Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Новосибирскайдааҕы арыылар (заказник)

«Новосибирскайдааҕы арыылар» (нууч. Новосибирские острова (заказник)) — Саха сиригэр судаарыстыбаннай айылҕа харыстанар сирэ. 2018 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Новосибирскэйдээҕи арыылар экологическэй туруктарын көрөр-истэр, кыылы-сүөлү харыстыыр, ол иһигэр сэдэх, сүтэн-симэлийэн эрэр кыыллары чөлүгэр түһэрэр сыаллаах төрүттэммитэ[1].

Географията

Харыстанар сир сирэ-уота сүрүннээн бадарааннаах сирдэри кытта холбоһук арктическэй туундара, таастардаах куйаар, кумахтаах чаардаах. Арыылары эргиччи арктическэй туундараҕа үүнэр үүнээйилэринэн толору[2].

Харыстанар сир (заказник) Новосибирскайдааҕы арыылар архипелагтарын уонна кини ууларыгар баар территорияны баһылыыр. Кыраныыссата суох, 2 учаастакка арахсар[3]:

Харыстанар сир болуоссата 6 594 496 га, мантан 4 894 124 га сирэ Лаптевтар байҕалларын харабылланар сирдэригэр уу пуордун кыраныыссалаһар сирэ уонна Илин-Сибиирдээҕи байҕал.

Флората уонна фауната

Заповедник арыыларга баар кыылы-сүөлү харыстыыр, айылҕатын көрөр-истэр, чөлүгэр түһэрэр сыаллаах тэриллибитэ. Манна киирсэр сүтэн-симэлийэн эрэр кыыллары үөрэтии, элбэтии, харыстааһын. Айылҕа ураты сирэ Арктика сиригэр уотугар сөп түбэһэр, ол эрэн бэйэтэ туспа уратылардаах[4].

Арыылар сирдэригэр Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит кыыллар муора куобаҕа, белуха уонна Россияҕа туспа кыыл быһыытынан испииһэккэ киирэр лаптевскай морж (Odobenus rosmarus laptevi) бааллар. Маны сэргэ арыыларга үрүҥ эһэлэр, лемминг, хотугу таба, бөрө, кырса үөскүүллэр[5][6]. Онтон үүнээйитин чааһыгар ордук муох уонна лабыкта элбэх үүнэр. Ол эрэн от үүнээйилэр эмиэ бааллар, холобура, Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр киирбит сырдык кубархай родиола уонна крупка Поле, маны сэргэ, шпицбергенскай уонна ненецкай лютиктар.

Харыстанар сиргэ плейстоцен үйэтинээҕи сэлии уҥуохтарын булуохха сөп, маны таһынан арыылар 7 тыһыынча сыл анараа өттүгэр олохсуйан ааспыт дьон сирдэринэн (стоянка) биллэллэр. Мантан саамай биллэр Жоховскай стоянка буолар, бу сир Жохов арыытыгар баар[7].

Быһаарыылар

  1. ↑  . Распоряжение Правительства РФ от 02.03.2018 N 352-Р «О создании государственного природного заказника федерального значения "Новосибирские острова"» (рус.). government.ru ( ). Сигэнии күнэ: 16 Атырдьах ыйын 2023. Архивировано 16 Атырдьах ыйын 2023 года.
  2. ↑  . В Якутии появится еще одна особо охраняемая природная территория федерального значения (рус.). Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации ( ). Сигэнии күнэ: 16 Атырдьах ыйын 2023. Архивировано 16 Атырдьах ыйын 2023 года.
  3. ↑ Новосибирские острова - ООПТ России (рус.). www.oopt.aari.ru ( ). Сигэнии күнэ: 16 Атырдьах ыйын 2023. Архивировано 16 Атырдьах ыйын 2023 года.
  4. ↑  . В Якутии создан государственный природный заказник федерального значения «Новосибирские острова» (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 16 Атырдьах ыйын 2023.
  5. ↑  . ФГБУ ГПЗ Усть-Ленский - "Новосибирские острова" - государственный природный заказник федерального значения (рус.). ustlensky.ru ( ). Сигэнии күнэ: 16 Атырдьах ыйын 2023. Архивировано 16 Атырдьах ыйын 2023 года.
  6. ↑ Создание заказника на Новосибирских островах в Арктике - Защита белых медведей и моржей - WWF Россия (рус.). tass.ru. Сигэнии күнэ: 16 Атырдьах ыйын 2023. Архивировано 16 Атырдьах ыйын 2023 года.
  7. ↑ Мамонты и древний человек в комплексном подходе (рус.). Русское географическое общество. Сигэнии күнэ: 16 Атырдьах ыйын 2023. Архивировано 16 Атырдьах ыйын 2023 года.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар