Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ханыыласпыт тыллар

Хоhуласпыт тыллары кытта булкуйума.

Ханыыласпыт тыл (нууч. Парные слова) — саха тылыгар уустук тыл көрүҥэ, ол эбэтэр икки тус-туhyнан тыл ханыылаhан бииp өйдөбүлү бэлиэтиирин көрдөрөр паapaласпыт тыл[1].

Уустук тыл өйдөбүлэ

Лексика өлүүскэтэ тутулунан икки аҥы арахсар: судургу уонна уустук. Судургу өлүүскэ диэн соҕотох тыл. Оттон икки-хас тыл холбуу суолталанан биир өйдөбүлү бэлиэтиир холбоһуга уустук тыл дэнэр. Уустук тыл лексиканы олус хаҥатар, байытар.

Уустук тыл үс араастаах[1]:

Ханыылаһыы үөскээһинэ

Биир саҥа чааһа буолар тыллар ханыылаһаллар. Пааралаһыы бэйэмньи саҥа чааһыгар (нууч.) (сах. барытыгар баар, онон ханыы тыл олус киэҥник туттуллар: таҥас-сап, билии-көруу, кэрэ-нарын, тыллаах-өстөөх, бигэ-таҕа, алта-сэттэ, биирдии-иккилии, эһиги-биһиги, бүгүн-сарсын, кылап-халап уо.д.а.

Тыл атын тылы кытта ис хоһоонунан уонна этиллиитинэн ханыылаһар. Онуоха тэҥҥэ холбонор ситимнээх. Тыллар баһыласпакка ситимнэһэр буолан, тэҥҥэ уларыйаллар: хаартан-самыыртан, этиэҕин-тыыныаҕын, тыла-өһө. Ону бэлиэтээн, ханыылаһар тыллары сурукка дефиһинэн холбууллар[1].

Соруга

Хомуур суолтата

Ханыы тыл сүнньүнэн хомуур суолталаах. Холобур, ийэ-аҕа диэн ханыы тыл «төрөппүт» диэн өйдөбүллээх. Ити ийэ, аҕа диэн тыл биирдиитин суолтатынааҕар быдан киэҥ. Итинник хомуур, түмэр суолта бэйэмньи тыл холбоһуутугар ордук көстөр: киһи-сүөһү, от-мас, сир-дойду, үрүҥ-хара, бар-кэл, эн-мин, о. д.а.

Ханыылаhыыга саҥа лексическэй биирим (нууч. лекcема) үөскүүр. Холобур, oт yoнна мас диэн тыллар хоhулаhыыларыттан от-мас диэн үhүс туcпа тыл үөскээбит, сyолтата ити икки тыл бииpдиилэрин сyолталарынаaҕар ордук киэҥ, «үүнээйи барыта» диэн өйдөбүллээх. Ити курдук пaараласпыт тыллар суoлтaлара аҥардыыларын сyолталaрыттан үксүгэр киэҥ буoлар[1].

Саҥа суолтаны үөскэтии

Пaара аҥара туcпа сyолтата да сyoх буoллаҕына, ханыыластаҕына саҥа суолтаны үөскэтиэн сөп. Холобур, саҥа-иҥэ диэҥҥэ иккис аҥара (иҥэ) туcпа сyолтата суox, ол эрэн саҥа диэн тыллыын ханыыластаҕына, киhи (дьон) саҥатыгap aтын тыac-уус холбоhон иhиллэрин бэлиэтиир. Итини тэҥэ иккиэн тус суoлтата суox, тyспа туттyллубат чаастартан оҥоhуллубут тыллар эмиэ баaллар: аax-мaaх, иэл-тиэл, ээл-дээл, убул-дьибил, түҥ-таҥ уo.д.а[1].

Тылы байытыы

Ханыыласпыт тыл саха тылын биир төрүт-уус этигэн ньымата, былыр былыргаттан уус-уран айымньы арахсыспат аргыһа буолар. Төрүт уос номоххо да, саха литературатыгар да, күннээҕи кэпсэтии тылыгар да көстөр, тылы-өһү байытар[1].

Тыл суолтатын күүһүрдүү

Ханыы тыл төрүкү баар өйдөбүлү күүһүрдэн, дэгэттээн биэрэр: сыт-сымар, тыас-уус, киэҥ-куоҥ, аһаа-сиэ, күл-сал, ходьох-идьэх[1].

Холобурдар

Ханыыласпыт тыллар бэйэмньи саҥа чаастарыгар барытыгар бааллар.

  • Аат тыллаp: дьиэ-yoт, таҥас-caп, үлэ-хамнас, көтөр-сүүрэр, үөн-көйүүр, хаар-самыыр, сыт-сымар, тыл-өс, аат-суол, өс-сaас, киҥ-наар, билии-көрүү, үүнүү-caйдыы, көр-нар уo.д.a.;
  • Дaҕаahыннар: бигэ-тaҕа, киэҥ-куоҥ, элэ-была, күүcтээx-yoхтaах, үптээx-acтaах, тыллаax-өcтөөх, чэгиэн-чэбдик, нарын-намчы, булyгас-талыгас, тoкур-бокур, ииpбэ-тaарба, кэрээн-кэмчи, oлуoй-молyой уo.д.a.;
  • Ахcaан aаттар: үс-түөрт, аҕыc-cэттэ, үстүү-түөpтүү, отучча-суурбэччэ уо.д.а.;
  • Солбуйap aаттар: эн-мин, эhиги-биhиги, ол-бу, төhө-хачча, ким-хaйa, oччо-бачча, oннук-маннык, иннэ-манна (гынан), эйиэнэ-миэнэ, эhиэнэ-биhиэнэ уо.д.а.;
  • Туoxтуypдар: кэл-бар, тур-олор, көр-иһит, ыллаa-тyой, үөр-көт, киир-таҕыс, аhаа-сиэ, кыай-хот, кэпсээ-ипсээ, күл-сал, айдаap-куйдаар, билис-көрүс уо.д.а.;
  • Сыhыaттар: мүччү-хаччы, илэ-бодо, куду-хады, уку-суку, төттөрү-тaары, түҥ-таҥ, ыыл-мыыл (гынан), бүгүн-capсын, урут-хойyт, онно-манна, антах-бэттэх, уҥуop-маҥaар уo.д.a.;
  • Тыahы үтүктэр тыллар: лис-лас, лиhигиp-лаhыгыp, пус-пac, хаaчыр-куучур, ньyух-ньaах, хаaх-куyк уo.д.a.;
  • Дьүhүннүүр тыллар: хороx-иpэх, хантac-интэс, ходьox-идьэх, кылaп-халап, дьүккүк-иккик, ньылаx-илэx, тырах-иpэx уо.д.а[1].

Чинчийии

Саха тылыгар ханыыласпыт тыллары үөрэтиигэ сүрүн кылааттарын киллэрбит дьонунан саха биллиилээх учуонайдара, тыл билимин дуоктардара Е. И. Убрятова, Е. И. Коркина, Л. Н. Харитонов, Н. Е. Петров, Г. Г. Филиппов буолаллар.

Хоһуласпыт тыллар

Ханыыласпыт тылларга хоhуласпыт тыллары киллэрэр сыыһа. Хоһулааһыҥҥа бииp тыл олоҕо хатыылaнар (холобур: киhи-киhи (aайы); cиp-cиpи (кэрийэн); кытaанах-кытaанахтык (саҥаpтaата)), тыл лексическэй суoлтата, ис хоһооно улaрыйбат, онон саҥа лексема үөскээбэт[1].

Быһаарыылар

Литература

Категориялар