Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Хоhуласпыт тыллар

Ханыыласпыт тыллары кытта булкуйума.

Хоhуласпыт тыллар (нууч. Редупликация) — саха тылыгар тыл бүтүннүүтэ эбэтэр тыл хайа эмэ сүһүөҕэ хоһулаһар көстүүтэ.

Хоhулаahын ханыыласпыт (паараласпыт) тылларга киирбэт. Ханыы тыллартан сүрүн уратыта диэн — бииp тыл олоҕо хатылaнар. Холобур: киhи-киhи (aайы); cиp-cиpи (кэрийэн); кытaанах-кытaанахтык (саҥаpтaата)[1][2].

Соруга

Хоһулаaһыҥҥа тыл лексическэй суoлтата улaрыйбат, онон саҥа лексема (нууч.) (сах. үөскээбэт. Инньэ гынан, хоhулаahын үксүгэр стилистическэй эбэтэр грамматическай эрэ сyолталары биэрэр аналлaах.

Хоһуласпыт тыл дэгэт суолтата олус киэҥ: предмет бэлиэтэ улаханын-кыратын, толорутун-быhаҕаhын көрдөрөр, бэлиэни күүһүрдэр-сымнатар, хайааһын араас тэтимин биэрэр, иэйии эгэлгэ дэгэтин арыйар кыахтаах. Тылы хоһулаан туттуу кэпсэтии тылыгар уонна уус-уран истиилгэ туттуллар лингвистическэй бэлиэ буолар. Уус-уран айымньыга тылы хоһулаан туттуу эпическэй айымньы тылын байытар, экспрессиятын күүһүрдэр.

Сороҕор хоhулаahынтан саҥа лексическэй биирим эмиэ үөскүөн сөп. Ол ордук сыhыaттарга көстөр. Холобур: бииp-бииp, өтөp-өтөр, сотору-сотору, дөрүн-дөрүн yо.д.а. Туспа лексическэй биирим буoлар маннык хоhулаhыылары пaараласпыт тылларга киллэриэxхэ сөп[3][1][2].

Хоһуласпыт тыл көрүҥнэрэ

  • Тыл уларыйыыта суох хоһуллар;
  • Хоһуласпыт тыл иккис аҥара уларыйар;
  • Туохтуур буолар-буолбат формата хоһулаһар (көстөр-көстүбэт);
  • Хоһуласпыт тыл икки аҥара иккиэннэрэ уларыйаллар (икки атахтаах уоhax мэйиитигэр санаабатах санаатын санаатын санаата, өйдүөбэтэх өйүн өйдүөтэ, дьиибэни тэриннэ, дьиктини сананна, тааьы тааһынан охсуолаан эрэр курдук чабырҕатан барбыт…);
  • Хоһуласпыт тылга күүһүрэр эбиискэ эбиллэр;
  • Хоһуласпыт тылга аат сыһыат суолтатыгар (күүстээх өйдөөх, модун санаалаах биир-биир туран олоҕу уларытыы улуу мөккүөрү мөккүһэн сорох өлбүт, сорох кыайбыт);
  • Хоһуласпыт тыл хайааһын бэлиэни биэрэр (дөрүҥ-дөрүҥ буола-буола)[1][2].

Чинчийии

Саха тылыгар тылы хоһулаан туттуу баарын аан маннай О. Н. Бетлингк бэлиэтээбит. Оттон тыл олоҕо хатыланыытын, хоһуласпыт тыл суолтатын уонна этиигэ хайдах туттулларын Е. И. Убрятова чинчийэн ырыппыт. Ону тэҥэ, саха тылын аныгы лексикологиятын чинчийии чэрчитинэн, хоһуласпыт тыллары П. С. Афанасьев үөрэппит.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Антонов, 1967
  2. ↑ 1 2 3 Афанасьев, Афанасьев
  3. ↑ Мандар Уус ураты истиилэ (рус.). Сигэнии күнэ: 22 Муус устар 2026.

Литература

  • Антонов Н. К. Саха билиҥҥи тылын лексиката / Саха АССР үөрэҕин м-вота. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1967. — 100 с.
  • Афанасьев П. С. Саха билиҥҥи тыла. Лексикология : Саха филологиятын уонна төрүт культуратын факультетыгар үөрэнэр кинигэ / РФ үрдүк үөрэххэ гос. комитета, М.К. Аммосов аатынан Саха гос. ун-та. — Дьокуускай: Саха гос. ун-тын изд-та, 1996. — 191 с.

Категориялар