Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Бунге сирэ

Бунге сирэ (нууч. Земля Бунге) — Олгуйдаах уонна Фаддеев арыылар икки ардыларыгар сытар улахан кумах куйаара[1]. Намыһах, кумахтаах, туундра-бадарааннаах почвалаах сыыры үөскэтэр. Иэнэ — 6,2 тыһ. км²[2].

undefined

Александр Александрович Бунге аатынан ааттаммыта, нуучча зоолога, 1880-с сыллардааҕы географическай экспедициялар кыттыылаахтара, Александр Андреевич Бунге уола[2]. Бунге сирин 1811 сыллаахха промышленник Дьаакып Санников арыйбыта, кини ону Улахан-Кумах диэн сахалыы ааттаабыта[3].

Бунге сирэ «Усть-Ленский» государственнай природнай заповедник харыстанар зонатын састаабыгар киирэр. Соҕуруу-илин үрдүкү өттүгэр Бунге сирэ полярнай станцията баар[1]. Постояннай олохтоохтор суохтар.

6 — 8 м. үрдүктээх томтордоох, саамай улахана Өксөкү Булгунньаҕа (45 м.)

undefined
undefined

Географията

Арҕаа өттүгэр Бунге сирэ эргэ каарталарга Олгуйдаах арыы диэн бэлиэтэнэр чааһыныын холбоһор, илин өттүн Геденштром хомото (Илин Сибиирдээҕи байҕал) суурайар, онтон хоту Анжу мурунунуун силлиһэр[1][4]. Соҕуруу өттүгэр Санников силбэһиитинэн суураллар, ол Бунге сирин Кыра Ляховскай арыытыттан араарар. Силбэһии кытылыгар Улахан хомо баар. Хоту өттүгэр Күндү хомо баар[1].

Бунге сирин саамай үрдүк туочуката 58 миэтэрэ Өксөкү Булгунньаҕын үрдэлигэр, киин өттүгэр баар, ол Олгуйдаах арыы төрүт боруодаларыттан турар уонна кумахтаах сыырга киирсибэт[1]. Соҕуруу өттүгэр Бунге сирэ диэн ааттаах үрдэл баар, кини почвалара эмиэ кумах буолбакка, бадарааннаахтар. Кумахтаах сыыр бэйэтэ олус көнө рельефтээх, абсолютнай үрдүктэрэ 8 миэтэрэттэн ордубаттар. Кини иһигэр өрүс систиэмэтэ уонна аныгы уу эрозиятын суоллара суохтар, ону тэҥэ күөллэр суохтар, икки биэрэстэттэн улахан икки водоемтан ураты — Дириҥ уонна Харахастаах күөллэр сыыр соҕуруу уонна соҕуруу-илин өттүлэригэр бааллар[5]. Постояннай водотоктар суохтарыгар, кумахтаах куйаарга сайын ууллубут уу сүүрүктэрин киэҥ хотооллоро үөскүүллэр[6], кинилиин кыраныыссалыыр оройуоннарга өрүс системата сайдыбыт. Олгуйдаах арыы саамай улахан күөллэрэ Өксөкү Күөл уонна Чайка куйаардыын сыста сытар водоемнар буолаллар, ол аата кинилэр биир кытыллара кумахтаах сыырынан хааччахтаммыт. Сыыр соҕуруу-арҕаа кыраныыссатын устун Балыктаах (Царёва) сүүрэр, Олгуйдаах арыы саамай улахан өрүһэ, уһуна 205 км[7]. Элбэх кыра өрүстэр кумахтаах сыыртан тахсар сүнньүктээхтэринэн, оттон куйаардыын сыста сытар күөллэр үксүгэр уу киирэр эбэтэр тахсар көстөр өрүстэрэ суохтарынан, Бунге сирин сыыра Олгуйдаах арыы гидросистеманыын активнай уу атастаһыытын оҥорор[1]. Арыыга ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммытын үрдүнэн, куйаардыын сир аннынааҕы уу атастаһыыта, кырата суох, тахсар өрүстэрэ суох сыста сытар күөллэр түбэлтэлэригэр оҥоһуллар (холобур, Өксөкү Күөл).

Аныгы ландшафтар динамикалара эмиэ кэтээн көрүллэр, ол иһигэр Бунге сирин кытылларын (бастатан туран хотугу) очертанияларын уларыйыылара, онно сыста сытар акваториялар чычаастарыгар кураанах сир уонна байҕал кыраныыссалара туруга суохтар.

Үөскээһинэ

1960-с сыллардааҕы геологическай чинчийиилэринэн, аныгы Бунге сирин оройуонугар Саҥа Сибиир иһинээҕи впадина баар. Складчатай хамсааһыннар хас да төгүл көстүбүттэрэ, саамай интенсибнэйдик эрдэтээҥҥи меловой периодка буолбуттара, неогентан уларыйыылар кыралар этэ. Кумахтаах сыыр намыһах үрдүгүнэн уонна соҕуруу байҕал акваториятын чычааһынынан, кини эволюцията араас историческай кэмнэргэ байҕал таһымын уларыйыытыттан тутулуктааҕа. Саҥа Сибиир арыыларын аныгы территорията уонна тулалыыр акваториялара материк чааһын курдук сайдыбыттара, б. э. и. 9 тыһ. сыл иннинэ байҕал трансгрессиятын түмүгэр урукку кураанах сир улахан өттө ууга барыар диэри. Кэнники кэм улахан өттүгэр байҕал таһымнара аныгыттан арыый намыһах этилэр, б. э. и. 2 тыһ. сыл кэриҥэ эрэ байҕал таһыма быстах кэмҥэ үрдээһинэ буолбута, ол аныгыга чугас таһымҥа төннүүтүнэн солбуллубута. VIII—IX үйэлэргэ кэриҥэ байҕал таһыма 6—7 м үрдээһинэ буолбута[8]. Бу кэмҥэ аныгы Бунге сирин улахан өттө ууга барбыта. Байҕал таһыма аныгы таһымҥа төннүбүтүн кэннэ (800 сылтан ордуга суох урут) байҕал түгэҕин чааһа арыллыбыта, ол билигин Бунге сирин кумахтаах массив буолар. Ааспыт үйэлэргэ бу территорияҕа эоловай уонна эрозионнай процесстар сайдыбыттара, элбэх сыллаах ирбэт тоҥ грунттар үөскээбиттэрэ.

undefined

Барон Толль чинчийиилэринэн, саҥа кэмҥэ Саҥа Сибиир арыыларыгар, ол иһигэр Фаддеевскай арыыга, муустар бааллара биллибитэ, ону, кини санаатынан, Фаддеевскай уонна Олгуйдаах арыылары холбуур «кумах» дакаастыыр. Барон Толль тылларынан, бу ураты уобалас 1886 сыллаахха хомолтолоох кумахтаах куйаар этэ, кини үүнээйитэ кини табаларын биир күҥҥэ аһатарга эрэ тиийэрэ.

Мифология

Киин үрдэл Өксөкү Булгунньаҕын иһигэр хаптаҕай, кумаҕынан бүрүллүбүт сыыртан хас да параллельнай томтордор тахсаллар, үрдүктэрэ 5-тэн 10 миэтэрэҕэ диэри. Бу булгунньахтарыттан биирдэстэрэ — саамай соҕурууҥҥута — бары промышленниктарга Өксөкү Булгунньаҕа диэн аатынан биллэр, кини туһунан икки төбөлөөх Өксөкү диэн улахан көтөр уйата баарын туһунан номох баар[9]. Бу булгунньах ядрота хрящтан уонна голыштартан турар, уонна кинини араҥа-араҥа кумах бүрүйэр. Бу томтор уһуна, хотуттан соҕуруу диэки барар, 35 эбэтэр 40 миэтэрэҕэ тиийэр. Бу томтор үөскээһинин барон Толль муус үйэтигэр сыһыарар.

Экологическай проблемалар

Сыыр территорията бочканан уонна атын металлоломунан, тутуу бөҕүнэн киртитиллибит, ол билигин быраҕыллыбыт полярнай станцияттан хаалбыт[10].

2004 сыл балаҕан ыйыгар Бунге сирин үрдүнэн вертолетунан тиэйэн иһэн утилизацияҕа подлежащай икки РИТЭГ (нууч.) (сах. аварийно быраҕыллыбыта. Сиргэ түһүү түмүгэр аппараттар корпустарын тас радиационнай защитатын целостноһа кэһиллибитэ. Түспүт РИТЭГтэр үрдүлэринэн 10 миэтэр үрдүккэ гамма-излучение дозатын күүһэ чааска 4 мЗв буолбута. Сир үрдүнээҕи радиоактивнай загрязнение булуллубатаҕа[11].

Литэрэтиирэҕэ

  • Виктор Конецкай «Петр Ниточкин к вопросу о психической несовместимости» диэн кэпсээнигэр, соҕуруу-илин ууга барбат үрдэл «Унге сирэ» диэн ааттанара, оттон кумахтаах сыыр түмүгэр «Саг-Сагайло кумахтаах банката» диэн ааттаммыта[12].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Лист карты S-54-A,B.
  2. ↑ 1 2 Бунге Земля // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  3. ↑ Гуков С. А. Бунге. https://маякарктики.рф (17 Олунньу 2025). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  4. ↑ XX үйэ элбэх каарталарыгар бу сиргэ Бунге сирин Фаддеевскайтан араарар пролив баарынан бэлиэтэнэр, онон бүтэһик «арыы» диэн ааттанар
  5. ↑ озеро Карахастах. База данных Палеоклимат и изменения уровня моря в Арктике и Антарктике. Сигэнии күнэ: 11 Олунньу 2026.
  6. ↑ Арктические природно-территориальные комплексы по снимкам Sentinel-1. Остров Котельный. Географический факультет МГУ. Сигэнии күнэ: 11 Олунньу 2026.
  7. ↑ Васильчук Ю. К., Макеев В. М., Маслаков А. А., Буданцева Н. А., Васильчук А. К. Реконструкция поздненеоплейстоценовых и раннеголоценовых зимних температур воздуха на острове Котельный по изотопному составу повторно-жильных льдов // Криосфера Земли. — 2019. — Т. 23, № 2. — С. 13—28.
  8. ↑ Анисимов М. А., Тумской В. Е., Саватюгин Л. М. К вопросу об изменениях природных условий Новосибирских островов в позднем плейстоцене и голоцене // Изв. РГО. — 2002. — Т. 134, № 5. — С. 32—37.
  9. ↑ Якутский героический эпос. «Могучий Эр Соготох». — Новосибирск: Наука. Сибирская издательская фирма РАН, 1996. — 440 с. — (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока). ISBN 5-02-030900-1
  10. ↑ А. Гуков. Экологическое состояние Арктики вызывает серьезные опасения ученых. PrimaMedia (16 Сэтинньи 2011). Сигэнии күнэ: 11 Олунньу 2026. Архивировано 4 От ыйын 2023 года.
  11. ↑ Р. Алимов. Росатом: ритэги целесообразно разбирать на «Маяке». НКО \"Белонна\" (26 Ыам ыйын 2005). Сигэнии күнэ: 11 Олунньу 2026.
  12. ↑ В. В. Конецкий. Петр Ниточкин к вопросу о психической несовместимости.

Литэрэтиирэ

  • Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
  • Л. Липков. Бунге сирэ // Олгуйдаах арыыга транспорт сириэстибэлэрэ. — Калгари, Канада, 1999.

Категориялар