Уу

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара

Уу (нууч. Вода) (химиялыы формулата — H₂O) — бинарнай, судургу холбоһук, ковалентнай ситимнээх икки водород уонна биир кислород атомыттан турар молекулалаах. Дьэҥкир, өҥө да, сыта да, амтана да суох убаҕас. Кытаанах туруга муус диэн ааттанар (муус кристаллара хаар эбэтэр кырыа буолаллар), гаастыҥы туруга уу паара дэнэр. Ону тэҥэ убаҕас кристалл көрүҥүнэн бэриллиэн сөп (гидрофильнай ньуурдарга)^[7]^[8].

Уу — күүстээх полярностаах үчүгэй суурадаһыт. Айылҕа усулуобуйатыгар ууга өрүү хайа эмэ суураллыбыт эттиктэр баар буолаллар (туустар, гаастар).

Эттик уонна энергия глобальнай эргииригэр^[9], Сиргэ олох үөскээһинигэр уонна баар буолуутугар, тыыннаах организмнар химическэй тутулларыгар, килиимэт уонна күн-дьыл үөскээһинигэр уу оруола ураты суолталаах. Уу Сир үрдүгэр баар тыынар-тыыннаахтарга барыларыгар улахан суолталаах эттик буолар^[10]. Үүнээйи, кыыл организма ортотунан 50%-тан тахса уу буолар^[11].

Сир үрдүгэр барыта 1400 мөл. км³ кэриҥэ уу баар. Уу сир шаарын ньуурун 71 % бүрүйэр (далайдар, байҕаллар, күөллэр, өрүстэр, муустар — 361,13 мөл.км²^[12]^[13]). Сир уутун улахан аҥара (97,54 %) Аан дойду далайыгар тиксэр — тыа хаһаайыстыбатыгар, иһэргэ табыгаһа суох туустаах уу. Оттон тууһа суох уу сүрүннээн муустарга (1,81 %) уонна сир аннынааҕы ууларга (0,63 % кэриҥэ), онтон кыра өттө (0,009 %) өрүстэргэ уонна күөллэргэ баар. Материк туустаах уулара 0,007 %, оттон атмосфераҕа биһиги планетабыт бүтүн уутуттан 0,001%-на баар^[14]^[15]. Сир мантиятын састааба Аан дойду далайынааҕар 10-12 төгүл элбэх уулаах^[16].

Уу — айылҕаҕа убаҕас фазаттан кытаанах фазаҕа көһөөрү кэҥиир аҕыйах эттиктэртэн биирдэстэрэ (ууттан ураты сурьма^[17], висмут, галлий, германий уонна сорох холбоһуктар уонна булкаастар маннык уратылаахтар).

Уу нууччалыы аата вода былыргы-нуучча вода, салгыы — праславянскай *voda^[18] (тэҥнээ: был.-слав. вода, болг. вода́, сербохорв. во̀да, словен. vóda, чех. voda, слвц. voda, польск. woda, в.-луж., н.-луж. woda), оттон — праиндоевропей.тыл *wed-, уруулуу лит. vanduõ, жем. unduo, д.-в.-н. waʒʒar «вода», гот. watō, англ. water, греч. ὕδωρ, ὕδατος, арм. գետ «река», фриг. βέδυ, др.-инд. udakám, uda-, udán- «вода», unátti «бить ключом», «орошать», ṓdman- «поток», алб. uj «вода»^[19]^[20]. «Ведро», «выдра» диэн нуучча тыллара эмиэ тылларын олоҕо итинник.

Хаһан эрэ праностратическай тыл баар буолуутун туһунан ситэ билиниллибэтэх гипотеза чэрчитинэн тыл гипотетическай праурал *wete (ср., холобур, фин. vesi, эст. vesi, коми ва, венг. víz), ону тэҥэ пралалтай, прадравидий уонна да атын тыллары кытта, уонна праязык туһугар *wetV* курдук саҥарыллыахтаах^[21]

Формальнай өттүнэн уу хас да араас сөптөөх химическэй ааттардаах:

Водород оксида: водород атомын кытта −2 окисления степенигэр бинарнай холбоһуга, водород окиһа диэн эргэрбит аат эмиэ көстөр.
Водород гидроксида: oh — уонна катион (H+) гидроксил бөлөҕүн холбоһуга.
Гидроксильнай кислота: ууну тимиринэн солбуллуон сөптөөх h+ катион уонна OH-«гидроксильнай тобоҕо» холбоһук курдук көрүөххэ сөп.
Дигидроген моноксида.
Дигидромонооксид.

Физикалыы өрүтэ

Уу нуормалаах усулуобуйаҕа убаҕас турукка киирэр, оттон атын элеменнар анал водороднай холбоһуктара гаас (H2S, CH4, HF) буолаллар. Водород атомнара кислород атомыгар холбонон 104,45° (104°27') муннугу үөскэтэллэр. Водород уонна кислород атомнарын электрическэй туһата улахан уратылаахтарыттан электроннай былыттар кислород диэки улаханнык халыйбыттар. Ол иһин уу молекулата улахан дипольнай моменнаах (p = 1,84 Д, синильнай кислотаттан уонна диметилсульфоксидтан эрэ ордор).

Хас биирдии уу молекулата түөрт водороднай сибээһи үөскэтэр — олортон иккитэ кислород атомун уонна иккитэ водород атомнарын үөскэтэр^[22].

Водород сибээстэрин ахсааннара уонна кинилэр салаалардаах тутуллара уу оргуйар үрдүк температуратын уонна кини паара үөскээһинин удельнай сылааһын быһаарар^[22]. Водород сибээһэ суоҕа буоллар, уу Менделеев таблицатыгар кислород миэстэтигэр олоҕуран уонна кислородка маарынныыр элэмиэннэр (сера, селен, теллур) гидридтар оргуйар температураларыгар олоҕуран −80 °C оргуйуо, оттон −100 °C тоҥуо этэ^[23].

Кытаанах турукка көһөөрү уу молекулалара бэрээдэктэнэллэр, онуоха молекулалар икки ардыларыгар кураанах сирдэр кээмэйдэрэ эбиллэн, уу уопсай чиҥэ кыччыыр, муус фазатыгар уу чиҥэ кырата онон (улахан кээмэйин) быһаарыллар. Паарга, хата, водород сибээһэ барыта эстэр. Сибээс быстыыта элбэх эньиэргийэни эрэйэр, ол иһин уу атын убаҕастар уонна кытаанах эттиктэр ортолоругар саамай улахан удельнай сылааһы тутар хаачыстыбалаах. Биир лиитирэ ууну биир кыраадыска сылытар туһугар 4,1868 кДж энергияны ороскуоттуур наада. Бу өрүтүн көмөтүнэн ууну сотору-сотору сылааһы туттааччы быһыытынан туттуллар.

Улахан удельнай сылааһын таһынан, уу эмиэ үрдүк удельнай ууллар (333,55 кДж/кг 0 °C кэмҥэ) уонна паар үөскүүр (2250 кДж/кг) суолталаах.

Температурата, °С	Уу удельнай итиини иҥэримтиэтэ, кДж/(кг*К)
-60 (муус)	1,64
-20 (муус)	2,01
-10 (муус)	2,22
0 (муус)	2,11
0 (ыраас уу)	4,218
10	4,192
20	4,182
40	4,178
60	4,184
80	4,196
100	4,216

Уу араас изотопнай уларыйыыларын араас температураларга физикалыы өрүттэрэ^[24]:

Уу уларыйыылара	°С температуратураҕа муҥур чиҥэ	°С температураҕа үс туочуката
Н₂O	3,9834	0,01
D₂O	11,2	3,82
T₂O	13,4	4,49
Н₂¹⁸O	4,3	0,31

Уу ордук үрдүк устугаһа водороднай сибээстэр уу молекулаларын араас түргэнник хамсаталларыгар мэһэйдииллэриттэн сылтаан буолар.

Уу электрическэй дипольнай түгэннээх молекулалардаах эттиктэр үчүгэй суурадаһыннара буолар. Суураллыы кэмигэр суураллар эттик молекулатын уу молекулата эргийэр, онуоха суураллан иһэр матырыйаал молекулатын плюсовой иитиилээх учаастактара кислород атомнарын тардаллар, оттон минусовой иитиилээхтэрэ — водород атомнарын тардаллар. Уу молекулата кыра буолан, уу элбэх молекулата суураллар эттик хас биирдии молекулатын тулалыыр кыахтаахтар.

Уу бу уратыта тыынар-тыыннаахтарга суолталаах. Тыыннаах килиэккэҕэ уонна килиэккэлэр ыккардыларынааҕы куйаарга ууга араас эттиктэр суурадаһыннара хардарыта ситимнэһэллэр^[25]. Уу Сир үрдүгэр баар тыынар-тыыннаахха барытыгар наада.

Уу ньуура отрицательнай электрическэй потенциаллаах.

Ыраас уу — үчүгэй изолятор. Нормальнай усулуобуйаҕа уу ионнарга мөлтөхтүк арахсар уонна протоннар концентрациялара (чопчулаан эттэххэ, гидроксил ионнара H3O+) уонна гидроксил ионнара OH− моль/л буолар. Ол Эрэн уу үчүгэй суурадаһыт буолан, онно ол эбэтэр сорох эттиктэр, холобур, туустар, ол эбэтэр суурадаһыныгар атын положительнай уонна отрицательнай ионнар бааллар. Онон көннөрү уу электрическэй уоту үчүгэйдик ыытар. Уу электричестибэни аһарымтыатынан төһө ырааһын быһаарыахха сөп.

Уу оптическай диапазоҥҥа n=1,33 тостор көрдөрүүлээх. Молекулалар улахан дипольнай түгэннэрин көмөтүнэн, уу эмиэ микроволновай уоту иҥэринэр, ол курдук аһы-үөлү микроволновай оһоххо ититиини быһаарыахха сөп.

Агрегатнай (кытаанах) туруктара

Сүрүн ыстатыйа: Муус

Туругунан маннык араараллар:

«кытаанах» — муус
«убаҕас» — уу
«гаастыҥы» — уу паара

Нормалаах атмосфера баттааһыныгар (760 мм рт. ст., 101 325 Па) уу 0 °C температураҕа кытаанах турукка киирэр, 100 °C температураҕа оргуйар (уу паарыгар кубулуйар) (0 °C уонна 100 °c сыаннастара «Цельсий» температуратын шкалатын оҥорууга муус ирэр уонна уу оргуйар температураларыгар сөп түбэһэр курдук талыллыбыттара). Баттааһын намтаатаҕына муус уулар (ирэр) температурата бытааннык улаатар, оттон уу оргуйар температурата түһэр. 611,73 Па (быһа холоон 0,006 атм) баттааһыҥҥа оргуар уонна ууллар температурата сөп түбэһэн 0,01 °C тэҥнэһэр. Маннык баттааһын уонна температура уу үс туочуката диэн ааттанар. Ордук намыһах баттааһыҥҥа уу убаҕас турукка кыайан сылдьыбат, муус быһаччы паарга кубулуйар. Муус паар буолар (сублимациялыыр) температурата баттааһын намтаатаҕын аайы түһэр. Үрдүк баттааһыҥҥа хос температуратыттан үрдүккэ ууллар муус модификациялара бааллар.

Баттааһына үрдээтэҕин аайы уу оргуйар температурата улаатар^[26]:

Баттааһын, атм.	Оргуйар температурата (Т_кип), °C
0,987 (10⁵ Па — нуормалаах усулуобуйа)	99,63
1	100
2	120
6	158
218,5	374,1

Баттааһына үрдээтэҕинэ уу паарын чиҥэ оргуйар туочукатыгар эмиэ улаатар, убаҕас уу түһэр. 374 °C (647 K) уонна 22,064 МПа (218 атм) баттааһыҥҥа уу критическэй туочуканы ааһар. Бу туочукаҕа убаҕас уонна газтаах уу чиҥин уонна атын свойстволара сөп түбэһэллэр. Ордук үрдүк баттааһыҥҥа уонна/эбэтэр температураҕа убаҕас уу уонна уу паара уратылара сүтэр. Маннык агрегатнай туругу "суперкритическай убаҕас"диэн ааттыыллар.

Уу метастабильнай турукка киириэн сөп — аһара туолбут паар, олус итийбит убаҕас, олус сойутуллубут убаҕас. Бу турукка өр сылдьыаҕын сөп, ол гынан баран туруга бигэтэ суох уонна ордук бигэ туруктаах фазаны кытта таарыйыстаҕына, ол турукка көһөр. Холобур, ыраас ууну 0 °C намыһах ыраас иһиккэ сөрүүкэтэн, олус сойбут убаҕаһы ылыахха сөп, ол эрээри кристаллизация киинэ үөскээтэ даҕаны убаҕас туруктан уу түргэнник мууска кубулуйар.

Итини тэҥэ уу икки араас убаҕас курдук буолуон сөп («иккис уу» −70 °C кэриҥэ температураҕа уонна тыһыынчанан атмосфералаах баттааһыҥҥа үөскүүр), олор тустаах усулуобуйаҕа бэйэ-бэйэлэрин кытта да булкуспаттар; уу икки араас убаҕас турукка сылдьыан сөп диэн гипотеза быһа холоон 30 сыл анараа өттүгэр компьютернай мадьыаллааһын түмүгэр олоҕуран этиллибитэ уонна эксперимиэн быһыытынан 2020 с. эрэ бэрэбиэркэлэммитэ^[27]

Удельнай итиини иҥэримтиэтэ

Уу изобарнай итиини иҥэримтиэтэ нуормалаах атмосфера баттааһыныгар^[28]
t, °С	0	10	15	20	25	30	35	40	45	50	55	60	65	70	75	80	85	90	95	100
Cp, Дж/(кг·град)	4217	4191	4187	4183	4179	4174	4174	4174	4177	4181	4182	4182	4185	4187	4191	4195	4202	4208	4214	4220

Бу дааннайы маннык эмпирическэй формуланан биэриэххэ сөп:

C_{p}\left(t\right)=4219{,}7+0{,}009356\cdot t^{2}-9{,}2788\cdot {\sqrt {t}};\ \ (0\leq t\leq 100\ ^{\text{o}}{\text{C}})

^[29].

Уу диэлектрическай өтүтүүтэ

Статическай (бастайааннай электростатическай хонууга) $\varepsilon$ уу диэлектрическай өттүтүүтэ $T$ араас абсолютнай температураҕа 1 бар баттааһыҥҥа −13…100 °C температура диапазонугар эмпирическэй формуланан этиллэр^[31]:

\varepsilon (T)=253{,}0390655-0,810393675889\cdot T+0{,}000753946922643\cdot T^{2};

P=1~bar;\quad 260~K\leq T\leq 373{,}15~K.

Бу формуланан суоттааһын түмүгэ^[32]:

T, K	260	273	283	293	298	303	313	323	333	343	353	363	373
$t^{\circ }C$	-13	0	10	20	25	30	40	50	60	70	80	90	100
$\varepsilon$	93,41	87,99	84,08	80,32	78,5	76,71	73,25	69,94	66,78	63,78	60,92	58,21	55,66

Оптическэй өрүттэрэ

Уу дьэҥкиринэн сыаналанар, бу, бастатан туран, уу нөҥүө ааһар сардаҥа долгунун уһунуттан тутулуктаах. Сырдык кыһыл саарыл уонна кыһыл компоненнарын иҥэринэриттэн уу күөх өҥнөөх буолар. Уу көстөр сырдыкка эрэ дьэҥкир уонна инфракраснай сардаҥаны күүскэ иҥэринэр, онон инфракраснай хаартыскаларга уу ньуура куруук хара буолар. Ультрафиолетовай сардаҥалар ууну чэпчэкитик ааһаллар, ол иһин үүнээйи организмнара ууга уонна уу түгэҕэр сайдар кыахтаахтар, инфракраснай сардаҥалар сир үрдүнээҕи араҥаны эрэ өтөллөр. Уу күн сардаҥатын 5 % тэйитэр, оттон хаар 85 % кэриҥэ. Далай мууһун анныгар күн сырдыгын 2 % эрэ киирэр.

Изотоптуу уларыйыылара

Кислород да, водород да айылҕа уонна искусственнай изотоптардаахтар. Молекулаҕа киирэр водород изотоптарын көрүҥүттэн көрөн маннык уу көрүҥнэрин араараллар:

чэпчэки уу (дьоҥҥо үөрүйэх уу сүрүн чааһа) ${{\ce {H2O}}}$
ыарахан уу (дейтериевай) ${{\ce {D2O}}}$ ;
олус ыарахан уу (тритиевай) ${{\ce {T2O}}}$ ;
тритий-дейтериевай уу ${{\ce {TDO}}}$ ;
тритий-протиевай уу ${{\ce {THO}}}$ ;
дейтерий-протиевай уу ${{\ce {DHO}}}$ .

Бүтэһик үс көрүҥ уу молекулата икки водород атомнаах буолан кыаллар. Протий — водород саамай чэпчэки изотоба, дейтерий атомнай маассата 2,0141017778 а. е. м., тритий — саамай ыарахан, атомнай маассата 3,0160492777 а. е. м. ыарахан кислороднай уу кран уутугар ( ${{\ce {H2O^{17}}}}$ и ${{\ce {H2O^{18}}}}$ ) ${{\ce {D2O^{16}}}}$ уутааҕар элбэх: кинилэр тутуллара туоннаҕа 1,8 кг и 0,15 кг^[23].

Ыарахан уу элбэхтик өлбүт уунан ааҕыллар да буоллар тыыннаах организмнар онно кыайан олорботтор, ол эрэн сорох микроорганизмнар онно баар буола үөрэниэхтэрин сөп^[23].

Кислород стабильнай изотоптарынан ${{\ce {^{16}O}}}$ , ${{\ce {^{17}O}}}$ , ${{\ce {^{18}O}}}$ уу молекулаларын үс арааһа баар. Онон изотоп састаабынан уу молекулаларын 18 арааһа баар. Дьиҥинэн айылҕа уута молекулалар бары араастарын илдьэ сылдьар.

Химиялыы өрүттэрэ

Уу Сир планетатыгар ордук тарҕаммыт суурадаһыт буолар, үгүс өттүнэн сир химиятын, наука быһыытынан майгытын быһаарар. Химия улахан өттө, наука быһыытынан үөскүүрүгэр, чуолаан эттиктэр уулаах суурадаһыннарын химията буолан саҕаламмыта.

Ууну арыт амфолит быһыытынан — тэҥинэн аһыыба уонна төрүөт курдук көрөллөр (катион H⁺ анион OH⁻). Атын эттик кыттыспатаҕына ууга гидроксид-ионнар уонна водород ионнарын ахсаана тэҥ (эбэтэр гидроксоний ионнара), pK_a = p(1,8⋅10⁻¹⁶) ≈ 15,74. Уу — химиялыы көхтөөх эттик. Күүстээх полярнай уу молекулалара ионнары уонна молекулалары кытта сольволиз реакциятыгар киирэллэр, гидраттары уонна кристаллогидраттары үөскэтэллэр. Сольволиз, чуолаан гидролиз тыыннаах уонна тыына суох айылҕаҕа үөскүүр, уонна химия промышленноһыгар киэҥник туттуллар.

Ууну ылыахха сөп:

Реакция түмүгэр —

{\mathsf {2H_{2}O_{2}\rightarrow 2H_{2}O+O_{2}\uparrow }}

{\mathsf {NaHCO_{3}+CH_{3}COOH\rightarrow CH_{3}COONa+H_{2}O+CO_{2}\uparrow }}

{\mathsf {2CH_{3}COOH+CaCO_{3}\rightarrow Ca(CH_{3}COO)_{2}+H_{2}O+CO_{2}\uparrow }}

Нейтрализация реакциятын түмүгэр —

{\mathsf {H_{2}SO_{4}+2KOH\rightarrow K_{2}SO_{4}+2H_{2}O}}

{\mathsf {HNO_{3}+NH_{4}OH\rightarrow NH_{4}NO_{3}+H_{2}O}}

{\mathsf {2CH_{3}COOH+Ba(OH)_{2}\rightarrow Ba(CH_{3}COO)_{2}+2H_{2}O}}

Металлар оксидтарын водородунан чөлүгэр түһэрии түмүгэр —

{\mathsf {CuO+H_{2}\rightarrow Cu+H_{2}O}}

Олус үрдүк температуралар эбэтэр электрическэй ток дьайыыларыгар (электролизка), ону тэҥэ ионизациялыыр сардаҥардыы дьайыытыгар, 1902 сыллаахха Фридрих Гизель радийы бромид уулаах суурадаһынын чинчийэригэр быһаарбытынан, уу молекулярнай кислородка уонна молекулярнай водородка арахсар:

{\mathsf {2H_{2}O\rightarrow 2H_{2}\uparrow +O_{2}\uparrow }}

Уу дьиэтээҕи температураҕа реакцияҕа киирэр:

көхтөөх металлары кытта (натрий, калий, кальций, барий уо.д.а.)

{\mathsf {2H_{2}O+2Na\rightarrow 2NaOH+H_{2}\uparrow }}

фтору уонна галоид икки ардынааҕы холбоһуктары кытта

{\mathsf {2H_{2}O+2F_{2}\rightarrow 4HF+O_{2}}}

{\mathsf {H_{2}O+F_{2}\rightarrow HF+HOF}}

(намыһах температураҕа)

{\mathsf {3H_{2}O+2IF_{5}\rightarrow 5HF+HIO_{3}}}

{\mathsf {9H_{2}O+5BrF_{3}\rightarrow 15HF+Br_{2}+3HBrO_{3}}}

мөлтөх аһыыбаны уонна мөлтөх төрүөтү кытта үөскээбит туустары кытта, кинилэр толору гидролизтарын үөскэтэн

{\mathsf {Al_{2}S_{3}+6H_{2}O\rightarrow 2Al(OH)_{3}\downarrow +3H_{2}S\uparrow }}

карбоновай уонна неорганическай аһыыбалар ангидридтарын уонна галогенангидридтарын кытта
көхтөөх металлорганическай хобоһуктары (диэтилцинк, Гриньяр реактивтара, метилнатрий уо.д.а.) кытта
көхтөөх металлар карбидтарын, нитридтарын, фосфидтарын, силицидтарын, гидридтарын (кальций, натрий, литий уо.д.а.) кытта
үгүс туустары кытта, гидрат үөскэтэн
бораннары, силаннары кытта
кетеннары, углерод недоокиһын кытта
благороднай гааастар фторидтарын кытта

Уу ититтэххэ реакцияҕа киирэр:

тимири, магнийы кытта

{\mathsf {4H_{2}O+3Fe\rightarrow Fe_{3}O_{4}+4H_{2}}}

чоҕу, метаны кытта

{\mathsf {H_{2}O+C\rightleftarrows \ CO+H_{2}}}

сорох алкилгалогенидтары кытта

Уу катализатор баар буоллаҕына реакциялыыр:

амидтары, карбоновай аһыыбалар эфирдарын кытта
ацетилены уонна атын алкиннары кытта
алкеннары
нитриллары кытта

Уу сүрүн туругун долгуннуу дьайаана

Валентнай чугаһааһыҥҥа молекула электроннай конфигурацията ${{\ce {H2O}}}$ сүрүн турукка: $(1a_{1})^{1}(1b_{2})^{2}(1b_{1})^{2}(2b_{2})^{0}(3a_{1})^{0}.$ Молекула бүтэй хахтаах, паарата суох электроннара суох. Түөрт молекулярнай орбиталь (МО) электроннаах — хас биирдии МО $\phi _{i}$ иккилии, биирэ $\alpha$ спиннээх, иккиһэ $\beta$ спиннээх, эбэтэр 8 $\psi$ спин-орбиталлаах. Соҕотох Слэтер Ф детерминаннаах $\Psi$ молекула долгуннуу дьайаанын көстүүтэ:

${\begin{vmatrix}\phi _{1a_{1}}(1)\alpha (1)&\phi _{1a_{1}}(1)\beta (1)&\phi _{1b_{2}}(1)\alpha (1)&...&\phi _{1b_{1}}(1)\beta (1)\\\phi _{1a_{1}}(2)\alpha (2)&\phi _{1a_{1}}(2)\beta (2)&\phi _{1b_{2}}(2)\alpha (2)&...&\phi _{1b_{1}}(2)\beta (2)\\\phi _{1a_{1}}(3)\alpha (3)&\phi _{1a_{1}}(3)\beta (3)&\phi _{1b_{2}}(3)\alpha (3)&...&\phi _{1b_{1}}(3)\beta (3)\\...&...&...&...&...\\\phi _{1a_{1}}(8)\alpha (8)&\phi _{1a_{1}}(8)\beta (8)&\phi _{b_{2}}(8)\alpha (8)&...&\phi _{1b_{1}}(8)\beta (8)\end{vmatrix}}$

Бу долгун дьайаанын симметрията НП быһаччы үөскэминэн быһаарыллар, кинилэринэн бары спин-орбиталлар уларыйаллар

$(a_{1})\otimes (a_{1})\otimes (b_{2})\otimes (b_{2})\otimes (a_{1})\otimes (a_{1})\otimes (b_{1})\otimes (b_{1}).$

НП бэйэтин бэйэтигэр быһаччы үөскэмэ толору симметричнай НП буоларын уонна ханнык баҕарар үөскээбэтэх Г көстүүлэр толору симметричнай Г үөскэмэ диэн буоларын болҕомтоҕо ыллахха, тахсар: $\underbrace {\underbrace {a_{1}\otimes a_{1}\otimes } _{A_{1}}\underbrace {b_{2}\otimes b_{2}} _{A_{1}}\otimes \underbrace {a_{1}\otimes a_{1}} _{A_{1}}\otimes \underbrace {b_{1}\otimes b_{1}} _{A_{1}}} _{A_{1}}$

Сиргэ уу үс сүрүн туруга баар:

кытаанах
убаҕас
гаастыҥы

Уу биир кэмҥэ ыаллыы, бэйэ-бэйэлэрин кытта алтыһар араас көрүҥнэниэн сөп:

уу паара уонна халлаан былыттара;
байҕал уута уонна айсбергтар;
муус булуустар уонна сир ньуурун өрүстэрэ;
сир анныннааҕы уу араҥалара.

Уу элбэх органическай уонна органическайа суох эттиктэри суурайар кыахтаах. Уу олох төрдүн быһыытынан суолтатын иһин, үксүн араас төрүттэринэн көрүҥнэргэ араараллар.

Уу көрүҥнэрэ төрүттэрин, састааптарын эбэтэр туттуллууларын уратыларынан: кальций уонна магний катионнара баарынан

сымнаҕас уу
кытаанах уу

молекулатыгар водород изотоптааҕынан

чэпчэки уу (састаабынан көннөрү кэриэтэ)
ыарахан уу (дейтериевай)
ордук ыарахан уу (тритиевай)

атын көрүҥнэрэ

тууһа суох уу
ардах уута
байҕал уута
сир аннынааҕы уу
минераллаах уу
туустаах уу
иһэр уу уонна уу
дистиллированнай уу уонна деионизацияламмыт уу
сүүрэр уу
ардах уута эбэтэр сир үрдүнээҕи уу
апироген уу
полимердаах уу
структураламмыт уу диэн академическайа суох теорияларга туттуллар тиэрмин
ириэнэх сир уута
өлбүт уу уонна тыыннаах уу — остуоруйа уутун көрүҥнэрэ

Атын эттик састаабыгар киирэр уонна физическэй ситиминэн ситимнээх уу сиик диэн ааттанар. Ситимин көрүҥүттэн көрөн, араараллар:

кытаанах эттиктэр сорбционнай, капиллярнай уонна осмотическай сииктэрэ
убаҕастарга суураллыбыт уонна эмульсиялаах сиик,
уу паара эбэтэр гаас тумана.

Сииги тутар эттиги сииктээх эттик диэн ааттыыллар. Сииги онтон ордук иҥэриммэт эттиги — толору сииктээх эттик.

Чопчу туттууга сииги туппат эттиги кураанах эттик диэн ааттыыллар. Адьас сиигэ суох гипотетическай эттик — олох кураанах эттик. Бу сииктээх эттик төрдө буолар кураанах эттиги сииктээх эттик кураанах өттө диэн ааттыыллар.

Уу паардаах гаас булкааһа сииктээх гаас диэн ааттанар (парогазовай булкаас — эргэрбит аата)^[33].

Планетабыт атмосфератыгар уу кыра кээмэйдээх таммахтар, былыттарга уонна тумаҥҥа, ону таһынан паар курдук баар. Конденсацияланнаҕына атмосфераҕа сөҥүү (ардах, хаар, саас, сиик) көрүҥүнэн түһэр. Сир убаҕас бүрүөһүнэ гидросфера диэн ааттанар, оттон кытаанах — криосфера. Уу Сир үрдүгэр баар тыынар-тыыннаахтарга барыларыгар улахан суолталаах эттик буолар. Сир үрдүгэр олох уу эйгэтигэр үөскээбитэ сабаҕаланар.

Аан дойду далайа сир уутун 97,54 % -тан тахса, муустар — 1,81 %, сир аннынааҕы уу — 0,63 % кэриҥэ, өрүстэр уонна күөллэр — 0,009 %, материк туустаах уулара — 0,007 %, атмосфера-0,001 %^[13].

Сиртэн ураты баар уу

Уу диэн космоска олус тарҕаммыт вещество, ол гынан баран, бэйэтин үрдүк ис баттааһыныттан сылтаан уу куйаар вакуум усулуобуйатыгар убаҕас туруга суох, ол иһин паар эбэтэр муус эрэ быһыытынан көстөр.

Киһи куйаары баһылааһынын уонна атын планеталарга олох үөскүүр кыаҕын кытта сибээстээх биир саамай суолталаах боппуруоһунан Сир тас өттүттэн сөптөөх улахан концентрациялаах уу баар буолуутун боппуруоһа буолар. Сорох кометалар 50 % — тан тахса уу мууһуттан тураллара биллэр. Ол эрэн, хайа баҕарар уу эйгэтэ олоххо сөптөөх буолбатаҕын умнуо суохтаахпыт.

2009 сыл алтынньы 9 күнүгэр LCROSS космос аппаратын туһанан ый кратерын НАСА буомбалааһынын түмүгэр аан бастаан сир аргыһыгар улахан кээмэйдээх уу мууһа баарын кырдьыктаах туоһулара ылыллыбыттара^[35].

Уу Күн систиэмэтигэр киэҥник тарҕаммыт. Уу баара (сүрүннээн муус курдук) Юпитер уонна Сатурн элбэх аргыстарыгар бигэргэммитэ: Энцелад^[36]^[37], Тефияҕа, Европаҕа, Ганимедаҕа уо.а. Уу бары кометалар уонна элбэх астероидтар састааптарыгар баар. Учуонайдар үгүс транснептуновай эбийиэктэр састааптарыгар уулаахтар диэн сабаҕалыыллар.

Уу паар быһыытынан Күн атмосфератыгар (суоллара)^[38], Меркурий (3,4 %, ону тэҥэ элбэх уу Меркурий экзосфератыгар булуллубута)^[39], Венера (0,002 %)^[40], Ый^[41], Марс (0,03 %)^[42], Юпитер (0,0004 %)^[43], Европа^[44], Сатурн, Уран (суоллара)^[45] уонна Нептун (атмосфера аллараа араҥатыгар)^[46]атмосфераларыгар баар.

Сир атмосфератыгар уу паара сир үрдүгэр 3-4%-тан тропиктарга уонна 2·10⁻⁵% дылы Антарктидаҕа халбаҥныыр^[47].

Ону тэҥэ уу HD 189733 A b^[48], HD 209458 b^[49] уонна GJ 1214 b^[50] экзопланеталарга көстүбүтэ.

Убаҕас уу, сабаҕалааһын быһыытынан, планеталар сорох аргыстарын ньуурдарын анныгар баар — ордук Европаҕа — Юпитер аргыһыгар.

Уу Сир үрдүгэр олох баарын уонна баар бары харамайдар олохторун-дьаһахтарын быһаарар эттик быһыытынан ураты оруолу ылар. Тыыннаах организмнар сүрүн биохимическай дьайааннара барар универсальнай суурадаһыт оруолун толорор. Уу уратыта диэн органическай да, неорганическай да эттиктэри балачча үчүгэйдик суурайан, химическэй реакциялар түргэнник ааһалларын уонна ол кэмҥэ үөскүүр комплекснай холбоһуктар балачча уустуктарын хааччыйар.

Водород сибээһин көмөтүнэн, уу убаҕас туругун температура киэҥ тайааһыныгар, чуолаан сир планетатыгар билигин киэҥник көстөр тайааһыҥҥа, тута сылдьар.

Муус убаҕас ууттан ордук чиҥ буолан, уу алларааттан буолбакка, үөһэттэн тоҥор. Үөскээбит муус араҥата ууну салгыы тоҥорорго мэһэйдиир, ол уу олохтоохторугар тыыннаах хаалалларыгар кыах биэрэр. Атын да көрүү баар: уу тоҥон истэҕинэ кэҥээбэтэ буоллар клетка тутула алдьаныа суох этэ, ол эбэтэр тоҥоруу тыыннаах организмнарга хоромньулаах буолуо суоҕа этэ. Сорох харамайдар (тритоннар) тоҥорууну/ириэриини тулуйаллар — онно кинилэр клеткаларын плазма ураты састааба көмөлөһөр, тоҥорон баран кэҥээбэт.

Сир оҥоруутугар

Аһаҕас кураайы сирдэргэ сөптөөх элбэх тыа хаһаайыстыбатын культуратын үүннэрии нүөлсүтүүгэ элбэх ууну эрэйэр.

Иһэргэ уонна ас астыырга

Тыыннаах киһи этигэр-сиинигэр ыйааһыныттан, сааһыттан көрөн 50 % — тан 75 % — гар диэри уу баар^[51]. Киһи этэ-сиинэ 10 % — тан тахса ууну сүтэрдэҕинэ өлүөн сөп. Тулалыыр эйгэ температуратыттан, сииктээҕиттэн, физическэй көҕүттэн, кыаҕыттан уо.д. а. тутулуктанан киһи араас кээмэй ууну иһиэхтээх. Эт-сиин сөпкө үлэлииригэр төһө ууну иһэр наадатын туһунан мөккүөр элбэх.

Иһэр уу микроорганизмнартан, буортулаах булкаастан ыраастаммыт ханнык эмэ уу эбийиэгин уута буолар. Уу дезинфекцияланан иһэргэ сөптөөх буолбутун иһэр уу буолан бэриллиэн иннинэ биир лиитирэ ууга оһоҕос палочкатын ахсаанынан сыаналанар, тоҕо диэтэххэ оһоҕос палочката олус тарҕаммыт уонна антибактериальнай ньымалары балачча тулуйар, оһоҕос палочката аҕыйах буоллаҕына атын микроб эмиэ аҕыйах буолар. Оһоҕос палочката лиитирэҕэ 3 устуукаттан ордубат буоллаҕына, уу иһэргэ сөптөөх дэнэр^[52]^[53]

Успуорка

Успуорт үгүс көрүҥнэринэн уу ньууругар, мууска, хаарга, оннооҕор уу анныгар дьарыктаналлар. Ити уунан устуу, хоккей, оҥочонон успуорт көрүҥнэрэ, биатлон, шорт-трек уо. д. а.

Оҕунуох быһыытынан

Уу мас, пластик, текстолит, эрэһиинэ бүрүөһүннээх подшипниктарга уо. д. а. оҕунуох матырыйаалын курдук тутталлар. Ууну ону тэҥэ эмульсионнай оҕунуохтарга тутталлар^[54].

Планетаҕа уу үөскээһинэ

Сир үрдүгэр уу үөскээһинэ научнай мөккүөр төрдө буолар. Сорох учуонайдар ууну астероидтар эбэтэр кометалар Сир үөскээһинин эрдэтээҥи кэмигэр, түөрт миллиард сыл анараа өттүгэр, планета аны шар курдук үөскээбит кэмигэр киллэрбиттэрэ дииллэр. 2010-с сылларга уу Сир мантиятыгар 2,7 миллиард сыл анараа өттүгэр көстүбүтүн быһаарбыттара^[55].

Гидрология

Гидрология — айылҕа уутун, атмосфераны уонна литосфераны кытта хардарыта алтыһыыларын, ону тэҥэ онно бара турар көстүүлэри уонна дьайааннары (паар буолуу, тоҥуу уо.д. а.) үөрэтэр билим.

Гидрология үөрэтэр барамайа далайдарга, байҕалларга, өрүстэргэ, күөллэргэ, уу харайар сирдэргэ, бадарааннарга, кырыстааҕы уонна сир аннынааҕы ууларга гидросфера уутун бары көрүҥнэрэ буолаллар.

Гидрология айылҕаҕа уу эргиирин, киһи үлэтин сабыдыалын уонна уу эбийиэктэрин режимин уонна биирдиилээн сиргэ-уокка уу режимин салайыыны чинчийэр; биирдиилээн сир-уот уонна сир үрдүгэр гидрология элэмиэннэрин ырытыыны ыытар; уу ресурсаларын туругун уонна сөптөөхтүк туһаныытын сыаналааһыны уонна билгэлээһини биэрэр; географияҕа, физикаҕа уонна да атын билимнэргэ туттуллар ньымалары туһанар. Байҕал гидрологиятын дааннайдара сир үрдүнээҕи хараабылларынан уонна уу аннынааҕы оҥочолорунан устууга уонна бойобуой дьайыылары ыытыыга туттуллаллар.

Гидрология океанологияҕа, сир гидрологиятыгар уонна гидрогеологияҕа арахсар.

Океанология далай биологиятыгар, далай химиятыгар, далай геологиятыгар, физическэй океанологияҕа уонна далай уонна атмосфера хардарыта дьайыыларыгар арахсар.

Сир гидрологията өрүс гидрологиятыгар (өрүс гидрологиятыгар, потамологиятыгар), күөл (лимнологияҕа), болотоведениеҕа, гляциологияҕа арахсар.

Гидрогеология

Гидрогеология (от др. — греч. ὕδωρ — «уу» + геология) — сир аннынааҕы уу үөскээһинин, хамсааһынын усулуобуйатын, састаабын уонна сокуоннарын үөрэтэр билим. Итини тэҥэ сир аннынааҕы уу хайа боруодаларын, сир үрдүнээҕи ууну уонна атмосфераны кытта хардарыта дьайыыларын үөрэтэр.

Бу билим эйгэтигэр сир аннынааҕы уу динамиката, гидрогеохимия, сир аннынааҕы ууну көрдөөһүн уонна чинчийии, ону таһынан мелиоративнай уонна региональнай гидрогеология курдук боппуруостар киирэллэр. Гидрогеология гидрология уонна геология, ол иһигэр инженернэй геология, метеорология, геохимия, геофизика уонна да атын сир билимнэрин кытта ыкса сибээстээх. Кини математика, физика, химия дааннайдарыгар тирэҕирэр уонна чинчийэр ньымаларын киэҥник туттар.

↑ NOMENCLATURE OF INORGANIC CHEMISTRY IUPAC Recommendations 2005 (биллибэт). https://www.academia.edu/. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.
↑ Riddick, John (1970). Organic Solvents Physical Properties and Methods of Purification. Techniques of Chemistry. Wiley-Interscience. ISBN 0471927260.
↑ Atmospheric Thermodynamics: Elementary Physics and Chemistry — Издательство Кембриджского университета, 2009. — С. 64. — ISBN 9780521899635
↑ PubChem (англ.)
↑ ¹ ² Маленков Г. Г. Вода // Физическая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. I. Ааронова — Бома эффект — Длинные линии. — С. 294—297.
↑ Петрушевский Ф. Ф., Гершун А. Л. Лед, в физике (рус.) // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1896. — Т. XVII. — С. 471—473.
↑ Henniker, J. C. The Depth of the Surface Zone of a Liquid(ааҥл.) // Reviews of Modern Physics : journal. — Reviews of Modern Physics, 1949. — Vol. 21, no. 2. — P. 322—341. — DOI:10.1103/RevModPhys.21.322.
↑ Pollack, Gerald. Water Science (биллибэт). University of Washington, Pollack Laboratory. — «Water has three phases – gas, liquid, and solid; but recent findings from our laboratory imply the presence of a surprisingly extensive fourth phase that occurs at interfaces.» Сигэнии күнэ: 21 Тохсунньу 2026.
↑ Криволуцкий А. Е. Голубая планета. Земля среди планет. Географический аспект. — М.: Мысль, 1985. — С. 212.
↑ United Nations (биллибэт). Un.org (22 Кулун тутар 2005). Сигэнии күнэ: 21 Тохсунньу 2026.
↑ Наука и техника. Книги. Загадки простой воды. (биллибэт) Сигэнии күнэ: 21 Тохсунньу 2026. Архивировано 22 Тохсунньу 2009 года.
↑ CIA- The world fact book (биллибэт). Центральное интеллектуальное агенство|Central Intelligence Agency.
↑ ¹ ² Marine Science: An Illustrated Guide to Science
↑ Water in crisis : a guide to the world's fresh water resources : Gleick, Peter H : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (англ.). Internet Archive. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.
↑ Water Vapor in the Climate System (англ.). American Geophysical Union. Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 15 Олунньу 2013 года.
↑ Состав и природа мантии Земли (биллибэт). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 2 Сэтинньи 2011 года.
↑ Сурьма // Энциклопедический словарь юного химика. 2-е изд. / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М: Педагогика, 1990. — С. 235. — ISBN 5-7155-0292-6.
↑ Derksen, Rick. Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon
↑ М. Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Вода
↑ Online Etymology Dictionary. Water (биллибэт). Сигэнии күнэ: 23 Тохсунньу 2026. Архивировано 9 От ыйын 2019 года.
↑ Nostratic etymology : Query result (биллибэт). starlingdb.org. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.
↑ ¹ ² Ларионов А. К. Занимательная гидрогеология. — Москва: Недра, 1979. — С. 5—12. — 157 с.
↑ ¹ ² ³ Петрянов И.В. Самое необыкновенное вещество // Химия и жизнь. — 1965. — № 3. — С. 2—14.
↑ Physics of Ice (15 страница) (биллибэт).
↑ Молекулярные преобразователи энергии в живой клетке (Тихонов А. Н., 1997) (биллибэт). Сигэнии күнэ: 23 Тохсунньу 2026. Архивировано 23 Тохсунньу 2009 года.
↑ Воскресенский П. И. Техника лабораторных работ. 9-е изд. — Л.: «Химия», 1970. — С. 696—697
↑ Невероятно: у воды есть два жидких состояния - Новости на Вести.ru (рус.). vesti.ru. Сигэнии күнэ: 25 Тохсунньу 2026.
↑ Удельная теплоемкость воды, Образовака. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.
↑ Теплоёмкость воды desmos (рус.). Desmos. Сигэнии күнэ: 25 Тохсунньу 2026.
↑ Температурный график (рус.). Desmos. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.
↑ аппроксимация диэлектрической проницаемости (биллибэт). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 16 Сэтинньи 2021 года.
↑ look at page 1162 (биллибэт). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.
↑ rmg, 2015, с. 2
↑ Земля людей (Перевод Горация Велле). VII. В сердце пустыни // Антуан де Сент-Экзюпери. Земля людей / Пер. с фр. под ред. Е. Зониной. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1957. — С. 181. — (Зарубежный роман XX века). — 165 000 экз.
↑ Вода на Луне: но откуда? (биллибэт) web.archive.org. Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.
↑ Jane Platt, Brian Bell. NASA Space Assets Detect Ocean inside Saturn Moon (биллибэт). web.archive.org (3 Муус устар 2014). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.
↑ Iess, L.; Stevenson, D.J.; Parisi, M.; Hemingway, D.; Jacobson, R.A.; Lunine, J.I.; Nimmo, F.; Armstrong, J.w.; Asmar, S.w.; Ducci, M.; Tortora, P. The Gravity Field and Interior Structure of Enceladus(ааҥл.) // Science : journal. — 2014. — 4 April (vol. 344). — P. 78—80. — DOI:10.1126/science.1250551. Архивировано 6 Муус устар 2014 года.
↑ Solanki, S. K.; Livingston, W.; Ayres, T. New Light on the Heart of Darkness of the Solar Chromosphere(ааҥл.) // Science : journal. — 1994. — Vol. 263, no. 5143. — P. 64—66. — DOI:10.1126/science.263.5143.64. — Bibcode: 1994Sci...263...64S. — PMID 17748350.
↑ MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere (биллибэт). Planetary Society (3 От ыйын 2008). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.
↑ Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; Villard, E.; Fedorova, A.; Fussen, D.; Quémerais, E.; Belyaev, D.; Mahieux, A. A warm layer in Venus' cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H²O and HDO(ааҥл.) // Nature : journal. — 2007. — Vol. 450, no. 7170. — P. 646—649. — DOI:10.1038/nature05974. — Bibcode: 2007Natur.450..646B. — PMID 18046397.
↑ Sridharan, R.; S.M. Ahmed, Tirtha Pratim Dasa, P. Sreelathaa, P. Pradeepkumara, Neha Naika, and Gogulapati Supriya. 'Direct' evidence for water in the sunlit lunar ambience from CHACE on MIP of Chandrayaan I(ааҥл.) // Planetary and Space Science : journal. — 2010. — Vol. 58, no. 6. — P. 947. — DOI:10.1016/j.pss.2010.02.013. — Bibcode: 2010P&SS...58..947S.
↑ Donald Rapp Use of Extraterrestrial Resources for Human Space Missions to Moon or Mars. — Springer, 28 November 2012. — P. 78–. — ISBN 978-3-642-32762-9 Архивная копия от 15 От ыйын 2016 на Wayback Machine
↑ Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San. Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets — A Case for Multiprobes(ааҥл.) // Space Science Reviews : journal. — Springer Science+Business Media|Springer, 2005. — Vol. 116. — P. 121—136. — ISSN 0032-0633. — DOI:10.1007/s11214-005-1951-5. — Bibcode: 2005SSRv..116..121A. Архивировано 22 От ыйын 2011 года.
↑ Jia-Rui C. Cook, Rob Gutro, Dwayne Brown, J. D. Harrington, Joe Fohn. Hubble Sees Evidence of Water Vapor at Jupiter Moon (биллибэт). web.archive.org (12 Ахсынньы 2013). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.
↑ Encrenaz, 2003, p. 92
↑ Hubbard, W. B. Neptune's Deep Chemistry(ааҥл.) // Science. — 1997. — Vol. 275, no. 5304. — P. 1279—1280. — DOI:10.1126/science.275.5304.1279. — PMID 9064785.
↑ Земля (планета) — статья из Большой советской энциклопедии.
↑ Minkel, JR. Water Found on Distant Planet, Scientific American. Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.
↑ Water Found in Extrasolar Planet’s Atmosphere (биллибэт). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 8 Кулун тутар 2014 года.
↑ Атмосфера экзопланеты GJ 1214b переполнена водой (биллибэт). Компьюлента (24 Олунньу 2012). — «Новые наблюдения транзитов GJ 1214 b, удалённой от Земли на 40 световых лет, показали, что вода должна составлять не менее половины от всей массы атмосферы этой «суперземли»». Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.
↑ Watson, P. E. et al. (1980) Total body water volumes for adult males and females estimated from simple anthropometric measurements, The American Journal for Clinical Nutrition, Vol. 33, № 1, pp. 27—39.
↑ Моргунова Г. С. Вода, которую мы пьём // Химия и жизнь. — 1965. — № 3. — С. 15—17.
↑ Water Pollution.
↑ Воскресенский В. А., Дьяков В. И. Глава 2. Смазочные вещества и их физико-химические свойства // Расчет и проектирование опор скольжения (жидкостная смазка): Справочник. — М.: Машиностроение, 1980. — С. 15. — (Библиотека конструктора). — ISBN ББК 34.42, УДК 621.81.001.2 (031)
↑ Ученые: вода появилась в мантии Земли 2,7 млрд лет назад (рус.). ТАСС. Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 4 Ыам ыйын 2016 года.

Андреев В. Г. Влияние протонного обменного взаимодействия на строение молекулы воды и прочность водородной связи // Материалы V Международной конференции «Актуальные проблемы науки в России». — 2008. — Т. 3. — С. 58—62.
Арабаджи В. И. Загадки простой воды: в мире воды и льда. — М.: Знание, 1973. — 96 с.
Гидробионты в самоочищении вод и биогенной миграции элементов. — М.: МАКС-Пресс. 2008. — 200 с. — ISBN 978-5-317-02625-7.
Кульский Л. А., Даль В. В., Ленчина Л. Г. Вода знакомая и загадочная. — Киев: Радянська школа, 1982. — 120 с.
Лосев К. С. Вода / Рец. А. А. Соколов. — Л.: Гидрометеоиздат, 1989. — 272 с. — 113 000 экз. — ISBN 5-286-00161-0
Мельник А. Г. Вода в христианских сакральных практиках Древней Руси конца X-XVII веков // Святая вода в иеротопии и иконографии христианского мира / ред.-сост. А.М. Лидов. — М.: ООО "Феория", 2017. — С. 496—520. — ISBN 978-5-91796-061-6.
О некоторых вопросах поддержания качества воды и её самоочищения // Водные ресурсы. — 2005. — Т. 32. — № 3. — С. 337—347.
Рекомендации по межгосударственной стандартизации РМГ 75-2014. Государственная система обеспечения единства измерений. Измерения влажности веществ. Термины и определения. — М.: Стандартинформ, 2015. — iv + 16 с.
Тагаева Т. О. Анализ и прогнозирование последствий загрязнения водных и атмосферных ресурсов в России: автореферат дис. … доктора экономических наук : 08.00.05 / Тагаева Татьяна Олеговна; [Место защиты: Новосиб. гос. ун-т (биллибэт). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. . — Новосибирск, 2013.
Яковлев В. А. Вода // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
Encrenaz, Thérèse. ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt?(ааҥл.) // Planetary and Space Science : journal. — 2003. — February (vol. 51, no. 2). — P. 89—103. — DOI:10.1016/S0032-0633(02)00145-9. — Bibcode: 2003P&SS...51...89E.

[1] NOMENCLATURE OF INORGANIC CHEMISTRY IUPAC Recommendations 2005 (биллибэт). https://www.academia.edu/. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.

[2] Riddick, John (1970). Organic Solvents Physical Properties and Methods of Purification. Techniques of Chemistry. Wiley-Interscience. ISBN 0471927260.

[_96e8d2d1a5fcfb8c-3] Atmospheric Thermodynamics: Elementary Physics and Chemistry — Издательство Кембриджского университета, 2009. — С. 64. — ISBN 9780521899635

[_a781ac13709106c6-4] PubChem (англ.)

[FE-5] ¹ ² Маленков Г. Г. Вода // Физическая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. I. Ааронова — Бома эффект — Длинные линии. — С. 294—297.

[_e25d514ead4d5006-6] Петрушевский Ф. Ф., Гершун А. Л. Лед, в физике (рус.) // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1896. — Т. XVII. — С. 471—473.

[7] Henniker, J. C. The Depth of the Surface Zone of a Liquid(ааҥл.) // Reviews of Modern Physics : journal. — Reviews of Modern Physics, 1949. — Vol. 21, no. 2. — P. 322—341. — DOI:10.1103/RevModPhys.21.322.

[8] Pollack, Gerald. Water Science (биллибэт). University of Washington, Pollack Laboratory. — «Water has three phases – gas, liquid, and solid; but recent findings from our laboratory imply the presence of a surprisingly extensive fourth phase that occurs at interfaces.» Сигэнии күнэ: 21 Тохсунньу 2026.

[9] Криволуцкий А. Е. Голубая планета. Земля среди планет. Географический аспект. — М.: Мысль, 1985. — С. 212.

[10] United Nations (биллибэт). Un.org (22 Кулун тутар 2005). Сигэнии күнэ: 21 Тохсунньу 2026.

[НТ.ЗПВ-11] Наука и техника. Книги. Загадки простой воды. (биллибэт) Сигэнии күнэ: 21 Тохсунньу 2026. Архивировано 22 Тохсунньу 2009 года.

[12] CIA- The world fact book (биллибэт). Центральное интеллектуальное агенство|Central Intelligence Agency.

[Mari-13] ¹ ² Marine Science: An Illustrated Guide to Science

[14] Water in crisis : a guide to the world's fresh water resources : Gleick, Peter H : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (англ.). Internet Archive. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.

[15] Water Vapor in the Climate System (англ.). American Geophysical Union. Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 15 Олунньу 2013 года.

[16] Состав и природа мантии Земли (биллибэт). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 2 Сэтинньи 2011 года.

[Slovar2-17] Сурьма // Энциклопедический словарь юного химика. 2-е изд. / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М: Педагогика, 1990. — С. 235. — ISBN 5-7155-0292-6.

[18] Derksen, Rick. Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon

[19] М. Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Вода

[20] Online Etymology Dictionary. Water (биллибэт). Сигэнии күнэ: 23 Тохсунньу 2026. Архивировано 9 От ыйын 2019 года.

[21] Nostratic etymology : Query result (биллибэт). starlingdb.org. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.

[гидрогео-22] ¹ ² Ларионов А. К. Занимательная гидрогеология. — Москва: Недра, 1979. — С. 5—12. — 157 с.

[HiZh0365-23] ¹ ² ³ Петрянов И.В. Самое необыкновенное вещество // Химия и жизнь. — 1965. — № 3. — С. 2—14.

[Physics_of_Ice_Авторы:_Victor_F._Petrenko,Robert_W._Whitworth-24] Physics of Ice (15 страница) (биллибэт).

[25] Молекулярные преобразователи энергии в живой клетке (Тихонов А. Н., 1997) (биллибэт). Сигэнии күнэ: 23 Тохсунньу 2026. Архивировано 23 Тохсунньу 2009 года.

[26] Воскресенский П. И. Техника лабораторных работ. 9-е изд. — Л.: «Химия», 1970. — С. 696—697

[27] Невероятно: у воды есть два жидких состояния - Новости на Вести.ru (рус.). vesti.ru. Сигэнии күнэ: 25 Тохсунньу 2026.

[28] Удельная теплоемкость воды, Образовака. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.

[29] Теплоёмкость воды desmos (рус.). Desmos. Сигэнии күнэ: 25 Тохсунньу 2026.

[30] Температурный график (рус.). Desmos. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.

[31] аппроксимация диэлектрической проницаемости (биллибэт). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 16 Сэтинньи 2021 года.

[32] t page 1162 (биллибэт). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.

[rmg—2015——2-33] rmg, 2015, с. 2

[34] Земля людей (Перевод Горация Велле). VII. В сердце пустыни // Антуан де Сент-Экзюпери. Земля людей / Пер. с фр. под ред. Е. Зониной. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1957. — С. 181. — (Зарубежный роман XX века). — 165 000 экз.

[35] Вода на Луне: но откуда? (биллибэт) web.archive.org. Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.

[NASA-20140403-36] Jane Platt, Brian Bell. NASA Space Assets Detect Ocean inside Saturn Moon (биллибэт). web.archive.org (3 Муус устар 2014). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.

[SCI-20140404-37] Iess, L.; Stevenson, D.J.; Parisi, M.; Hemingway, D.; Jacobson, R.A.; Lunine, J.I.; Nimmo, F.; Armstrong, J.w.; Asmar, S.w.; Ducci, M.; Tortora, P. The Gravity Field and Interior Structure of Enceladus(ааҥл.) // Science : journal. — 2014. — 4 April (vol. 344). — P. 78—80. — DOI:10.1126/science.1250551. Архивировано 6 Муус устар 2014 года.

[Solanki1994-38] Solanki, S. K.; Livingston, W.; Ayres, T. New Light on the Heart of Darkness of the Solar Chromosphere(ааҥл.) // Science : journal. — 1994. — Vol. 263, no. 5143. — P. 64—66. — DOI:10.1126/science.263.5143.64. — Bibcode: 1994Sci...263...64S. — PMID 17748350.

[planetary_society-39] MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere (биллибэт). Planetary Society (3 От ыйын 2008). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.

[Bertaux2007-40] Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; Villard, E.; Fedorova, A.; Fussen, D.; Quémerais, E.; Belyaev, D.; Mahieux, A. A warm layer in Venus' cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H²O and HDO(ааҥл.) // Nature : journal. — 2007. — Vol. 450, no. 7170. — P. 646—649. — DOI:10.1038/nature05974. — Bibcode: 2007Natur.450..646B. — PMID 18046397.

[Sridharan2010-41] Sridharan, R.; S.M. Ahmed, Tirtha Pratim Dasa, P. Sreelathaa, P. Pradeepkumara, Neha Naika, and Gogulapati Supriya. 'Direct' evidence for water in the sunlit lunar ambience from CHACE on MIP of Chandrayaan I(ааҥл.) // Planetary and Space Science : journal. — 2010. — Vol. 58, no. 6. — P. 947. — DOI:10.1016/j.pss.2010.02.013. — Bibcode: 2010P&SS...58..947S.

[Rapp2012-42] Donald Rapp Use of Extraterrestrial Resources for Human Space Missions to Moon or Mars. — Springer, 28 November 2012. — P. 78–. — ISBN 978-3-642-32762-9 Архивная копия от 15 От ыйын 2016 на Wayback Machine

[43] Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San. Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets — A Case for Multiprobes(ааҥл.) // Space Science Reviews : journal. — Springer Science+Business Media|Springer, 2005. — Vol. 116. — P. 121—136. — ISSN 0032-0633. — DOI:10.1007/s11214-005-1951-5. — Bibcode: 2005SSRv..116..121A. Архивировано 22 От ыйын 2011 года.

[NASA-20131212-EU-44] Jia-Rui C. Cook, Rob Gutro, Dwayne Brown, J. D. Harrington, Joe Fohn. Hubble Sees Evidence of Water Vapor at Jupiter Moon (биллибэт). web.archive.org (12 Ахсынньы 2013). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.

[Encrenaz—2003——92-45] Encrenaz, 2003, p. 92

[hubbard-46] Hubbard, W. B. Neptune's Deep Chemistry(ааҥл.) // Science. — 1997. — Vol. 275, no. 5304. — P. 1279—1280. — DOI:10.1126/science.275.5304.1279. — PMID 9064785.

[47] Земля (планета) — статья из Большой советской энциклопедии.

[48] Minkel, JR. Water Found on Distant Planet, Scientific American. Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.

[49] Water Found in Extrasolar Planet’s Atmosphere (биллибэт). Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 8 Кулун тутар 2014 года.

[50] Атмосфера экзопланеты GJ 1214b переполнена водой (биллибэт). Компьюлента (24 Олунньу 2012). — «Новые наблюдения транзитов GJ 1214 b, удалённой от Земли на 40 световых лет, показали, что вода должна составлять не менее половины от всей массы атмосферы этой «суперземли»». Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026.

[51] Watson, P. E. et al. (1980) Total body water volumes for adult males and females estimated from simple anthropometric measurements, The American Journal for Clinical Nutrition, Vol. 33, № 1, pp. 27—39.

[52] Моргунова Г. С. Вода, которую мы пьём // Химия и жизнь. — 1965. — № 3. — С. 15—17.

[53] Water Pollution.

[54] Воскресенский В. А., Дьяков В. И. Глава 2. Смазочные вещества и их физико-химические свойства // Расчет и проектирование опор скольжения (жидкостная смазка): Справочник. — М.: Машиностроение, 1980. — С. 15. — (Библиотека конструктора). — ISBN ББК 34.42, УДК 621.81.001.2 (031)

[55] Ученые: вода появилась в мантии Земли 2,7 млрд лет назад (рус.). ТАСС. Сигэнии күнэ: 26 Тохсунньу 2026. Архивировано 4 Ыам ыйын 2016 года.

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[31]

[32]

[33]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

Уу

Аатын устуоруйата

Химияҕа ааттара

Физикалыы өрүтэ

Агрегатнай (кытаанах) туруктара

Удельнай итиини иҥэримтиэтэ

Уу диэлектрическай өтүтүүтэ

Оптическэй өрүттэрэ

Изотоптуу уларыйыылара

Химиялыы өрүттэрэ

Уу сүрүн туругун долгуннуу дьайаана

Көрүҥэ

Айылҕаҕа

Сиртэн ураты баар уу

Биологиялыы оруола

Туттуу

Сир оҥоруутугар

Иһэргэ уонна ас астыырга

Успуорка

Оҕунуох быһыытынан

Чинчийиилэр

Планетаҕа уу үөскээһинэ

Гидрология

Гидрогеология

Быһаарыылар

Литература

Категориялар