Хаар
РАН экспертизата
РАН экспертизата
экспертиза ыыппыт
Хаар (нууч. снег) — муус кристалларын (хаар кыырпаҕын) быһыытынан сөҥүү сиргэ түһэн мунньуллубута[1].
Хаар уларыйар эргиирэ атмосфераҕа сөптөөх усулуобуйаҕа муус кристалларыттан үөскүөҕүттэн саҕаланар, миллиметр кэриҥэ улаатан сиргэ сөҥүү буолан түһэр, тутула уларыйар, ууллар, сөҥөр эбэтэр уу атын туругар кубулуйар[1].
Хаар түһэ турдаҕына күүскэ тыалырдаҕына тибии эбэтэр хаар силлиэ үөскүүр. Тымныы салгын сүүрээннэрэ үрдүк сииктээх салгыҥҥа түбэстэхтэринэ тибиирэр. Тибии кэмигэр, муус кыра кристаллара, физика сокуонунан, уу бытархай таммахтарын бэйэлэригэр тардан ылаллар, олор тоҥон хаар көппөҕөр кубулуйаллар. Сиргэ тымныы кыраадыс бигэтик олоҕурдаҕына уонна хаар түһэрэ элбээтэҕинэ, хас да сантиметртан саҕалаан хас эмэ миэтирэ дириҥнээх хаар хомурахтар үөскүүлэр. Сир үрдүгэр мунньуллубут хаар ситэ ууллубакка хас да эргиири ирэ-ирэ хат тоҥуон сөп. Хаар күнүскү сылааска ситэ ирбэт, түүҥҥү тымныыга хат тоҥор, ол иһин мууһурар. Маннык ньыманан муус ньимситэ үөскүүр[2]. Сайын хаар ууллан, уу буолан айылҕаҕа уу эргииригэр кыттыһар.
Сиргэ, быраабыла курдук, хаар хотугу оройуоннарга (Соҕуруу полюска уонна Хотугу полюска уонна тулалыыр оройуоннарыгар) түһэр, сылы быһа түһүөн сөп. Ону тэҥэ хаар аан дойду үрдүк хайалардаах сирдэригэр түһэр[3].
Хаар түһүүтэ
Хаар күн-дьыл туругун улахан тиһигин сорҕото буолар былыттарга үөскүүр. Сэдэх түбэлтэлэргэ хаар ыраас халлааҥҥа олус намыһах температураҕа уонна температура инверсиятыгар үөскүөн сөп. Былыттарга хаар кристалларын үөскэтии физиката сииктээх уонна температуралаах параметрдар уустук холбоһуктарыттан тутулуктаах. Хаар түһүүтэ кэтирээһинтэн, муора таһымын үрдүгүттэн уонна бүтүн күн-дьыл туругар дьайар атын фактордартан тутулуктаах[4].
Хаар былыттар
Хаар түһэригэр хаар былыттар диэн ааттанар былыттар атмосфераҕа үөскүүллэрэ наада. Маннык былыттар үксүн итии уонна тымныы атмосфера фроннарын ситимнэһэр уобаластарыгар олус намыһах атмосфера баттааһыныгар үөскүүллэр[5].
Тропик курдааһынын таһынан үөскүүр циклоннар — намыһах атмосфера баттааһынын уобаластара буолаллар, ханнык баҕарар көстүүнү үөскэтиэхтэрин сөп — былыттаах халлаантан уонна сөбүгэр хаар түһүүтүттэн саҕалаан күүстээх буурҕаҕа тиийэ. Күһүн, кыһын уонна саас континеннар атмосфералара тропосфераҕа бүтүннүүтүгэр хаар буурҕата үөскүүр гына балачча күүскэ тымныйар. Хотугу полушарияҕа намыһах баттааһыннаах зона хоту өттүгэр саамай элбэх хаар үөскүүр[6].
Тымныы фроннар — бу тымныы салгын хамсыыр маассатын фроннара. Кинилэр фронтальнай буурҕаны — ньуур температуратыгар нуулга чугаһыыр күүстээх атмосфера конвекциятын уобалаһын үөскэтиэхтэрин сөп.
Улахан кээмэйдээх сылаас салгын үөһэ тахсарын түмүгэр муус микрокристалларын үөскэтэргэ сөптөөх кээмэйдээх сиик тахсар, олор хаар маассатын төрдүн үөскэтэллэр. Салгыы хаар салгын тыалынан күүһүрэн, атмосфера фронун ааһар сиригэр түһэр. Быраабыла курдук, маннык түбэлтэлэргэ хаар өр түспэт уонна атмосфернай фронт ааһар хайа баҕарар муннугар биир чаастан ордубат.
Сылаас фроннар эмиэ кыра хаар түһүүтүн үөскэтэр кыахтаахтар. Быраабыла быһыытынан, сылаас салгын сүүрүктэрэ, тымныы сүүрүктэри кытта алтыһан, алтыһар зоналарын үрдүгэр сөҥүү түһэр. Хаар түһэр, сыыйа тымныы ардахха көһөр. Үгэс курдук, маннык сөҥүү уһаан иһэр майгылаах[7].
Хайаҕа түһэр хаар хайа эниэлэригэр, быраабыла курдук, улахан хайаларга тыал өрө көтүтэр салгын маассаларыттан үөскүүллэр. Өрө тахсар салгын адиабатическай сойутууга түбэһэр, сиик паар буоларыгар уонна сөҥүү түһүүтүгэр тириэрдэр. Сөҥүү хайа тыаллаах эниэтинэн түһэн истэҕинэ салгынын куурдан, салгын сиигин көтүтэр. Хаар элбэхтэ түстэҕинэ уонна түһэр тэтимэ үрдээтэҕинэ хаар халыҥыыр уонна кыһыны быһа халыҥаан истэҕин аайы чиҥээн-чиҥээн иһэр[8].
Хаар кыырпахтара
Биир хаар кыырпаҕа 1019 уу молекулатыттан турар, араас түргэннээхтик кини ядротугар холбонон араас геометрическай көрүҥнэри үөскэтэллэр.
Хаар кыырпаҕын оһуора хас да түгэнтэн тутулуктаах — манна ордук суолталаахтарынан тулалыыр салгын температурата уонна атмосфера сиигин туруга буолаллар. Хас биирдии хаар кыырпаҕа микроскобунан көрдөххө ураты, ол эрэн атын хаар кыырпахтарыгар майгынныыр быһыылаах буолар[9].
Хаар кып-кыра уу таммахтара тоҥнохоруна үөскүүр, олор −18 °C намыһах температураҕа да тоҥмокко сылдьыахтарын сөп, тоҕо диэтэххэ, уу тоҥорун туһугар таммах хас да молекулата түбэспиччэ кристалл эрэһээккэтин курдук структураҕа мунньуллуохтаах. Ядрота тоҥно да, таммах бүтүннүү тоҥор. Арыт ядро оруолун толорорго араас аэрозоль частица наада. Маннык ядро оруолун туой, быыл эбэтэр биологическай эттиктэр частицалара толоруохтарын сөп. Искусственнай ядроларынан йодистай үрүҥ көмүс уонна кураанах муус буолуохтарын сөп[9].
Хаар кыырпаҕын түһэр түргэнэ кини көрүҥнүттэн уонна кырыарыытыттан тутулуктаах уонна үксүгэр 1-2 м/с буолар. Ону ардах таммахтарын түһэр түргэнин (6-7 м/с) кытта тэҥниэххэ сөп[10].
Хаар түһэриттэн ураты тымныы туманнаахха кыра кээмэйдээх хаар кристааллара үөскүүллэр. Саҥа хаар кристаллара быһаччы баар хаарга эбэтэр мууска, эбэтэр оннооҕор түннүк өстүөкүлэтигэр намыһах температураҕа (хах үөскээһинэ) атмосфераттан уу паара саҥа муус кристаалларын быһыытынан сөҥөн түстэҕинэ эмиэ эбэхтик үөскүүллэр. Тоҥот үөскээһинэ хаар ньуурун физическэй свойстволарын эмиэ уларытыан сөп (холобур, альбедоны, хайыһар хаарга халыйыытын), ол гынан баран үксүгэр хаар кээмэйигэр кыратык дьайар. Хаар халыҥа салгын сүүрүгүн дьайыытынан сир ньууругар тиийбит убаҕас былыт эбэтэр туман таммахтарыттан эбиллэн иһэр буоллаҕына, ону кырыа диэн ааттыыллар. Ордук хайа систэригэр, хайаларга, муораҕа уонна аһаҕас ууларга (өрүстэргэ, күөллэргэ) кырыа хаар олус суолталаах көрүҥэ буолар[11].
Кээмэйдээһин
Хаар түһэригэр төһө уу түспүтүн хаар кээмэйдиир эбэтэр көннөрү ардах кээмэйдиир көмөтүнэн билиэххэ сөп. Көннөрү ардах кээмэйдиирин туһаннахха воронканы уонна ис цилиндры устан ылыахха наада, хаар түһэн тас цилиндргэ хомуллуохтаах. Антифриз эбиэххэ эмиэ сөп[12].
Сааскы хаар уута кыһыҥҥы хаар мустар хайаларын аттыларыгар баар итии климаттаах оройуоннарга суолталаах уу төрдө буолар. Бу дьүүктэ суолтата сайына кураанах, уһун буоллаҕына улаатар. Маннык сирдэргэ хаар кээмэйин билии хайа эбэтэр хайа тэллэҕэр сытар куораттарга ураты суолталаах. Үгүстүк кээмэйдээһиннэр хаар дириҥин судургутук кээмэйдээһининэн эмиэ оҥоһуллаллар, ону ураҕас көмөтүнэн оҥоруохха сөп. Ол гынан баран, маннык кээмэйдээһин хаар төһө чиҥин уонна эквиваленын туһунан өйдөбүлү биэрбэт[3].
Бүтүннүү хаарынан бүрүллэр оройуоннарга сырдык сиртэн тэйэн атмосфераҕа төттөрү төннөр, ол түмүгэр сир итийэрэ кыччыыр. Иккис өттүнэн, уһун долгуннаах итии сардаҥаларын хаар үчүгэйдик иҥэринэр. Хаар ууллар кэмигэр бу сардаҥалар сүрүннээн уу молекулатын энергетическэй сибээстэрин туоруурга сулууспалыыллар, ол гынан баран хаары да, ирбит ууну да итиппэттэр. Сибиэһэй хаар 95 %-на хаар быыһыгар хатаммыт салгынтан турар, ол иһин хаар кыһыҥҥы тыйыс тыалтан, тымныйыыттан сиэмэни, үүнээйини харыстыыр олус үчүгэй теплизолятор буолар[13].
Киһиэхэ уонна айылҕаҕа дьайыыта
Хаар үксүгэр кыһын эрэ түһэр буоллаҕына, хаар уонна хаар уларыйыылара эстетика өттүнэн эмиэ суолталаахтар. Хаар бүтүн кыһын метафората буолар. Кыһыҥҥы көннөрү үлэ, сенсорнай өйдөбүл уонна сынньалаҥ дьыл атын кэмиттэн уратылаахтар. Туризмҥа хаар улахан оруолу ылар, оттон оҕолорго туспа үөрүү — хаарынан тамнаһыы, хаар сыыртан сырылааһын, хаарга буккуллуу[14].
Хаар халҕаһалара хайаттан халыйан түһэрэ олус кутталлаах — кыра нэһилиэнньэлээх пууннары тоҕо солоон түһүөн сөп. Күүстээх, өлгөм хаар эмиэ улахан алдьатыыга тиэрдиэн сөп (дьиэлэри тоҕута түһэр эбэтэр суулларар, уотунан хааччыйыы кэһэр, мас охторор, дэриэбинэлэри цивилизацияттан быһар уо. д. а)[15].
Хаар бүрүйэн, мууһурбут суоллар олус кутталлаахтар уонна сотору-сотору тырааныспар сырыытын харгыстыан сөп. Өлгөм хаар кэнниттэн уулуссалары үксүгэр анал химическэй суурадаһыннарынан куттахха эрэ тырааныспар халтарыйбат буолар[15].
Кыһыҥҥы успуорт көрүҥнэринэн дьарыктанарга тутуллар туристическай курортар хаар бүрүөһүнэ баарыттан тутулуктаахтар. Онон хаар тиийбэт эбэтэр суох буоллаҕына искусственнай хаар бүрүөһүнүн оҥорорго анал массыыналары туһаналлар. Искусственнай хаар бэйэтин кыаҕынан айылҕаттан уратылаах[16].
Хаар акустическай эмиэ суолталаах. Кини көпсөркөй, хаар икки ардыгар элбэх салгын хаайтарар, онон тыас тарҕанарын хааччахтыыр. Кыһыҥҥы, хонуу-хонуу үрдүнэн тарҕанар чуумпу нуурал онтон тутулуктаах[14].
Быһаарыылар
- ↑ 1 2 Снег / Статья в Большой Российской Энциклопедии. БРЭ. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Что такое снег, как появляется и зачем он нужен? Альфашкола. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ 1 2 Марк Софер. Как исчезает снег. Наука и жизнь (2017). Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Елена Шипцова. Снег: что это такое, как образуется, почему белый, откуда берется. Моя планета (18 Сэтинньи 2024). Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Ирина Слепухина. Какие бывают облака и как по ним предсказывать погоду. techinsider.ru (5 Ыам ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Атмосферная циркуляция / Внетропическая циркуляция. Московский государственный горный университет. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Типы фронтов: теплый, холодный, фронты окклюзии. Барановичский государственный университет. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Мария Уголькова. Метеорология: погода в горах. alpindustria.ru (5 От ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ 1 2 Павел Ковриго Метеорология и климатология. — М: ЛитРес, 2020. — 414 с. — ISBN 978-985-06-3435-1
- ↑ Управление погодой. Наука (телеканал) (23 Балаҕан ыйын 2019). Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Никита Шевцев. Почему снег белого цвета? techinsider.ru (27 Кулун тутар 2022). Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Метеорология и климатология Учение об атмосфере / Весовой снегомер. Алтайский государственный университет. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Как от снега отражается солнце. Сайт - МКС Онлайн. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ 1 2 Печерская М.А. Снег: значение, символика и примеры из литературы. Государственная научная библиотека Кузбасса им. В.Д.Федорова,. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ 1 2 Экологические последствия сильных снегопадов, заносов, обледенений и лавин. Институт архитектуры и строительства Волгоградского государственного технического университета. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2026.
- ↑ Галина Осадчая, Нелла Шполянская, Виталий Дудников Динамика глобального изменения климата и эволюция криолитозоны.. — М: ЛитРес, 2021. — 294 с. — ISBN 5043770139
Литература
- Ковриго П. Метеорология и климатология. — Москва: ЛитРес, 2020. — 414 с. — ISBN 978-985-06-3435-1
- Хромов С., Михаил Петросянц Метеорология и климатология. — Москва: Наука, 2006. — 582 с. — ISBN 5-02-035762-6
- Кладо Т., Святский Д. Занимательная метеорология. — Москва: ЛитРес, 2020. — 2013 с. — ISBN 978-553-40-9300-1