Новгородов Семён Андреевич

1892 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр Боотур Уус улууһун 2-с Хатылы нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэ) сэниэ дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Андрей Александрович Новгородов церковнославянскай кинигэлэри ааҕарга үөрэппитэ. Кэлин нуучча тылыгар уонна арифметикаҕа биир дойдулааҕа, псалом ааҕааччы Андрей Винокуровтан үөрэммитэ, онтон Чурапчыга бэлитиичэскэй сыылынай И. Т. Цыпенко чааһынай оскуолатыгар үөрэммитэ^[1][2].

1905 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ, туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ^[1][2]. Үөрэнэ сылдьан элбэхтик аахпыта, бэлитиичэскэй сыылынайдар бибилэтиэкэлэрин туһаммыта, саха фольклорун хомуйан саҕалаабыта. Саха тылынан «Саха саҥата» (1912—1913) диэн бастакы литературнай уонна бэлитиичэскэй сурунаалы тэрийиигэ кыттыбыта, онно үлэлэрин бэчээттэппитэ^[1][2].

Училищены бүтэрэн баран, Еловскай алын сүһүөх оскуолатыгар уонна Бүлүүтээҕи түөрт кылаастаах училищеҕа учууталлаабыта^[1]. 1913 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка Император университетын Илиҥҥи факультетын араб-перс-турок тылларын салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. Ол сыл ахсынньытыгар Норуот учууталларын Бүтүн Арассыыйатааҕы сийиэстэригэр кыттан, национальнай аҕыйах ахсааннаах омуктар оҕолорун төрөөбүт тылларынан үөрэтии уонна саха тылынан үөрэнэр кинигэлэри таһаарыы наадатын туһунан дакылаат оҥорбута^[1]. Биир сыл буолан баран монгол-маньчжур-турок тылларын салаатыгар көспүтэ. 1914 сыл сайыныгар Орто уонна Илин Азияны үөрэтэр Нуучча кэмитиэтин сорудаҕынан Саха сиригэр Таатта улууһугар фольклор матырыйаалын хомуйбута^[2]. 1915 сыллаахха татаар тылын үөрэтэргэ уонна Волга татаардарын фольклордарын хомуйарга Уфа губерниятыгар быраактыкаҕа бара сылдьыбыта^[2][3].

1916—1917 сылларга Дьокуускайга кыстаабыта, үрдүкү начаалынай училищеҕа учууталлаабыта. «Якутские ведомости» хаһыакка «Основные задачи якутской интеллигенции» диэн ыстатыйаны бэчээттэппитэ. 1917 сыл Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэни өйөөбүтэ, Дьокуускай куорат уопсастыбаннай куттал суох буолуутун Кэмитиэтин бюротун толорор кэмитиэтин чилиэнинэн талыллыбыта^[4]. 1917 сыллаахха кулун тутарга буолбут сиринэн дьарыктанар саха бааһынайдарын бастакы көҥүл сийиэстэригэр кыттыбыта, онно Аан дойдутааҕы фонетическай алпаабыт төрүтүгэр олоҕуран бэйэтэ оҥорбут сахалыы алпаабытын дьүүлгэ таһаарбыта. Бастакы сахалыы букубаары бэчээттээн таһаарар наадалааҕын ыйбыта^[1][4].

1917 сыл күһүнүгэр үөрэҕин салҕаары Петроградка төннүбүтэ. 1918 сыл сайыныгар Өлүөнэ тамаҕын үөрэтэр гидрографическай эспэдииссийэҕэ тылбаасчытынан үлэлээбитэ, ол гынан баран Гражданскай сэрии буолан, эспэдииссийэ айана тохтообута. Түөрт ый кэриҥэ Иркутскай күбүөрүнэтигэр Эхирит-Булагат аймакка үлэлээбитэ; монгуол тылын билэр буолан, бүрээт тылынан көҥүл саҥарара, олохтоох мунньахтарга кыттара^[4]. 1919 сыл кулун тутарыгар Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай университет иһинэн саха тылын кафедратын арыйары ирдиир ыстатыйалары бэчээттэппитэ, ону тэҥэ аныгы саха тылын орхон-түүр пааматынньыктарын тылыгар маарынныырын бэлиэтээбитэ^[4].

1919 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускайга тиийэн, «Саха аймах» култуурунай-сырдатар уопсастыба үлэтигэр сыстыбыта: бэрэссэдээтэлинэн, онтон тылбаас сиэксийэтин салайааччытынан уонна сахалыы таба суруйуу куурустарын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ^[4]. Сэбиэскэй былаас олохтонуутун өйөөбүтэ^[4]. Саха күбүөрүнэтин чинчийиигэ билим анал салаатын салайбыта, лингвистика сиэксийэтин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ, илиҥҥи улуустары үөрэтэр билим эспэдииссийэтигэр кыттыбыта, аҕытаассыйаҕа, бэлиитикэҕэ уонна педагогическай куурустарга лиэксийэлэри аахпыта, саха тылынан үөрэнэр кинигэлэри оҥорууга хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ этэ. 1920 сыллаахха киин Арассыыйаттан типография тэриллэрин атыылаһарга уонна сахалыы бичиги куттарарга хомондьуруопкаҕа ыытыллыбыта^[2].

1922 сыллаахха Петроградтааҕы судаарыстыбаннай университеты бүтэрбитэ. Национальностар дьыалаларынан дьарыктанар Норуодунай комиссариакка М. К. Аммосовы кытта Саха сирин билиһиннэрбиттэрэ. Саха АССӨ кыраныыссатын быһаарыыга уонна «Саха АССӨ туһунан Балаһыанньаны» оҥорууга кыттыбыта. IX Бүтүн Арассыыйатааҕы Сэбиэттэр сийиэстэрин дэлэгээтинэн талыллыбыта (1921)^[5]. 1923 сыл күһүнүттэн Петроградтааҕы судаарыстыбаннай университет уопсастыбаннай наукаларын факультетын иһинэн үлэлиир Арҕааҥҥы уонна Илиҥҥи литератураны, кинилэр тылларын устуоруйатын тэҥниир Институт научнай үлэһитинэн ананан үлэлээбитэ^[3]. Ону сэргэ Иркутскайдааҕы университекка учууталлыырга ыҥырыы туппута^[3].

Олунньу 28 күнүгэр 1924 сыллаахха Ленинград куоракка уремия ыарахан ыарыытыттан өлбүтэ. Смоленскай православнай кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ^[5].

Саха суругун-бичигин бастакы барыйааныгар кириллица туттуллар буолан, саха тылын фонетиката ситэтэ суох киирбитэ. Новгородов эрдэтээҥҥи үлэлэригэр кириллица уонна латиница булкаастарын туттубута. Араас сурук систиэмэлэрин үөрэтэн баран, аан дойдутааҕы фонетическай алпаабыкка (МФА) тохтообута. Кириллицаны утарар сүрүн төрүөттэринэн буолаллар: бүттүүн кэриэтэ үөрэҕэ суох саха дьонугар кириллицаны баара-суоҕа 50-ча сыл туттуу; биир халыып (унификация) суоҕа (итини сэргэ Бетлинг академическай уонна Хитров миссионерскай барыйааннара бааллара); умлауттар (нууч.) (сах. — суругу бытаардар, сыыһаны-халтыны таһаарар сурук үрдүнэн уһатыы уонна кылгатыы бэлиэлэрин туруоруу элбээһинэ буолар^[1][4]. Латиницаҕа көһүүнү поэт А. Е. Кулаковскай баһылыктаах саха интеллигенциятын үгүс бэрэстэбиитэллэрэ утарбыттара.

Саха тылын учууталын Н. Е. Афанасьевы кытта саҥа алпаабыты тупсарбыттара, онон 1917 сыллаахха «Сахалыы сурук-бичик» диэн саха бастакы букубаара тахсыбыта, ол гынан баран олохтоох типографияҕа сорох МФА бэлиэлэрэ суоҕуттан, кинилэри солбуйарга күһэллибиттэрэ^[1][4]. 1922 сыллаахха «Бастааҥҥы сурук-бичик» диэн уларытыллыбыт букубаар бэчээттэммитэ. 1923 сыллаахха Петроградка Новгородов алпаабытынан саҥа саха бичиктэрэ (шрифтэр) кутуллубуттара, оччолорго тупсарыллыбыт «Сурук-бичик» уонна «Ааҕар кинигэ» тахсыбыттара. Кинигэ биэс салааттан турар: беллетристика, устуоруйа, география, мэдиссиинэ уонна фольклор. Саҥа үөрэнэр кинигэлэр Саха сиригэр 1923—1924 үөрэх дьылыгар тарҕаммыттара уонна ликбезтэргэ киэҥник туттуллубуттара. 1923 сыл бүтүүтүттэн Новгородов алпаабытынан өрөспүүбүлүкэтээҕи «Кыым» хаһыат тахсар буолбута. 1930 сылга диэри бу алпаабытынан 200-тэн тахса кинигэ бэчээттэммитэ, ол иһигэр 30-ча үөрэнэр кинигэ^[2].

1921—1923 сылларга Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьытын» оҥорууга кыттыбыта, 35-чэкэ бэчээтинэй лиискэ толору эбиилэри уонна көннөрүүлэри бэлэмнээбитэ^[3]. Кини кэккэ ыстатыйалары суруйбута: «Основные задачи якутской интеллигенции» (1916), «Якутский язык и грамота в качестве необходимых предметов» (1919), «Первые шаги якутской письменности» уо. д. а.^[4]. Үлэлэригэр национальнай үөрэхтээһини уонна саха тылын үөрэтиини билимҥэ олоҕуран сайыннарыы булгуччулааҕын төрүттээбитэ^[4].

• Кэргэнэ — Мария Павловна Новгородова (Фелицина; 1894—1973), ССӨС БА бибилэтиэкэтин үлэһитэ;
• Кыыһа — Елена Семеновна Новгородова (1924—2012), филология билимин хандьыдаата, дассыан;
• Сиэнэ — Николай Андреевич Егоркин^[6].

• 1994 сыллаахха Семен Андреевич Новгородов аата Чурапчы орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ;
• 1996 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан олунньу 13 күнэ — С. А. Новгородов төрөөбүт күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн биллэриллибитэ^[7];
• 2005 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр саха филологиятын эйгэтигэр ситиһиилэр иһин С. А. Новгородов аатынан бириэмийэ олохтоммута;
• 2007 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан «Бичик» национальнай кинигэ кыһата (билигин «Айар» кинигэ кыһата) С. А. Новгородов аатын сүкпүтэ;
• 2009 сыллаахха «Бичик» кинигэ кыһата тэлгэһэтигэр Семён Андреевич Новгородов бүүһэ туруоруллубута;
• 2022 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка С. А. Новгородов аатынан искибиэр ааттаммыта.