Сомоҕо домох
Сомоҕо домох (нууч. Фразеологизм) — биир өйдөбүлү биэрэр, икки эбэтэр хас да тылтан турар, көҥүл арахсыбат, бигэ тутуллаах тыл ситимэ; сомоҕо домоҕу биирдиилээн тылларынан тус-туһунан араардахха, кини биэрэр бүтүн өйдөбүлэ сүтэн хаалар[1].
Атыннык эттэххэ, сомоҕо домоҕу биирдии тылынан тылбаастаатахха, кини биэрэр өйдөбүлүн кыайан өйдүүр кыах суох буолар.
Бу уустаан-ураннаан, уобарастаан этэр тыл ситимэ, дьон саҥатын киэргэтэр тыл ураты ньымата.
Н. С. Григорьев «Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта» (1974 с.) кинигэтигэр 3000 кэриҥэ сомоҕо домох киирбит.
Сомоҕо домох уратылара
Бигэ, уларыйбат тутула. Сомоҕо домох тылын атын тылынан солбуйар эбэтэр тылларын оннларын уларытар сатаммат, инньэ гыннаххына, сомоҕо домох илдьэ сылдьар өйдөбүлүн сүтэрэн кэбиһэр. Холобур, «сүрэҕин-быарын сымнат» диэн сомоҕо домоххо «куртаҕын-очоҕоһун сымнат» диир кыах суох.
Ис хоһооно уларыйбата. Сомоҕо домох ис хоһооно, өйдөбүлэ хаһан баҕарар турар тылларын ис хоһоонуттан киэҥ уонна дириҥ буолар. Холобур, «тимир илии» — көннөрү тимиртэн турар (оҥоһуллубут) илии буолбатах, дьон санаатын, баҕатын, кыаҕын аахсыбакка кытаанахтык, хаҕыстык, аһымматтык дьону салайыы туһунан этиллэр.
Уобарастаан этиитэ. Үгүс сомоҕо домохтор көспүт суолтаны туһанан, чаҕылхай уобараһы айан көрдөрөллөр. Холобур, «ким эрэ туйаҕын туйаҕын хатарбыт» диэн сомоҕо домох, ол киһи аҕата дуу, эһэтэ дуу туйахтааҕын, ол туйаҕын уола-сиэнэ оһоххо ууран хатарарын туһунан эппэт.
Истиил өттүнэн кырааската ураты буолар. Сомоҕо домохтор араас истиилгэ сөп түбэһиэхтэрин, биир эрэ истиилгэ тоҕоостоох буолуохтарын сөп. Холобур, кинигэ истиилигэр сөп түбэһэр буолуохтарын сөп (холобур, «үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ, хара дьиэ хараҥаччыта»), эбэтэр кэпсэтии истиилигэр тоҕоостоох, судургу кэпсэтиигэ эрэ туттуллар буолуохтарын сөп (холобур, «сыата бырдаҥалаабыт»).
Сомоҕо домох үөскээһинэ
Элбэх сомоҕо домохтор былыргы олоҕу-дьаһаҕы кытта ситимнээхтэр, ол аата сахаҕа түҥ былыр үөскээбиттэр[2]. Сорох сомоҕо домохтор устуоруйаҕа буолбут түгэннэртэн, үгэстэртэн тахсыбыттар, эбэтэр айылҕа көстүүлэрин кэтээн көрүүттэн дуу, дьон олоҕуттан-дьаһаҕыттан дуу үөскүүллэр. Сорох сомоҕо домохтор атын тыллартан киирбиттэр.
Домохтор холобурдара
| № | Сомоҕо домох | Туттуллар суолтата |
|---|---|---|
| 1 | Билэр күөлүм балыктара | Куһаҕан өттүттэн билэр дьоннорум |
| 2 | Дьахтар иигэ халыйан тиийэр сирэ | Чугас сытар сир |
| 3 | Уйатыгар уу киирбит | Ыксаабыт, ыгылыйбыт |
| 4 | Төрүт киhи төрүөҕэ, ытык киhи ыччата | Биллэр төрүттээх киhи |
| 5 | Тииҥ мэйии | Тугу да умнубат киhи |
| 6 | Хаан тамайар | Аймаҕыргыыр, уруургуур |
| 7 | Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут | Аатырбыт |
| 8 | Биир санаанан | Бары сөбүлэhэн, этиспэккэ |
| 9 | Көрүөх бэтэрээ өттүгэр | Түргэнник |
| 10 | Киэҥ көҕүстээх | Холку, ыксаабат |
| 11 | Сүрэҕин-быарын сымнат | Үөрт, санаатын көтөх |
| 12 | Аҕатын (эһэтин, уо. д. а.) туйаҕын хатарбыт | Аҕатын курдук биир идэнэн (дьыаланан) дьарыктанар; удьуорун утумнаабыт |
| 13 | Балык айах | Саҥата суох киһи, сатаан саҥарбат буолбут турукка (куттанан, ыксаан) киирбит киһи |
| 14 | Суохтаан аҥаара хаалбыт | Наһаа ырбыт, дьүдэйбит |
| 15 | Чыычаах мэйии | Түргэнник итирэр киһи |
| 16 | Ытыс таһынар хараҥа | Хабыс-хараҥа |
| 17 | Тимири ыллатар, маһы хаамтарар | Уус киһи |
| 18 | Ыт атах | Быhый киhи |
| 19 | Үрүҥ дьиэ араҥаччыта, хара дьиэ хараҥаччыта | Мааны оҕо, дьахтар |
| 20 | Оһоҕоспут түгэҕэ, муннубут бүөтэ | Дьиэ кэргэн кыра, хойут төрөөбүт оҕото |
| 21 | Харыйаны таҥнары соспут курдук | Барытын төттөрү оҥорор, хадаар киһи |
| 22 | Устар ууну сомоҕолуур | Уустаан-ураннаан саҥарар киһи |
| 23 | Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ | Саамай харыстыыра, таптыыра |
| 24 | Эр бэрдэ | Үчүгэй уол |
| 25 | Күөгэйэр күнэ | Аатырбыт, сураҕырбыт |
| 26 | Сыата бырдаҥалаабыт | Эмискэ тиллибит |
| 27 | Хаардаммыт чөҥөчөк | Эр киһи атын дьахтартан оҕото |
| 28 | Умса бырах, тиэрэ бырах | Үүт-үкчү |
| 29 | Бэлэһигэр силлээбит | Уус киһи эдэр уолу дьарыкка уһуйбут |
| 30 | Кэччэгэй киьи | Көрүҥүнэн үчүгэй, иhигэр дьиикэй киhи |
Быһаарыылар
Литэрэтиирэ
- Неустроев Н. Н. уонна соавт. Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. — Дь.: Бичик, 2006. — 112 с. — ISBN 5-7696-2400-0
- Григорьев Н. С. Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта. — 1974.
- Афанасьев. П. С. Саха билиҥҥи тыла. Лексикология. — Дьокуускай: Саха государственнай ун-тын изд-та, 1996. — 191 с.