Галкин Иван Алексеевич

Иван Галкин аҕата Ермаагы кытта Сибииргэ кэлбит хаһаах эбит. Иван сулууспатын кинини кытта саҕалаабыта. 1618 сыллаахха Енисейдааҕы остуруок тутуутугар ыытыллыбыт. 1629 сыллаахха сын боярский аатын иҥэрбиттэр уонна атамаанынан анаан Илим өрүскэ 33 киhилээх этэрээти биэрэн ыыппыттар. Өлүөнэ буолагын (волок) таhыгар Илим уонна Кута өрүстэр ыккардыларыгар ууну чинчийбит уонна ол эргин онно симиэбийэ туруорбут. Онтукатын кэлин кэҥэтэн, 1647 сылтан Илим остуруога диэн ааттыыр буолбуттара. Илим остуруога кэлин нууччалар улахан тохтоон ааһар сирдэрэ буолбута, кэлин туспа Илим бойобуодустубатын киинигэр кубулуйбута.

1629 сыл бүтүүтүгэр наартанан буолак нөҥүө үөһээ Өлүөнэҕэ тиийэн Кута таhыгар баар харабыл хаһаахтарын бэйэтин дьонунан солбуйбута. 1630—1631 сыллар кыһыннарыгар Бугор диэн киһи туттарбыт симиэбийэтин кэҥэтэн остуруок гыммыта («зделал городком, башню поставил»). Ол кыhын Сота уонна Каян кинээстэри утары бохуокка сылдьыбыт. Сота кинээhи эккирэтии түмүгэр кыргыһыыга 10 хаhаах өлбүт, ол гынан баран кыайыыны-хотууну хаhаахтар ситиспиттэр. Төннөн иhэн этэрээт төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн 5 хонук устата кыргыспыт. Ол гынан баран бу сырыыга киһи сүтүгэ суох дьиэлэригэр төннүбүттэр.

1630 сыл сааhыгар стругтары туттан баран Өлүөнэнэн аллара түһэр. Сахалар олорор сирдэрин булан, күүһүнэн дьаһаах төлөтөр уонна сахалар тустарынан маннык суруйар: «(они) скотны и людны и доспешны и воисты и не хотели государеву ясаку дать». Ол сахаларыттан Алдан өрүскэ элбэх киhи олорорун истэр, аны онно устар. Амма Алдаҥҥа түһэр сириттэн быhа холоон 400 биэрэстэни өксөйөр. Ол айана биир ый курдук буолар. Алданнар «под государеву руку» барартан аккаастаналлар, ол иhин Галкин, күүһүнэн өттөйөн ол дьон дьахталларын уонна оҕолорун аманаат ылан бэринэргэ күһэйэр. Инньэ гынан Арассыыйаҕа өссө хас да сири эбэн төннөр. Төннөн баран Өлүөнэ туhунан суруйар, Кута өрүстэн Бүлүүгэ дылы 2 тыһ. биэрэстэ курдук сир туһунан кэпсиир, эбии өрүс алта улахан салааларын (Киренга, Чая, Чичуй (Чуя), Витим («а поперек… с версту»), Өлүөхүмэ (Олоохуна) («шириною версты с полторы и больше»), Алдан («поперек версты с две»), уонна үс хаҥас салааларын (Ичера, Пеледуй, Бүлүү) суруйбут. Бу бохуот түмүгэр Москубаҕа 716 солкуобай үп киллэрбит. Галкин кэлин Дьааҥы, Индигиир, Халыма, Тунгуска уонна Иркут өрүстэргэ эспэдииссийэлэри тэрийэр уонна онно бэйэтэ кыттар (XVII үйэ 30 — 40-с сыллара)^[1].

1633 сыллаахха балаҕан ыйын 21 күнүгэр атамаан Иван Галкин 12 служилай дьонун кытта Өлүөнэ остуруогун бирикээсчигин Парфен Ходыревы күүһүнэн былаастан туоратар. Тута Бахсы кинээhэ Тусергэ сиригэр сэриинэн барар. Бу кинээс дьаhаах төлүүртэн аккаастанан олорбута. Улахан утарылаhыы кэнниттэн элбэх киhини аманаат ылан Тусергэни дьаhааҕы төлүүргэ күһэйэр. Ол кэннэ Өйүк мэҥэ сахаларын самнарар. Ол гынан баран ыарахан балаhыанньа үөскүүр. 1634 сыл саҥатыгар Галкин дьоно дьону күүһүлээн уонна уоран-талаан улуустары утары туруораллар. 1633 с. Намнар сэриигэ бэлэмнэнэллэрин истэн бэйэтэ утары барар. 50 киhилээх этэрээт ол да буоллар хотторон остуруокка төннөр. Сахалар хас да улуустан холоһуктаах сэриилэрэ ситэн кэлэн тохсунньу 9 күнүгэр остуруогу төгүрүйэллэр, оннук олунньу 28 күнүгэр диэри оннук олороллор. Бу күн бороҕоннор уонна хаҥаластар (сабаҕылааһын быһыытытан, тыл тылларыгар киирсибэккэ эбэтэр атын төрүөтүнэн) баран хаалаллар. Тута Галкин Бөтүҥ улууhугар ыар ыалдыт буолан тиийэр. 1634 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр «якольских князцей Бурдуя и Семена Улта» күрээри сылдьалларын тохтотор^[1].

1634 сыллаахха сулууспалаах дьон Посник Иванов уонна Аникей Никитин Бүлүүгэ олохтоох тоҥустарга баран кэлэллэр («ходили в новую землю вверх по Вилюе реке на сторонную реку Туню к новым тунгуским людям») уонна увалагир, сологон, калтагир аҕа уустарыттан аманааттары ылаллар. Бу сылга Федор Чуркин этэрээтэ Аллаҥҥа тиийэн Хатылылар сирдэригэр («середь Катулинского роду») остуруок туттар.

Күүһүнэн өттөйөн Галкин олохтоохтору утары туруорар. Парфен Ходырев суруйар: «стало тем якуцким князцам и их улусным людям изгоня велика». Ол үрдүнэн Галкин Мангазея хаhаахтарын утары барар. 1635 сыллаахха Енисейскэй куорат бойобуодата А. Племянников ыраахтааҕыга Галкин этэрээтэ Степан Кортов этэрээтигэр саба түстэ диэн биллэрбит. Ол түмүгэр 4 киhи өлбүт.

Өлүөнэ остуруогун бирикээсчигинэн олорон Галкин Бекетов туппут остуруогун атын сиргэ көһөрбүт. 1638 сыллаахха Галкин оҕуруоҕа, туттар сэпкэ-сэбиргэлгэ атастаhан 1162 кииhи, 11 киис сону, 65 саhылы, 2 саhыл сону ылбыт. Харчынан 1250 кииhи атыылаhан Галкин уопсайа судаарыстыбаҕа 1500 кииhи булбут. 1645 сыллаахха Дьокуускай остуруогар атыылаhан ылбыт дьүкээгир кыыhын («девку» Катоя) кириэстииргэ бирикээстээбит. Ол туhунан иеромонах Порфирийга «память» ыытыллыбыт.

1648 сыллаахха байаар уола Галкин этэрэттээх Енисей остуруогуттан тахсан Байкаалы хоту өттүттэн эргийэн Баргузин өрүскэ түспүт. Сайын ол өрүһү өксөйөн 40-ча биэрэстэлээх сиргэ хайа үрэҕэ түһэр сиригэр (кэлин Бааннай диэн ааттаммыт) остуруок тутуутун саҕалаабыта. Ол остуруок Байкаал «кэннигэр» нууччалар бастакы тирэх пууннарынан буолбута^[2].

Галкин хаһаахтарын кытта нууччалартан бастакы уһун устууну оҥорбут киһинэн ааҕыллар. Кини билиҥҥи Култуктан билиҥҥи Нижнеангарскайга диэри устубут. Этэрээт баарыстаах эрдинэр хараабылларынан устубут. Бу эспэдииссийэ суолтата: 1) үчүгэй хараабыллаах эрэ киһи устар уута эбит диэн билии; 2) Ангарааттан Байкаал «кэннигэр» хараабылынан устар суолу арыйыы. 1648 сыллаахха бу суолунан баран байаар уола Иван Похабов Монголияны булбута.

Остуруок туттаран баран Баргузин остуруогун бастакы кулубата Галкин хаһаахтарын сорҕотун Селенга уонна Уда өрүстэринэн ыыталаабыт: саҥа сирдэри уонна дьаһаах төлүүр дьону ону таһынан кыһыл уонна үрүҥ көмүс хостонор сирдэрин булаары («для государства ясачного сбору и для прииску новых землиц», «для приводу к государевой милости местных народов, для розыска „золотые и серебряные руды“»).

1649 сыллаахха остуруокка аҕыйах киһини хаалларан баран Яков Похабов салайааччылаах этэрээти Витим өрүс уонна Буженей күөлгэ ыытар. Бэйэтэ буоллаҕына Еравин (Еравнин) күөллэригэр барар. Бу сырыы түмүгэр дьаһаах хомуйар сирдэр улаханнык хаҥыыллар.

Галкин Баргузин остуруогар икки сыл олорбут кэмигэр улахан хаһаайыстыба тэриммит эбит: 40 четь оруос (эбэтэр чиэппэр — бурдук кээмэйэ, быһа холоон 6 буут), 27 четь эбиэс, 4 четь нэчимиэн уонна 1 четь сэлиэһинэй ыһар эбит.

Кэлин Галкин Баргузин остуруогар бирикээсчигинэн хаста да буола сылдьыбыта биллэр. 1650 сыллаахха кинини Василий Колесников солбуйбута. 1652 сыллаахха Енисейскэй куорат атамаана Иван Галкин, Байкаалтан Үөһээ Ципаҕа тахсан Баунтовскай остуруогу тутар. 1660-с сс. Енисейскайга сулууспалаах дьон испииһэгэр баар эбит.

Сибииргэ уолаттара Андрей, Осип, Никифор эмиэ сулууспалаабыттара.