Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ксенофонтов Гавриил Васильевич

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии

Гавриил Васильевич Ксенофонтов (1888 сыл тохсунньу 16 күнэ, Тиит-Арыы нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 1938 сыл атырдьах ыйын 28 күнэ, Коммунарка[d]) — Ыраахтааҕылаах Арассыыйа кэминээҕи уонна сэбиэскэй учуонай-этнограф, устуорук, фольклорист, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл.

Сибиир норуоттарын былыргы устуоруйатын уонна култууратын биир бастакы чинчийээччитэ, «Урааҥхай сахалар» уонна «Эллэйаада» фундаментальнай үлэлэр ааптардара[2][3].

Олоҕун олуктара

1888 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр (урукку истиилинэн тохсунньу 4 күнүгэр) Арҕаа Хаҥалас улууһун Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгин Тиит Арыы сэлиэнньэтигэр (билигин Хаҥалас улууһун Тиит Арыы нэһилиэгэ) кыахтаах бааһынай кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Төрүөҕүттэн орто бааһынай Иона Слепцов дьиэ кэргэнигэр иитиигэ бэриллибитэ, киниэхэ оскуолаҕа киириэн иннинэ олорбута[4][5].

Алын сүһүөх үөрэҕин тыа оскуолатыгар ылбыта, онтон 1899 сыллаахха Дьокуускайга Мариинскай оҕо дьиэтигэр көспүтэ. Ол сыл Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа ылыллыбыта, 1907 сыллаахха бүтэрбитэ. Үрдүкү кылаастарга бэлитиичэскэй сыылынайдар бибилэтиэкэлэригэр сылдьан, революционнай литератураны, ол иһигэр К. Маркс «Капиталын» аахпыта[6][7]. Училищены бүтэрэн баран, биир сыл Дьокуускайга эрэпэтиитэринэн, онтон тыа оскуолатыгар норуот учууталынан үлэлээбитэ.

1908 сыллаахха аҕатын көрдөһүүтүнэн Томскайдааҕы университет юридическай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ, 1912 сыллаахха иккис истиэпэннээх юрист дипломнаах бүтэрбитэ. Профессураҕа бэлэмнэнэргэ холуобунай быраап кафедратыгар ыҥырыллыбыта эрээри, аккаастанан, Омскай уокурукка бирисээгэлээх бэбиэринэй (нууч.) (сах. көмөлөһөөччүтүнэн адвокатураҕа киирбитэ. Биир сыл Б. М. Ган салалтатынан сууттарга үлэлээбитэ, онтон Дьокуускайга төннүбүтэ. 1913 сылтан 1917 сылга диэри Дьокуускайга бэбиэринэйинэн үлэлээбитэ[8].

1917 сылтан — уобаластааҕы уопсастыбаннай куттал суох буолуутун Кэмитиэтин, уобаластааҕы земскэй дьаһалта чилиэнэ. «Саха сиринээҕи федералистар үлэ сойуустарын» тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Бүтүн Арассыыйатааҕы тэрийэр мунньахха талыллан үлэлээбитэ. 1917—1919 сс. — Саха уобалаһыттан Сибиир уобаластааҕы дууматын чилиэнэ[2]. 1919 сыл сайыныгар Дьокуускайга төннөн уобалас дьаһалтатын юрисконсультскай салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1920—1923 сс. — Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай университет үлэһитэ, онно профессор Б. Э. Петри салалтатынан Азия норуоттарын устуоруйатынан уонна этнографиятынан дьарыктаммыта. 1921 сыллаахха Саха сиригэр этнография эспэдииссийэтигэр кыттыбыта; Өлүөнэ өрүскэ петроглифтары үөрэппитэ. 1923—1924 сс. Саха наркоматын Хотугу салаатын сэкирэтээринэн үлэлээбитэ, биир сыл Булуҥ уокуругар уонна Өлөөн өрүс тардыытыгар сылдьан, хотугу сахалар олохторун-дьаһахтарын, фольклордарын, итэҕэллэрин үөрэппитэ. 1925—1926 сылларга Дьокуускай — Арҕаа Хаҥалас улууһа — Бүлүү уокуруга — Чон — Ербогачён — Аллараа Тунгуска — Красноярскай — Хакасия — Арҕаа Бүрээтийэ хайысхалардаах эспэдииссийэҕэ сылдьыбыта[3][7]. Бу чинчийэр айан түмүгэр «Эллэйаада» суруллубута.

undefined

1928 сылтан Иркутскайга олорбута. 1933 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэлин дастабырыанньатын туттарбыттара, ону кытта кини саха былыргы устуоруйатын чинчийэр соруктаах кинигэ кыһатын билим үлэһитэ буолбута. 1930-с сс. — Саха АССР норуодунай хамыһаардарын Сэбиэтин иһинэн тыл уонна култуура Билим-чинчийэр институтун билим үлэһитэ. 1933 сыллаахха Саха сиригэр бастакы билим археологическай (Мэҥэ Хаҥалас улууһугар көмүүлэри чинчийэр) хаһыылары ыыппыта. Орхон-Енисей суруктарын дешифровкалааһынынан дьарыктаммыта[8]. 1937 сыллаахха Дмитров куоракка көспүтэ, онно «Урааҥхай сахалар» иккис туомун бүтэрбитэ[7].

1938 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Москваҕа «сахалар дьыалаларынан» тутуллубута: сэбиэт былааһын утарар тэрилтэҕэ уонна федералистар баартыйаларыгар кыттыыга, Япония туһугар үспүйүөннээһиҥҥэ, Временнэй бырабыытылыстыбаны өйөөһүҥҥэ буруйдаммыта. 1938 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр ССРС Үрдүкү суутун Байыаннай кэллиэгийэтэ ытарга уураахтаабыта. Бириигэбэр ол күн «Коммунарка» полигоҥҥа толоруллубута[4][9]. ССӨС Үрдүкү суутун Байыаннай кэллиэгийэтин 1957 сыл атырдьах ыйын 22 күнүнээҕи уурааҕынан аата реабилитацияламмыта[8][9].

Чинчийэр үлэтэ

1913 сыллаахха Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыбатын чилиэнэ буолбута. Доржи Банзаров аатынан Бүрээт-монгуол билим уопсастыбатын дьиҥнээх чилиэнэ этэ[8]. 1920-с сс. эспэдииссийэлэр кэмнэригэр Саха сирин этнографиятыгар, фольклоругар, үһүйээннэригэр, ойуун сиэригэр-туомугар уонна сахалар, эбэҥкилэр, бүрээттэр уонна хакаастар ускуустубаларыгар халыҥ матырыйаалы хомуйбута. Этнография эбийиэктэрин уруһуйдарын бэйэтин илиитинэн оҥорбута. Уос номохторо дьиҥнээх устуоруйа түбэлтэлэрин тустарынан сибидиэнньэлэрдээхтэр, ону ырытан, тэҥнээн көрөн, норуоттар былыргы устуоруйаларын сөргүтүөххэ сөп диэн санааны тутуһара[3][8].

Икки фундаментальнай монографияны бэлэмнээбитэ:

  • «Урааҥхай сахалар. Очерки по древней истории якутов» (1937 сыл) — Евразия кэнсиэпсийэтин иһинэн суруллубут саха омук бастакы устуоруйата;
  • «Эллэйаада» — саха өбүгэтин Эллэй туһунан тылынан номохтор хомуурунньуктара. Илиинэн суруйуутун 1965 сыллаахха П. Е. Ефремов архыыптан булан, 1977 сыллаахха таһаартарбыта[2][3].

Этногенез бопуруостарыгар, ойууннааһын уонна Сибиир норуоттарын былыргы устуоруйаларын туһунан ыстатыйалар ааптардара. Билим кэмпириэнсийэлэрин кыттыылааҕа, Дьокуускайга тылы үөрэтии кэмпириэнсийэтигэр (1935) дакылааттаах кыттыбыта[7].

Библиографията

  • Изображения на скалах реки Лены в пределах Якутского округа // Бурятоведение. 1927. № 3/4;
  • Легенды и рассказы о шаманах у якутов, бурят и тунгусов: (Материалы о мифологии урало-алтайских племен в Северной Азии). — Иркутск, 1928 (переиздано: М., 1930);
  • Хрестес, шаманизм и христианство: (Факты и выводы). — Иркутск, 1929;
  • Культ сумасшествия в урало-алтайском шаманизме: (К вопросу об умирающем и воскресающем боге). — Иркутск, 1929;
  • Пастушеский быт и мифологические воззрения народов классического Востока. — Иркутск, 1929;
  • Расшифровка двух памятников орхонской письменности из западного Прибайкалья — М. Рэзэненом // ЯМ. 1933. — Т. 1.;
  • Ураангхай-сахалар: Очерки по древней истории якутов. — Т. 1. — Иркутск, 1937 (2-е изд.: Якутск, 1992);
  • Эллэйада: Материалы по мифологии и легендарной истории якутов. — М., 1977; Переиздано: Якутск, 2005;
  • Шаманизм: Избранные труды. Якутск, 1992.

Сыанабыл

Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ М. Е. Николаев «Гавриил Васильевич Ксенофонтов <…> тус дьылҕата саха интэлэгиэнсийэтин бастакы көлүөнэтин дьылҕатын барытын көрдөрөр. …Кини уонна кини үөлээннээхтэрэ төрөөбүт дойдуларын, норуоттарын туһугар үлэлээбиттэрэ-хамнаабыттара. Ол иһин норуот кинини умнубат, дьон кининэн киэн туттар», — диэн бэйэтин санаатын эппитэ[7].

Устуоруйа билимин дуоктара Е. Н. Романова учуонайы «чаҕылхай евразиец, интеллектуал» диэн сыаналаабыта: «Гавриил Васильевич учуонай быһыытынан бэйэтэ тус кодекстаах этэ. Кини саамай сүрүн хаачыстыбата — кэлэр көлүөнэлэр иннилэригэр эппиэтинэс этэ. Кини чахчы бириэмэни быһа түспүт учуонай этэ»[5].

Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

  • Аҕата — Василий Никифорович Ксенофонтов, Арҕаа Хаҥалас улууһун кулубата, уопсастыбаннай диэйэтэл, Дьокуускайга төлөпүөн сибээһэ, уот үөдүйүүтүгэр өҥөлөөх[5];
  • Ийэтэ — Екатерина Максимовна Ксенофонтова (Кириллина), тоҕус оҕо ийэтэ: Гавриил, Павел, Константин, Аркадий, Иван, Илья, Евдокия, Татьяна, Елена[10];
  • Инитэ — Павел Васильевич Ксенофонтов, 1927—1928 сс. «конфедералистар» хамсааһыннарын салайааччыта[10];
  • Уола — Леонид Гавриилович Ксенофонтов;
  • Сиэнэ — Михаил Леонидович Ксенофонтов;
  • Хос сиэнэ — Анастасия Михайловна Ксенофонтова, режиссёр[11].

Аатын үйэтитии

  • Г. В. Ксенофонтов аата Хаҥалас улууһун Покровскай куорат кыраайы үөрэтэр түмэлигэр уонна Тиит Арыы орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1993)[5][8];
  • Покровскайга ини-бии Гавриил уонна Павел Ксенофонтовтарга пааматынньык туруоруллубута, кинилэр ааттарынан уулусса ааттаммыта[5];
  • Дьокуускай куоракка Петровскай уул., 1, аадырыстаах Гуманитарнай чинчийии институтун дьиэтигэр өйдөбүнньүк дуоска туруоруллубута (2013)[8];
  • Г. В. Ксенофонтов төрөөбүтэ 135 сылыгар Дьокуускай куоракка кини аатынан саҥа уулусса аһыллыбыта (2023)[5];
  • Г. В. Ксенофонтов тус архыыба (20 тыһыынчаттан тахса илиис) Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтигэр толору цифровизацияламмыта[5].

Г. В. Ксенофонтов туһунан литература

  • Хороших П. О докладе Г. В. Ксенофонтова «Завоевание якутами территории Якутской области и отражение этого в богатырском эпосе и в изображениях на скалах по р. Лене» // Власть труда. 1922;
  • О работе этнографа Г. В. Ксенофонтова // Ксенофонтов Г. В. Ураангхай-сахалар: Очерки по древней истории якутов. — Т. 1. — Иркутск, 1937;
  • Николаев И., Ушницкий И. Центральное дело: Хроника сталинских репрессий в Якутии. — Якутск, 1990. — С. 78—81; РВост. № 4;
  • Иванов В. Н. «Ураангхай-сахалар» Г. В. Ксенофонтова // Ксенофонтов Г. В. Ураангхай-сахалар: Очерки по древней истории якутов. — Т. 1, кн. 1.— Якутск, 1992.

Быһаарыылар

  1. ↑ Bibliothèque nationale de France Gavriil Vasilʹevič Ksenofontov // Autorités BnF (фр.): اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых даных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq məlumat platforması, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλατφόρμα ανοικτών δεδομένων, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы, асыҡ мәғлүмәт платформаһы, açıq malümat platforması, açıq malümat platforması, ачык малюмат платформасы, öppen dataplattform, платформаи додаҳои боз, ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы, гом бæрæггæнæнты платформæ — 2011.
  2. ↑ 1 2 3 Ксенофонтов Гавриил Васильевич (рус.). history-yakutia.ru. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Ксенофонтов Гавриил Васильевич (рус.). relstud-hist.spbu.ru. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 Д. Д. Тумаркин. Репрессированные этнографы, 2003
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Гавриил Ксенофонтов – ученый, опередивший время (рус.). sakhaparliament.ru (20 Тохсунньу 2023). Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  6. ↑ Д. Д.Тумаркин. Репрессированные этнографы, 2003
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Гавриил Васильевич Ксенофонтов (рус.). nikolaevcentre.ru. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ксенофонтов Гавриил Васильевич (рус.). moiyakutsk.ru. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  9. ↑ 1 2 Ксенофонтов Гавриил Васильевич (1888) (рус.). ru.openlist.wiki. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  10. ↑ 1 2 Мать большой семьи Ксенофонтовых (рус.). sakhalit.com (19 Ыам ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  11. ↑ Потомки Ксенофонтова впервые приедут в Якутию (рус.). yakutia.info. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.

Литература

  • Репрессированные этнографы / сост. и отв. ред. Д. Д. Тумаркин. — Москва: Восточная литература, 2003.;
  • Ксенофонтов Гавриил Васильевич: Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991). Изд. подготовили Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003.

Категориялар