай коллекцияны толоруу. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Илиҥ Академия устудьуона буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан бүтэрбэтэх^[1].

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьөһүөй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна Анаабыр өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна өссө тоҥустар, дьөһүөй сахалар уонна дулгааннар истэригэр коллекция хомуйуутунан дьарыктаммыт^[4]. 1906 сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан Бүлүү өрүс устун Дьокуускайга дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны Владивосток нөҥүө Камчаткаҕа ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит.

1908 сыллаахха В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Сайаан сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө монголлары уонна тункин бүрээттэрин үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар^[1].

Сибииртэн төннөөт, оччотооҕу түмэл директора Радлов мэктиэлээһининэн Германияҕа Лейпциг куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).

1910 сыллаахха В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына Амур өрүс уонна Сахалин арыыга олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа Татар кытылын, Нуучча Сахалинын барытын, Амур өрүс төрдүн хомотун, Дьол хомотун, Амур өрүс төрдүттэн Амгунь өрүс түһүүтүгэр дылы, Амгунь түһүүтүн уонна Орель күөлүн хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор орок омук туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор негидаль омук туһунан баай коллекция хомуллубут^[1].

1912 сыллаахха Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга Япония хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна Сахалин арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн түмэл коллекцията аайын норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут.

1913 сыллаахха түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

1914 сыллаахха Аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. 1916 сыллаахха уонна сэрии бүтүөр дылы Виктор Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына 1917 сыллаахха олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

1918—1923 Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын салайыытыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар салайыытыгар уонна Омскайдааҕы Тырааныспар потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит.

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. 1917 күһүнүттэн 1918 кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит.

1923 бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна түмэл үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай түмэлигэр этнография салаатын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл түмэл сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д. а. Сибиир устуоруйатын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит.

В. Н. Васильев араҥас аттыгар, Красноярскай уобалас, 1905

1926 Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, дневниктэрэ библиотекатын кытта букатыннык сүппүтүн билбит. Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экэниэмикэ матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

1928 күһүнүттэн В. Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи салаатыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ Э. К. Пекарскайы чахчытынан солбуйан олорбут.

1931 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр өлбүт.

В. Н. Васильева үлэтэ биир кэмнээҕи дьонтон, кэлин чинчийээччилэртэн үрдүк сыанабылы ылбыта. 1906 сыллаахха оҥоһуллубут «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» саха олоҥхотун суруллуута 1920 сыллаахха саха сурук тылын айааччы С. А. Новгородовтан хайҕаммыта. Васильев эдэр современнига уонна бииргэ үлэлээбит киһитэ, этнограф уонна фольклорист Г. В. Ксенофонтов дулгааннар уонна турухаан сахаларын туһунан хомуйбут матырыйаалларын «соҕотох эрэллээх уонна сыаналаах источник» диэн ааттаабыта^[5].

• Краткий очерк инородцев севера Туруханского края: (описание болезней: эмирячение и «мэнэрик» среди якутских женщин) // Ежегодник Русского Антропологического общества. — СПб., 1905—1907. — Т.2-й
• Якутские названия разных предметов, собранных им (Васильевым В. Н. — А. Е.) среди долгано-якутов Енисейской губернии для МАиЭ Императорской АН (из Хатангской экспедиции Императорского Рус. Географ, о-ва 1905 г.) — СПб., 1907.
• Тунгусские предания // Живая Старина.1908. — Вып. 3-й; 1909.— Вып. 1-й.
• Угасшая русская культура на дальнем севере // Сибирские вопросы. — 1908. — № 1.
• Экономическое значение Камчатки // — Сибирские вопросы. — 1908. — № 6.
• Образцы Тунгусской народной литературы. — Записки Русского географического общества (но отделу этнографии). — 1909. — Т. XXXIV.
• Изображения долгано-якутских духов как атрибуты шаманства // Живая Старина, — 1909. — № 2-3.
• Урянхайский пограничный вопрос // Журнал Народного просвещения. — 1909.
• Краткий очерк быта карагасов // Этнографический обзор IXXXTV-IXXXV1L.
• Wasiliew V. Der tungusische Schamanengrab // «Globus», Illustr. Zeitschrift fir Landen und Vulkerkunste. — 1909 — Bd. XVI, № 20.
• Шаманский костюм и бубен у якутов // Сб. МАЭ. АН — 1910 — вып. VIII.
• Шаман камлает: [подробное описание камлания якутского шамана над больным тунгусом, приведены заклинания на русском языке] // Южная Россия. — 1910. — N2.
• Плащ и бубен якутского шамана (совместно с Э. К. Пекарским) // Материалы по этнографии России. — 1910. — Т.1.
• Краткий отчёт о поездке к гилякам Сахалина и Амура // Отчёт этнографического отдела Русского Музея. — 1911.
• Краткий отчёт о поездке к айнам острова Иезо и Сахалина // Отчёт этнографического отдела Русского Музея. — 1912.
• «Якутская сказка» Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур" (текст) // Образцы народной литературы якутов. — Изд. АН., 1916. — Т. 3-й, вып.1.
• Северный морской путь: краткий исторический очерк // Сибирские Огни. — 1924.
• В Омске. В краевом музее // Рабочий путь. — 1923.- N148.
• Богатства нашего севера: вымирание якутов, мероприятия по оказанию помощи народам севера // Сибирские огни. — 1925 -N2.
• «Ныда — я»: предварит. отчёт Ныдаямской экспедиции Комитета Северного морского пути 1922—1925 гг.
• Организация краеведческой работы на местах (формы и методы) // Материалы Омского общества краеведения — 1926. — Вып.1.
• Предварительный отчёт о работе среди алдано-майских и аяно-охотских тунгусов, — Л., 1930.
• Строптивый Кулун Куллустуур // Запись В. Н. Васильева, олонхосут И. Г. Теплоухов-Тимофеев. Перевод А. А. Попова и И. В. Пухова. — М., Наука, 1985.
• Образцы народной литературы якутов. Захаров Т. В.-Чээбий. Ала-Булкун: Якутское олонхо / запись В. Н. Васильева; подг. текста Э. К. Пекарского, Н. В. Емельянова; перевод Г. В. Баишева. — Якутск, 1994.
• Дуолан баай Тойон, Apaгac Баай Хотун /сказитель Новиков М. Е., запись Васильева В. Н. — 1906. — 154 л. — Архив ЯНЦ СО РАН.
• Тогус-уон пууттаах дулга бэргэсэлээх Дьохсоголлой огонньор, сэттэуон пууттаах сири-саары сыагалыйалаах Сиэмийэхээн эмээхсин / сказитель Егоров Ф. Т., запись Васильева В. Н. −1906. — 209 л. — Архив ЯНЦ СО РАН. — ф.5, оп.7, е.х. 81.
• Боюнчан // «Якутские зарницы». — 1926. — N 5. — С.3-13. — N 6. (настоящий очерк описывает тунгусов тундры, расположенной к западу от Якутии, и относится к дореволюционной эпохе).
• В. Васильев и В. Соловьёв. Урен и Молюнга. // «Якутские зарницы». — Изд. кооператива «Ленинец». — 1927. — NN1-2. — C.5-2L С. 3-19.
• Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов. Научная монография (рукопись). — 4.1. — 1547 л.