Табаһыт күнэ
Табаһыт күнэ (нууч. День оленевода) — ССРС уонна Арассыыйа хотугу төрүт олохтоох омуктарын бырааһынньыга. Саха сиригэр 1936 сылтан бэлиэтэнэр бырааһынньык.
Устуоруйата
Табаһыт күнэ 1950—1960-с сылларга атын элбэх идэ бырааһынньыктарын кытта тэҥҥэ үөскээбитэ[1]. Сааскы кэмҥэ, кулун тутарга[2][1] эбэтэр муус устарга[3] ыытыллар. Мурманскай уонна Амур уобаластарыгар, Ханты-Манси уонна Ямал-Ненец автономиялаах уокуруктарыгар, Таймыырга, Камчааткаҕа уонна дойду атын эрэгийиэннэригэр бэлиэтэнэр[1]. Мурманскай уобаласка Табаһыт күнэ Хоту бырааһынньыгын чэрчитинэн ыытыллар[4].
ССРС-ка Табаһыт күнүн судаарыстыба бэрэстэбиитэллэрэ тэрийэллэрэ, кинилэр иһин бу бырааһынньык национальнай уонна идэлээх политика сорҕото этэ: хас биирдии омук бэйэтэ туспа бырааһынньыктаах буолуохтаах, уонна хас биирдии идэ бэйэтэ туспа бырааһынньыктаах буолуохтаах[5]. 1990-с сыллартан тэрийээччилэринэн судаарыстыба эрэ буолбакка, ньиэп уонна гаас хостуур коммерческай хампаанньалар буолаллар[5]. Бырааһынньык төрүт олохтоох омуктар, бииртэн, уонна судаарыстыба, иккистэн, коммерческай хампаанньалар икки ардыларыгар сыһыаны тупсарарга туһалыыр[6].
ССРС-ка бырааһынньык дьыалабыай мунньаҕынан саҕаланара, прикладной ускуустуба быыстапкаларын, кэнсиэрдэри, үгэс буолбут спортивнай күрэхтэһиилэри киллэрэрэ: таба сыарҕатынан сырсыы, ытыы, оҕуур быраҕыы[7]. Арассыыйаҕа быыстапкалар да, спортивнай күрэхтэһиилэр да хаалаллар[1][3][8]. Таба сыарҕатынан сырсыыга сүрүн бириис — снегоход (Саха сиригэр, Таймыырга, ЯНАО-ҕа)[5][3][8].
ССРС-ка бырааһынньык «идиэйэ хаалынньаҥнарын» утары охсуһууга туттуллара: судаарыстыба үгэс буолбут таба культун үлэ культунан солбуйа сатыыра[7]. Арассыыйаҕа бу солбуйуу «инверсията» буолар: холобур, Таймыырга 1992 сыллаахха таба этин ритуальнайдык астааһын ыытыллыбыта, оттон Ямалга 2009 сыллаахха — табаны сиэртибэҕэ биэрии[6].
Этнограф М. Момзикова бэлиэтииринэн, Табаһыт күнэ — «айыллыбыт бырааһынньык, салгыы сайда турар»[9]. Этнограф О. Степанова этэринэн, ССРС кэмигэр үөскээн баран, бырааһынньык идеята ситиһиилээх буолан, аныгы кэмҥэ көспүтэ[10].
Табаһыт күнэ — Камчаатка кыраайын официальнай бырааһынньыга 2010 сылтан. Камчаатка кыраайын 2009 сыл ахсынньы 16 күнүнээҕи 361 №-дээх «Камчаатка кыраайын бырааһынньыктарын уонна пааматынай күннэрин туһунан» сокуонунан бигэргэтиллибитэ[11][12]. Кулун тутар бастакы баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр.
Саха сиригэр
Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин (ЦИК) бөрөсүүдьүмэ 1936 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр сылын ахсын сэтинньи 20 күнүгэр бэлиэтииргэ диэн уураах ылыммыт. 1967 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан кулун тутар үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр буолбут[13].
1969 сыллаахха Саха сиригэр 360 тыһыынча хотугу таба баара ыйыллар, ол ССРС табатын ахсааныттан 15 % ылар эбит. Ол сыл табаны иитииннэн өрөспүүбүлүкэҕэ 28 холкуос уонна 22 сопхуос дьарыктанар эбит. Олортон бөдөҥнөрө: «Аллараа Халыматааҕы» (Нижнеколымский) сопхуос — 36,2 тыһ. табалаах, «Муоматааҕы» сопхуос — 23,4 тыһ. табалаах, «Өлөөннөөҕү» — 28,2 тыһ., «Аллайыахатааҕы» — 23,6 тыһ., Алдан оройуонун «Доҕордоһуу» (Дружба) сопхуос — 9 тыһ. табалаах.
1964 сыллаахтан Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан «Саха АССР чулуу табаһыта» (Лучший оленевод ЯАССР) диэн аат (сыбаанньа) иҥэриллэ сылдьыбыт. 1969 сыллаахха диэри 38 табаһыт, биригэдьиир наҕараадаламмыт[14].
Таба күнүгэр эрдэттэн бэлэмнэнэллэрэ, холкуос эбэтэр сопхуос киин уһаайбатыгар транспараан, истиэндэ, эркин хаһыаттарын ыйыыллара, хаартыска быыстапката баар буолара. Бырааһынньык үөрүүлээх мунньаҕынан аһыллара, киэһэ кулуупка кэнсиэр буолара. Нөҥүө күнүгэр таба сүүрдүүтэ уонна атын күрэхтэһиилэр буолаллара, онно атын нэһилиэктэртэн, оройуоннартан ыҥырыылаах ыалдьыттар кытталлара. Ол кэнниттэн үҥкүү (эбээннэргэ — һээдьэ, эбэҥкилэргэ — дэрэдэ) буолара.
Быһаарыылар
Литэрэтиирэ
- Коренные малочисленные народы Севера и Сибири в условиях глобальных трансформаций (на материале Красноярского края). Ч. 1 Концептуальные и методологические основы исследования. Этнокультурная динамика коренных малочисленных народов Красноярского края / ред. Н. П. Копцева. — Красноярск: Сибирский федеральный университет, 2012. — 640 с. — ISBN 978-5-7638-2403-2
- Момзикова М. «Северная масленица»: День оленевода в советском и современном российском контекстах // Мифологические модели и ритуальные поведение в советском и постсоветском пространстве: сборник статей / сост. А. Архипова. — М.: РГГУ, 2013. — С. 227—237. — 472 с. — ISBN 978-5-7281-1549-6
- Степанова О. Б. Связь двух эпох: воплощение в празднике // Вестник археологии, антропологии и этнографии ИПОС СО РАН. — 2018. — № 2 (41). — С. 148—156.
- Сулейманова О. А. «Праздник Севера и традиционный День оленевода»: к проблеме изучения культурно-массовой деятельности как формы актуализации этнокультурных традиций аборигенного населения Мурманской области // Труды Кольского научного центра РАН. — 2018. — № 11—15 (9). — С. 42—52.
- Тульцева Л. А. Современные праздники и обряды народов СССР / отв. ред. Ю. В. Бромлей. — М.: Наука, 1985. — 191 с. — (Страны и народы).
- Dudeck S. Der Tag des Rentierzüchters: Repräsentation indigener Lebensstile zwischen Taigawohnplatz und Erdölstadt in Westsibirien. — Fürstenberg; Havel: Kulturstiftung Sibirien, 2013. — 351 с. — ISBN 978-3-942883-17-7
