Уус-Ленскэйдээҕи заповедник

Үүнээйилэри, кыыллары харайар тыытыллыбат сир климата олус тыйыс. Хаардаах турар кэмэ 250—270 күн. Заповедник хоту өттүгэр тымныыта суох кэмэ 40 күн, онтон соҕуруу өттүгэр 45 күн. Сылаас күн-дьыл турар кэмэ ортотунан суукка иһинээҕи 0° кыраадыстан үөһэ олохтонор көрдөрүүтэ 108 күҥҥэ тэҥнэһэр, онтон хайалаах өттүгэр, муора кытылыгар 97 күн. Сылаас күн-дьыл турар кэмигэр сир ириитэ 10 см саҕалаан 120 см диэри дириҥҥэ тиийиэн сөп.

Лена өрүс 30 тыһыынча күөлү үөскэтэн элбэх боротуокаларга арахсар. Заповедник учаастагын бэһис чааһа онно тиксэр; түөрт гыммыт биирэ — боротуокалар уонна хомолор. Мантан сиэттэрэн Уус-Ленскэйдээҕи заповедник аҥара уулаах сир. Лена өрүс түһэр Лаптев байҕалын кытта кыраныыссалаһар.

Территория кураанах сиригэр араас от-мас үүнэр, лабыктанан, талах мастарынан бүрүллэр, туундара сир буолар. Боротуока биэрэктэрэ үөт талахтарынан, араас отторунан үүнэн турар. «Сокол» учаастак аллараа өттүгэр — туундара, муора таһымыттан 500 миэтирэ үрдүккэ — гольцовай пояс^[2].

Заповедникка тымырдаах үүнээйитин ахсаана 402 көрүҥ баар, ол иһигэр Саха сиригэр биллэр 20 сэдэх көрүҥ баар уонна СССР кэмигэр сэдэх үүнээйилэр испиэһэктэригэр киирбит 3 көрүҥ: Городков проломнига, Городков хохлатката, үүттүҥү-үрүҥ камнеломка . Тит-Ары уу арыыта аан дойдуга саамай хотугу кэлимсэ тыалааҕынан биллэр. Уу арыытын арҕаа өттүгэр наһаа улахана суох, 6 миэтирэ курдук уһуннаах Каяндер (эбэтэр атыннык даурскай) тиит мастар үүнэллэр. Балык — 32 көрүҥ, земноводнай — 1 көрүҥ, көтөрө — 109 көрүҥ, үүтүнэн иитээччилэр — 33 көрүҥ. Көтөрдөр ортолугар — хаас көтөр, хопто, кыра куба СССР уонна Арассыыйа кыһыл кинигэлэригэр, онтон кубархай кыһыл хопто — СССР кыһыл кинигэтигэр киирбиттэрэ. Бу кыһыл кинигэ докумуоннарынан үрүҥ эһэ уонна лаптевскай морж^[2] харыстаналлар. Кэнники сылларга лаптевскай моржтар биэрэккэ кэлэн көстөллөрө элбээбитэ бэлиэтэнэр. Санатан эттэххэ, кинилэр өссө XX үйэ 40-с сылларыгар эстибиттэрэ. Барыллаан этиинэн бу оройуоҥҥа суудуналар сылдьыылара аччаабытын кытта сибээстээх буолуон сөп. Ол эрэн тэнийии түрбүөнү үөскэтэр^[3]. Хотугу таба Булуҥнааҕы популяцията (70 тыһыынчаҕа тиийэр кыыл) манна аһыыр-үөскүүр сирэ. Кырса төрүүр-ууһуур, хотугу кыраныыссаҕа таарбаҕан уонна чубуку^[2] олохсуйар. Ситиһиилээхтик олохсуйаллар 1996 сыллаахха Таймыр заповеднигыттан кэлбит овцебыктар^[3].

Заповедник уулара эмиэ баай. Манна тууччах, чорбоҕор, муҥур балык, күндүөбэй, майаҕас, быраҥаатта уонна да атын сыаннай балыктар бааллар. Бу көрүҥ балыктар Ленаҕа биллэ аччаабыттара биллэр, онтон заповедник сиригэр-уотугар тыытыллыбат, бобуулаах сир буолан үчүгэйдик киэҥник тэнийэн эрэллэр.

Бу курдук Уус-Ленскэйдээҕи үүнээйилэри, кыыллары харайар тыытыллыбат сиргэ кыыл-сүөл, балык ууһааһыныгар уонна кинилэри үөрэтиигэ дьоһун кылааттаах. Саха сиригэр кыыллары, балыктары элбэтиигэ, сайыннарыыга улахан резерват буолар^[2].