Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Күөл

Күөл (нууч. озеро) — күөл оннун (күөл хотоолун) иһинэн туолар уонна байҕалы (далайы) кытта быһаччы силбэспэт, айылҕаттан үөскээбит уу түөлбэтэ[1]. Күөллэр лимнология билимин үөрэтэр барамайа буолаллар. Аан дойдуга күөл ахсаана 304 мөлүйүөҥҥэ тиийэр, кыра ньуурдаах 0,1-10 гектардаах күөллэри ааҕан туран[2][3].

undefined
undefined
undefined
undefined

Планетология өттүттэн көрдөххө, күөл диэн бириэмэҕэ уонна куйаарга уларыйбат туруктаах, убаҕас фазалаах эттигинэн туолбут эбийиэк, кээмэйэ байҕал уонна оҥоһуу күөл икки ардыларыгар быыһык балаһыанньаны ылар.

География өттүттэн көрдөххө, күөл — уу сүүрэр, мунньуллар, сир бүтэй хотооло. Күөллэр Аан Дойду далайын сорҕото буолбаттар.

Күөллэр химическэй састааптара өр кэмҥэ уларыйбакка турар да буоллар, өрүстэн уратыта диэн толорор эттигэ лаппа аҕыйахтык саҥардыллар, онтон онно баар сүүрүктэр кини режимин быһаарар баһыйар фактор буолбатахтар. Күөллэр өрүстэр сүүрдэр ууларын көннөрөллөр, хочолоругар ууну хаайан, атын кэрчик кэмҥэ төттөрү ыыталлар. Күөллэр ууларыгар араас химия реакцията барар. Сорох элэмиэннэр ууттан аллараа араҥаҕа көһөллөр, сорохтор төттөрүтүн. Кэккэ күөллэргэ, сүрүннээн сүүрүгэ суох, уу паар буоларынан сибээстээн тууһун концентрациялара үрдүүр. Түмүгэр күөллэр минералларын уонна тууһун састааптара улаханнык уларыйар. Уу маассатын итии инерциятыттан улахан күөллэр тулалыыр оройуоннар килиимэттэрин уонна температураларын сымнаталлар, метеорологическай элэмиэннэр сыллааҕы уонна сезоннааҕы халбаҥнааһыннарын аччаталлар.

Күөл хочолорун түгэҕин көрүҥэ, кээмэйэ уонна рельебэ күөл түгэх дьапталҕата мунньулуннаҕына балачча уларыйар. Күөл отунан үүннэҕинэ рельеф саҥа, дэхси эбэтэр хаптаҕай көрүҥнэрин үөскэтэр. Күөллэр уонна, ордук, уу харайар сирдэр чугастааҕы сирдэрэ үгүстүк бадараан буолар. Органическай уонна минеральнай кыырпахтар тохтоло суох мунньуллууларын түмүгэр күөллэр түгэхтэрэ халыҥыыр. Бу мунньуллуу ууну салгыы сайыннаран күөлү кутаҕа, бадарааҥҥа эбэтэр кураанах сиргэ кубулутар. Тустаах усулуобуйаҕа күөллэр органическай төрүттээх хайа боруодаларыгар кубулуйаллар.

Күөллэр наарданыылара

undefined
undefined
undefined

Айылҕа күөллэрэ үөскээһиннэринэн арахсаллар:

  • тектоническай күөллэр: сир хаҕа хайа барарын толорон үөскүүллэр[Прим. 1];
  • муус дьапталҕалар күөллэрэ: ирбэт тоҥҥо үөскүүллэр;
  • байҕал күөллэрэ;
  • өрүстэр күөллэрэ (элгээннэр — өрүс эргэ үөстэрин быстаҕастара;);
  • байҕал кытыытынааҕы эбэтэр байҕал күөллэрэ (лагунанар уонна лиманнар)[4] ордук биллэр лагуна Адриатика байҕалын хоту өттүгэр баар Венеция лагуната буолар;
  • дириҥҥэ түһэн хаалар күөллэр: (карст, термокарст күөллэр); маннык күөллэр сүрүн уратыларынан кинилэр сотору-сотору сүтэ-сүтэ көстөллөрө буолар, бу көстүү сир аннынааҕы уулар хамсааһыннарыттан тутууктаах
  • уу ылар сирдэригэр үөскүүр күөллэр — уу суолунан үөскүүр күөллэр;
  • сууллуу-оҥоһуу күөл: хайа сорҕото сууллан үөскүүр күөллэр (холобур, Абхазияҕа Рица күөлэ);
  • хайалар күөллэрэ: хайа хотооллоругар үөскүүллэр;
  • вулканическай күөллэр: умуллан хаалбыт вулканнар уонна дэлби тэбии туруупкаларын кратердарыгар бааллар; Европаҕа маннык күөллэр Айфель уобалаһыгар (Германияҕа) бааллар; кинилэр аттыларыгар көрүҥнэринэн вулкан мөлтөх үлэтин көстүүлэрэ — итии источниктар баар буолаллар.

Күөллэр балаһыанньаларынан (сир планетатыгар сыһыаран) арахсаллар:

  • сир үрдүнээҕи, уута айылҕаҕа уу эргииригэр көхтөөхтүк кыттар,
  • сир аннынааҕы (сир аннынааҕы күөллэр ахсааннарыгар Антарктидаҕа муус аннынааҕы күөл эмиэ кириэн сөп), уута онно кыттар буоллаҕына, быһаччы эрэ; сороҕор бу күөллэр ювенальнай, ол эбэтэр бэйэтэ туспа уунан туолар.

Уу балансатынан күөллэр арахсаллар:

  • сүүрүктээх, уута өрүскэ түһэр;
  • сүүрүгэ суох, сир үрдүнэн эбэтэр сир аннынан уута барбат (уу ороскуота сиик буолан эрэ көтөр).
undefined
Минералланыытын тиибинэн:
  • тууһа суох;
    • букатын тууһа суох;
  • минераллаах (туустаах);
    • туустууҥу;
    • туустаах[5]

Химиялыы састаабынан минераллаах күөллэр арахсаллар:

  • карбонаттаах (содалаах),
  • сульфаттаах (аһыы туустаах),
  • хлоридтаах (туустаах)[5].

Күөл эттиктэрин иҥэмтэлээхтэринэн (трофьтаахтарынан) күөллэр үс тиипкэ арахсаллар.

  • Олиготрофнай (иҥэмтэлээх эттиктэрэ аҕыйах) — үксүгэр дириҥ эбэтэр орто дириҥнээх күөллэр, температура ыстаҥатын араҥатыттан улахан маассалаах, дьэҥкир, уутун өҥө күөхтэн от күөххэ диэри, O2 сыыйа-баайа түгэҕэр түһэр, ол чугаһыгар уу O2 мэлдьи улахан кээмэйдээх (сир үрдүнээҕиттэн 60%-тан итэҕэһэ суох).
  • Эвтрофнай (элбэх иҥэмтэлээх эттиктээх) — үчүгэйдик сылыйар күөллэр (температура ыстаҥатын аннынааҕы араҥата олус кыра), дьэҥкирэ кыра, уу өҥө от күөхтэн бороҥҥо диэри, түгэҕэ органическай былыыктаах. Уу иҥэмтэлээх туустардаах, O2 ахсаана эмискэ түгэҕэр түһэр, онно сотору-сотору букатын сүтэр.
  • Дистрофнай (иҥэмтэлээх эттигинэн дьадаҥы) — кыра дьэҥкир уонна араҕас эбэтэр бороҥ (гуминовай эттиктэрдээх) өҥнөөх бадарааннаах күөллэр. Уу минерала кыра, O2 органическай эттиктэр аһыйалларын түмүгэр аҕыйыыр.

Аныгы гидрологияҕа уонна гидроэкологияҕа трофическай классификация орто таһымнарын араараллар: мезотрофнай (олиготрофнай уонна эвтрофнай икки ардыларыгар) уонна гипертрофнай.

Халлаан хайа эттиктэригэр балларынан күөллэр арахсаллар:

  • сирдээҕи;
  • сирдээҕи буолбатах.

Бөдөҥ күөллэр

undefined
undefined
undefined

Сир шаарын күөллэрин уопсай иэнэ сир 2,8 % кэриҥэ (быһа холоон 4,2 мөл.км²[3]) буолуон сөп. Күөл кээмэйин үксүн уу ньуурун иэнинэн эмиэ сыаналыыллар. Бэлиэтээн эттэххэ, күөл уутун сүрүн саппааһа бөдөҥ ууларга баарын үрдүнэн, ханнык баҕарар кээмэйдээх күөллэр суолталаахтар[2].

Күөл аата Үрдүн
муҥутуур
иэнэ,
тыһ. км² 		Байҕал таһымынан
муҥутуур үрдүгэ,
м 		Муҥутуур
дириҥэ,
м 		Ханна баара
Каспий байҕала 371 -28 1025 Евразия (материк)
Верхнее 82 183 393 Хоту Америка
Виктория 68 1134 80 Африка
Гурон 60 177 208 Хотугу Америка
Мичиган 58 177 281 Хотугу Америка (АХШ)
Танганьика 34 773 1470 Африка
Байкал 32 456 1637 Азия (Арассыыйа)
31 472 706 Африка
Большое Медвежье 30 157 137 Хотугу Америка (Канада)
Большое Невольничье 29 156 150 Хотугу Америка (Канада)
Эри 26 174 64 Хотугу Америка
Чад 26 281 11 Африка
Виннипег 24 217 28 Хотугу Америка (Канада)
Балхаш 22 342 26 Азия (Казахстан)
Онтарио 20 75 236 Хотугу Америка
Ладога 18 5 230 Европа (Арассыыйа)
Маракайбо 16 0 250 Соҕуруу Америка
Бангвеулу 15 067 5 Африка
Дунтинху 12 11 8 Азия
Онеж 10 33 127 Европа (Арассыыйа)
Тонлесап 10 12 14 Азия
Эйр 9,5 −15 (−9) 4 Австралия
Рудольф 8,5 375 73 Африка
Никарагуа 8,4 32 70 Хотугу Америка
Арал байҕала 8,3[6] 3,5 54,5 Азия
Титикака 8,3 3812 304 Соҕуруу Америка
Атабаска 7,9 213 60 Хотугу Америка (Канада)
Оленье 6,3 350 60 Хотугу Америка
Иссык-Күөл 6,2 1608 668 Азия (Киргизия)
Большое Солёное 6 1282 15 Хотугу Америка
Торренс 5,7 34 8 Австралия
Альберт 5,6 619 58 Африка
Венерн 5,5 44 100 Европа (Швеция)

Маны көр

Быһаарыылар

Комментарийдар
  1. ↑ Маннык уулаах сирдэр күөллэр курдук буолбакка, байҕал хомолорун курдук көрүллүөхтэрин сөп, эбэтэр туспа категорияҕа араарыллыахтарын сөп.
Источниктар
  1. ↑ Спиридонов А. Четырёхъязычный энциклопедический словарь терминов по физической географии. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — С. 296. — 703 с.
  2. ↑ 1 2 Великие озёра мира. Институт озероведения РАН 368 (2012). Сигэнии күнэ: 8 Олунньу 2026.
  3. ↑ 1 2 (PDF) The Global Abundance and Size Distribution of Lakes, Ponds, and Impoundments (англ.). ResearchGate 2388—2397. Limnology and Oceanography (2006). Сигэнии күнэ: 8 Олунньу 2026.
  4. ↑ Елена Краснова, Редакция журнала Наука и жизнь. «Неправильные» озёра. Сигэнии күнэ: 6 Олунньу 2026.
  5. ↑ 1 2 Глоссарий.ru: Минеральные озера. www.glossary.ru. Сигэнии күнэ: 6 Олунньу 2026.
  6. ↑ Космический мониторинг состояния водных объектов. Сигэнии күнэ: 8 Олунньу 2026.

Литература

  • Обручев В. А. Основы геологии. — М.-Л.: Гос.изд.геологической литературы., 1947.
  • Доманицкий А. П. и др. Реки и озера Советского Союза: (справочные данные) / А. П. Доманицкий, Р. Г. Дубровина, А. И. Исаева; под ред. А. А. Соколова; Главное управление гидрометеорологической службы при Совете Министров СССР, Государственный гидрологический институт. — Л.: Гидрометеоиздат, 1971. — 104 с.
  • Румянцев В.А., Драбкова В.Г., Измайлова А.В. Великие озёра мира : [рус.] : [арх. 5 Олунньу 2022] / Институт озероведения РАН. — 2012. — 372 с. — ISBN 978-5-98709-536-2.
  • David M. Mark. Toward a theoretical framework for geographic entity types(ааҥл.) // European Conference on Spatial Information Theory. — 1993. — Vol. 716. — P. 270—283. — DOI:10.1007/3-540-57207-4_18.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар