Муус

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт
Муус
IceBlockNearJoekullsarlon.jpg
Общие
Систиэмэҕэ
аата		 Уу
Химиялыы формулата Н2O
Физическэй уратылара
Агрегатнай туруга кытаанах эттик
Молярнай ыйааһына 18,01528 г/Моль (единица измерения)
Чиҥэ 0,9167 г/см³
Кытаанаҕа 1,5[1]
Термическэй уратылара
Температура
 • Ууллар температурата 0
Үс туочуката 0,01 °C, 611,73 Па
Приведены данные для стандартных условий (25 °C, 100 кПа), если не указано иное.
Логотип РУВИКИ.Медиа Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр

Муус — (нууч. лёд) уу кытаанах, агрегатнай туруга[2].

Муус диэн ардыгар сорох эттиктэр агрегатнай туруктарын эмиэ ааттыыллар, дьиэ сылааһыгар убаҕас эбэтэр гаас буолар уратылаахтары; холобур, кураанах мууһу, аммиак мууһун эбэтэр метан мууһун.

Уу мууһун сүрүн уратылара

Билигин үс аморф арааһа уонна муус 17 кристаллл модификацията биллэр. Уҥа ойууга баар фазовай диаграмма төһө температураҕа уонна баттааһыҥҥа бу модификациялар сорохторо баалларын көрдөрөр (ордук толору ойуулааһынын аллараа көр см. ниже).

Муус фазатын диаграммата. Баттааһына (ГПа) логаримфалыы масштака, хаҥас температурата — Цельсий кыраадыһа, уҥата — Кельвин, ① — убаҕас фазата

Сир айылҕатын усулуобуйатыгар уу биир кристаал модификациялаах кристааллары үөскэтэр — гексагональнай сингонияны (муус Ih). Ih мууска хас биирдии Н2O молекулатын киниэхэ чугас, 2,76 Å тэҥ ыраахха сытар, уонна сөптөөх тетраэдр чыпчаалларыгар турар түөрт молекула төгүрүйэн турар.

Муус кристалллыы Ih туруга . Сиэрэй быстаҕас сурааһынынан водород ситимнэрэ ойууламмыт.

Уу мууһа биир тэҥ ньууругар −173 °C-тан −133 °C температураҕа үөскээһинин саҥа чинчийиилэрэ бастаан ньуурга 1 нм кэриҥэ кэтиттээх молекулалар тиһиктэрэ гексагональнай буолбакка, пентагональнай структуралар үөскүүллэрин көрдөрбүттэрэ[3].

Маннык муус ажурнай кристаалическай структурата 0 °C-ка 916,7 кг/м³ тэҥнэһэр, ол курдук температураҕа уу чиҥиттэн (999,8 кг/м³) кыра буолар. Онон уу мууска кубулуйан бэйэтин кээмэйин быһа холоон 9 % улаатыннарар[4]. Муус убаҕас ууттан чэпчэки буолан уу ньууругар үөскүүр, уусалгыы тоҥорун хааччахтыыр.

Муус ууллар үрдүкү удельнай сылааһа 330 кДж/кг (тэҥнээн көрөргө — тимир уһаарыытын удельнай сылааһа 270 кДж/кг тэҥнэһэр). Сиргэ сылаас эргиирин улахан суолталаах фактора буолар.

Муус айылҕаҕа дьиҥнээх муус (материктааҕы, устар, сир аннынааҕы), ону тэҥэ хаар, муус, кырыа буолар. Бэйэтин ыйааһынын дьайыытынан муус эллэнимтиэ, уларыйа турар туруктаах.

Айылҕа мууһа үксүгэр көннөрү ууттан лаппа ыраас, тоҕо диэтэххэ, уу кристаллланарыгар бастатан туран, эрэһээккэҕэ уу молекулалара тураллар (көр: зонанан уһаарыы). Мууска механическай булкаас — кытаанах частицалар, хойуу суурадаһыннар таммахтара, гаас хабахтара баар буолуохтарын сөп. Туус кристаллликтара уонна туус таммахтара баалларынан байҕал мууһун туустаах соҕус буолуута быһаарыллар.

Арктика мууһа

Сиргэ

Сир үрдүгэр муус уопсай саппааһа 30 мөл. км³ кэриҥэ. Сир үрдүгэр муус сүрүн саппааһа полярнай бэргэһэлэргэ түмүллүбүт (сүрүннээн Антарктидаҕа, онно муус араҥатын халыҥа 4 км тиийэр).

Далайга

Аан дойду далайын уута туустаах уонна тууһа муус үөскүүрүгэр мэһэйдиир, онон муус уһун кыһыннаах уонна олус тымныы полярнай уонна субполярнай кэтирээһиннэргэ эрэ үөскүүр. Сорох чычаас, ортоку курдааһыҥҥа сытар байҕаллар мууһураллар. Биир сыллаах уонна элбэх сыллаах муустары араараллар. Муора мууһа сири кытта сибээстээх буоллаҕына хамсаабат, эбэтэр устар, ол аата сүүрүк хоту уста сылдьар буолуон сөп. Далайга сир мууһуттан арахсан, абляция түмүгэр далайга түспүт муустар көстөллөр — айсбергтар.

Куйаарга

Күн систиэмэтин планеталарыгар (холобур, Марска), кинилэр аргыстарыгар, карлик планеталарга уонна кометалар ядроларыгар муус баарын туһунан дааннайдар бааллар.

Мууһу тиэхиникэҕэ туттуу

Иглу

Муус гидросмесь. 1980-с сыллар бүтүүлэригэр Америка Аргонн лабораторията муус гидросмеһи (ice slurry) оҥорор технологияны айбыта, араас диаметрдаах турба устун көҥүл сүүрэр кыахтаах, муус үүнүүтүгэр мунньуллубакка, холбоспокко, сойутар систиэмэлэри бүөлээбэккэ. Туустаах уу суспензията төгүрүк быһыылаах элбэх олус кыра муус кристалллартан турар. Ол көмөтүнэн уу хамсааһына оннунан хаалар уонна, тэҥҥэ, теплотехника өттүнэн, дьиэ сойутар системаларыгар боростуой тымныы ууттан 5-7 төгүл көдьүүстээх муус буолар. Ону таһынан маннык булкаастар мэдициинэҕэ кэскиллээхтэр. Кыылларга уопуттар муус булкаастаах микрокристалллар балачча бытархай хаан тымырдарыгар бэркэ ааһалларын уонна килиэккэлэри буортулаабаттарын көрдөрбүттэрэ. «Муус хаан» эмсэҕэлээбит киһи быыһанар бириэмэтин уһатар. Этэр буоллахха, сүрэх тохтообут кэмигэр бу кэм, сэрэнэн сыаналааһынынан, 10-15 мүнүүтэттэн 30-45 мүнүүтэҕэ диэри уһуур. Мууһу конструкция матырыйаалын быһыытынан туһаныы полярнай эргимтэҕэ иглу тутуутугар киэҥник тарҕаммыт. Муус Д. А. Пайк айбыт пайкерит састаабыгар киирэр, ол эттиктэн аан дойдуга саамай улахан авианосецы оҥорорго этии киирбитэ. Искусственнай арыылары тутууга мууһу туһаныы «Муус арыыта» диэн фантастическай ромаҥҥа ойууланар.

Дон өрүс мууһа
Байкал мууһа

Муус фазалара

Фаазата Характеристиката[5][6]
Аморф муус Аморф муус кристалл структурата суох. Кини үс көрүҥэ баар: атмосфера баттааһыныгар уонна аллараа өттүнэн үөскүүр намыһах чиҥнээх аморфнай муус (LDA), үрдүк чиҥнээх аморфнай муус (HDA) уонна үрдүк баттааһыҥҥа үөскүүр олус үрдүк чиҥнээх аморфнай муус (VHDA). Lda мууһу убаҕас ууну олус түргэнник тымнытан («аһара тымнытыллыбыт өстүөкүлэ көрүҥнээх уу», HGW), эбэтэр олус тымныы подложкаҕа уу паарын конденсациялааһынынан («аморфнай кытаанах», ASW), эбэтэр нуорма баттааһыҥҥа муус үрдүк чиҥ формаларын ититиинэн («LDA») ылаллар.
Ih муус Көннөрү гексагональнай кристалл муус. Сир мууһа барыта кэриэтэ Ih мууска сыһыаннаах, арай олус кыра өттө-Ic Ic муус буолар .
Ic муус Метастабильнай кубическай кристалл муус. Кислород атомнара алмаас кристаллл эрэһээккэтигэр курдук сыталлар.

Ону −133 °C-тан −123 °C диэри диапазоннаах температураҕа ылаллар, −73 °C диэри туругун тутар, онтон салгыы ититиигэ Ih мууска көһөр. Кини ардыгар сир атмосфератын үөһээ үрүтүгэр көстөр.

II муус Тригональнай кристалллыҥы, үрдүк бэрээдэктээх муус. Ih муустан ыгыы түмүгэр уонна −83 °C-тан −63 °C дылы температураҕа үөскүүр. Ититиигэ III мууска кубулуйар.
III муус МПа баттааһыҥҥа үөскүүр. Кини чиҥэ ууттан улахан, ол гынан баран, үрдүк баттааһыннаах зонаҕа муус бары араастарыттан саамай кыра чиҥнээх.
IV муус Метастабильнай тригональнай муус. Нуклеатор эбиискэтэ суох ылар уустук.
V муус Моноклин кристалл муус. Уу −20 °C дылы сойутуллан, 500 МПа баттааһыҥҥа үөскүүр. Атын көрүҥнэргэ холоотоххо саамай уустук тутуллаах.
VI муус Тетрагональнай кристалл муус. Уу −3 °C дылы сойутуллан 1,1 ГПа баттааһыҥҥа үөскүүр. Онно дебаевскай релаксация көстөр .
VII муус Кубическай модификацията. Водород атомнарын наардааһыннара кэһиллибит; эттиккэ дебаевская релаксация көстөр. Водород сибээстэрэ икки бэйэ-бэйэлэригэр сыстар эрэһээккэлэри үөскэтэллэр.
VIII муус VII муус ордук бэрээдэктээх көрүҥэ, онно водород атомнара, бигэтик турар балаһыанньалаахтар. VII муустан 5 °C-тан тымныйдаҕына үөскүүр.
IX муус Тетрагональнай метастабильнай модификацията. III муустан сыыйа −65 °C-тан −108 °C диэри тымныйдаҕына үөскүүр, −133 °C-тан намыһах температураҕа уонна 200 уонна 400 МПа ыккардыларыгар баттааһыҥҥа бигэ туруктаах. Кини чиҥэ 1,16 г/см3, ол эбэтэр, көннөрү муустан арыый үрдүк.
X муус Симметриялаах, протоннара бэрээдэктээх муус. 70 ГПа кэриҥэ баттааһыҥҥа үөскүүр.
XI муус Ромбическай, намыһах температуралаах гексагональнай муус тэҥ ыйааһыннаах көрүҥэ. Сегнетоэлектрик буолар.
XII муус Тетрагональнай метастабильнай чиҥ кристалл модификацията. V муус уонна VI муус фазовая диаграмматыгар көстөр. −196 °C-тан быһа холоон −90 °C диэри уонна 810 МПа баттааһыҥҥа үрдүк чиҥнээх аморфнай мууһу ититиинэн ылыахха сөп.
XIII муус Моноклиннай кристалл арааһа. Ууну −143 °C-тан тымныттахха уонна 500 МПа баттааһыҥҥа тахсар. Протоннара бэрээдэктээх V муус арааһа.
XIV муус Ромбическай кристалл арааһа. Ууну −155 °C-тан тымныттахха уонна °C-тан намыһах уонна 1,2 ГПа баттааһыҥҥа тахсар. Протоннара бэрээдэктээх XII муус арааһа.
XV муус VI муус псевдоромбическай кристалл бэрээдэктээх протоннардаах көрүҥэ. VI мууһу бытааннык тымнытыынан быһа холоон −143 °C уонна 0,8-1,5 ГПа баттааһынынан ылыахха сөп[7].
XVI муус Муус атын эксперименнээн ылбыт көрүҥнэриттэн кыра чиҥнээх 0,81 г/см3[8] кристалл муус көрүҥэ. Топологиялыы эквивалентнай тутуллаах КС-II (ааҥл. sII) газ гидраттарыгар тэҥнээх тутуулаах.
XVII муус Муус атын эксперименнээн ылбыт көрүҥнэриттэн кыра кристаллографическай чиҥнээх кристалл муус көрүҥэ (0,85 г/см3)[9]. Кини структурата, XVI муус курдук, газ гидраттарын клатратнай тутулугар майгынныыр. 280 К температураҕа уонна ~ 400 МПа баттааһыҥҥа тахсар. Кини номинальнай састааба (Н2О)2Н2 биирдии ячейкаҕа үс формульнай единицалаах.
XVIII муус XVIII муус, «суперионнай уу» диэн биллэр, олус үрдүк температураҕа уонна уу молекулалара кислород уонна водород ионнарыгар арахсар баттааһынарыгар үөскүүр уу фазата. Кислород ионнара кристаллизацияланаллар уонна биир тэҥник тарҕаммыт эрэһээккэни үөскэтэллэр, оттон водород ионнара кислородтан үөскээбит эрэһээккэҕэ көҥүл усталлар.
XIX муус XIX муус, бу VI муус иккис бэрээдэктэммит көрүҥэ, ууну 100 К температураҕа диэри бытааннык 2 ГПа кэриҥэ баттааһыҥҥа сойуттахха үөскүүр[10]

Арктика мууһа

  • Арктика уста сылдьар мууһа

    Арктика уста сылдьар мууһа

  • Сайыҥҥы навигация кэминээҕи муус

    Сайыҥҥы навигация кэминээҕи муус

  • Чиҥ муус

    Чиҥ муус

  • Муус хонуулар

    Муус хонуулар

  • «Ямал» атомоход мууһу алдьатар

    «Ямал» атомоход мууһу алдьатар

  • Муус үөскээһинэ

    Муус үөскээһинэ

  • Тааҥ

    Тааҥ

  • Муус хайдыыта

    Муус хайдыыта

Маны көр

Быһаарыылар

  1. ↑ Петрушевский Ф. Ф., Гершун А. Л. Лед, в физике (рус.) // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1896. — Т. XVII. — С. 471—473.
  2. ↑ РМГ 75-2014. Измерения влажности веществ. Термины и определения, 2015, с. 1
  3. ↑ Одномерная ледяная структура, состоящая из пятиугольников. Nature Materials. 8 March 2009 (англ.) (8 Ыам ыйын 2009). Сигэнии күнэ: 16 Тохсунньу 2026. Архивировано 22 Муус устар 2009 года.
  4. ↑ Замерзающая вода выдавливает дно металлической ёмкости (видео). Сигэнии күнэ: 16 Тохсунньу 2026. Архивировано 28 Атырдьах ыйын 2012 года.
  5. ↑ Фазы льда (англ.)(недоступная ссылка — история). Сигэнии күнэ: 17 Тохсунньу 2026.
  6. ↑ Ледяные узоры высокого давления. Сигэнии күнэ: 17 Тохсунньу 2026.
  7. ↑ Впервые получен лёд XV. Сигэнии күнэ: 16 Тохсунньу 2026.
  8. ↑ Andrzej Falenty, Thomas C. Hansen, Werner F. Kuhs. Образование и свойства льда XVI, полученного путём осушения клатратного гидрата типа sII(ааҥл.) // Nature. — 2014-12. — Vol. 516, iss. 7530. — P. 231–233. — ISSN 1476-4687&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0028-0836, 1476-4687. — DOI:10.1038/nature14014.
  9. ↑ Timothy A. Strobel, Maddury Somayazulu, Stanislav V. Sinogeikin, Przemyslaw Dera, Russell J. Hemley. Кварцевый лёд, наполненный водородом(ааҥл.) // Journal of the American Chemical Society. — 2016-10-18. — Vol. 138, iss. 42. — P. 13786–13789. — ISSN 1520-5126&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0002-7863, 1520-5126. — DOI:10.1021/jacs.6b06986.
  10. ↑ Tobias M. Gasser, Alexander V. Thoeny, A. Dominic Fortes, Thomas Loerting. Структурная характеристика льда XIX как второго полиморфа, родственного льду VI.(ааҥл.) // Nature Communications. — 2021-02-18. — Vol. 12, iss. 1. — ISSN 2041-1723. — DOI:10.1038/s41467-021-21161-z.

Литература

Сигэлэр

Төрдө — «https://sah.ruwiki.ru/w/index.php?title=Муус&oldid=1099402»