Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Лаптевтар байҕаллара

Ла́птевтар байҕаллара (нууч. Море Лаптевых) — Хотугу Муустаах далай кырыы байҕала. Соҕуруу өттүттэн Сибиир хотугу кытылын, Таймыр тумул арыытын, арҕаата Хотугу Сир, илин өттө Саҥа Сибиир арыылара иккки ардыларынан тайыыр. Байҕал арассыыйа хоту сирин чинчийээччилэрин, Лаптев Дмитрий уонна Лаптев Харитон ааттарынан ааттаммыт, маҥнайгы аата Норденшельд байҕала диэн этэ.

Байҕал тыйыс килиимэттээх, тоҕус ыйтан ордук 0 °C-тан намыһах температуралаах, уутун тууһа кыра, дьадаҥы флоралаах уонна фауналаах, ону тэҥэ кытылыгар олорор нэһилиэнньэтин ахсаана аҕыйах. Үксүн, атырдьах уонна балаҕан ыйдарыттан ураты муустаах сытар.

Лаптевтар байҕала хас эмэ уонунан арыылардаах, балартан үксүгэр үчүгэй туруктаах сэлии кырамталарын булаллар.

Дьон сүрүн дьарыга — сиртэн хостонор баайы хостооһун уонна Хотугу байҕал айан суолунан сырыы; балыктааһынынан уонна булдунан дьарыктаналлар. Самай улахан бөһүөлэгэ уонна пуорда — Тиксии.

Тайаан сытар сирэ уонна кыраныыссата

Аан дойдутааҕы гидрографическай тэрилтэ Лаптевтар байҕалларын кыраныыссатын маннык быһаарар[1]:

undefined

Арҕаата. Карскай байҕал илин кыраныыссата, (Комсомолец арыыта) Молотов тумулуттан Соҕурууҥҥу-Илин тумулга диэри, онтон Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин арыыта, Ворошилов тумулуттан Анючин тумулугар диэри, салгыы Большевик арыыта, Уншлихт тумулуттан Евгенов тумулугар диэри, салгыы материктааҕы Прончищев тумулугар диэри.

Хотута. Молотов тумулун уонна Олгуйдаах арыы хоту өттүн холбуур сурааһын.

Илин өттө. Олгуйдаах арыы хоту тумсуттан арыыны бэйэтин ааһан, Эһэлээх тумулга диэри. Салгыы Ляхов Кыра арыытын нөҥүө Ляхов Улахан арыытын Вагин тумулугар диэри. Салгыы материктааҕы Сибэтиэй Мурун тумулугар диэри.

Ол эрэн, IBCAO дааннайынан, байҕал хотугу кыраныыссата (Комсомолец уонна Олгуйдаах арыыларын икки ардынан) Олгуйдаах арыы хоту уһугун меридиана материк кытыл чааратын быһа охсор сиринэн ааһар (79°00′00″ с. ш. 139°00′00″ в. д.GЯO).

Географиялыы балаһыанньата

Байҕал иэнэ — 672 000 км².

Лаптевтар байҕалларыгар түһэр саамай бөдөҥ өрүс — үгүс элбэх байҕалга түһэр салаалардаах Өлүөнэ өрүс. Байҕалга түһэр өрүстэр: Хатанга, Анаабыр, Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы, Биллибэт, Прончищев өрүһэ, Кульдима, Хара систээх, Осип өрүһэ, Харгыстаах, Клюевка, Хотугу.

undefined

Кытыла күүскэ бысталаммыт, араас кээмэйдээх хомолордоох. Кытыла араас көстүүлээх, намыһах хайалардаах[2].Бөдөҥ хомолоро: Хатанга, Өлөөн, Фаддей, Дьааҥы, Анаабыр, Эбэлээх, Буор-Хайа, Прончищева хомото[3], Вездеход хомото.

Байҕал арҕаа өттүгэр хас эмэ уонунан арыылардаах, олор уопсай иэннэрэ 3784 км². Үгүстүк буолар штормнар уонна муус уулларыгар үөскүүр сүүрээннэр арыылары суурайаллар, холобур, 1815 сыллаахха арыллыбыт Семёнов уонна Васильев арыылара бэлиэр сүппүттэр[3]. Ордук биллэр арыы бөлөхтөрө: Хотугу сир, Комсомольская правда арыыта уонна Фаддеев арыыта. Соҕотох бөдөҥ арыылар: Улахан Бегичев (1764 км²), Бельковскай (500 км²), Кыра Таймыр (250 км²), Столбовой (170 км²), Старокадомскай арыыта (110 км²) уонна Кумахтаах (17 км²)[2].

Түгэҕин ньуура

Дириҥэ үксүн 50 м, саамай дириҥээбит сирэ 3385 миэтир, орто дириҥэ 540 м. Байҕал улахан аҥаара (53 %) — көнө кытыл чаара, орто дириҥэ 50 м кэриҥэ, онуоха эбии 76-с параллельтан соҕуруу өттө 25 миэтирэттэн чычаас[4]. Байҕал хоту өттүгэр түгэҕэ далай диэки эмискэ дириҥээн киирэр, сорох сиринэн дириҥэ 1 км тиийэ буолар (байҕал иэнин 22 %). Чычаас сиринэн уу түгэҕэ кумах, ону кытта чэй тааһа уонна күрбэ таас буккаастаах былыык. Кытылларынан өрүстэр дьапталҕалара түргэнник үөскүүллэр, сылга 20-25 см диэри. Улахан дириҥҥэ түгэҕэ былыык буолар[2][3][5].

Материк эниэтин Садко аҥхалаата быһа охсор, хоту өттө Нансен чоҥкучаҕар киирэр, манна дириҥэ 2 км ордук. Лаптевтар байҕалларын муҥутуур дириҥэ — 3385 миэтир бэлиэтэммитэ (79°35′ с. ш. 124°40′ в. д.GЯO).

Лаптевтар байҕаллара Арассыыйа артикатааҕы байҕалларыттан саамай дириҥнэринэн биллэр.

Килиимэтэ

Лаптевтар байҕалларын килиимэтэ — арктикалыы континентальнай, Атлантика уонна Чуумпу далайдартан ыраах буолан, арктика байҕалларыттан саамай тыйыс айылҕалаахтара. Хотугу түүнэ уонна хотугу күнэ соҕуруутугар 3-түү ый, хоту 5 ый курдук уһуннаахтар. Салгын температурата соҕуруу өттүгэр сыл 9 ыйын тухары, хоту сыл 11 ыйын тухары 0 °C-тан намыһах.

undefined

Тохсунньу ый температурата (сыл ордук тымныы кэмэ) сириттэн көрөн −31 °C уонна −34 °C, саамай тымныйа сылдьыбыта −50 °C. От ыйын температурата хоту диэкитэ 0 °C (үрдээбитэ 4 °C), соҕуруутугар 5 °C (үрдээбитэ 10 °C), ол эрэн, кытылыгар атырдьах ыйыгар 22-24 °C буолуон сөп. Саамай итиитэ 32,7 °C Тиксиигэ бэлиэтэммит[2]. Күүстээх тыаллар, буурҕа, хаардаах силлиэ кыһын үгэс буолбут көстүү. Хаар оннооҕор сайын түһэр, туманы кытта солбуһар[3][5].

Кыһын тыала соҕурууттан уонна соҕуруулуу-арҕааттан 8 м/с түргэннээхтик үрэр, сааһыгар тохтуур. Сайын хотуттан тыалырар, сөкүүндэҕэ 3-4 м буолар. Тыала мөлтөх буолан уу конвекцията уу үрдүгэр эрэ, 5-10 миэтирэ дириҥҥэ буолар[2].

Гидрологиятын режимэ

Байҕал уута тымныытынан биллэр. Кыһын муус анныгар уу температурата −0,8 °C-тан соҕуруулуу илин өттүгэр −1,8 °C-ка тиийэр. 100 м дириҥтэн уу араҥалара барыта (−1,8 °C диэри) тымныы. Сайын мууһа суох өттө, уу үрдэ 4-6 °C-ка диэри сылыйар, хомолоругар 8-10 °C, муус анныгар 0 °C чугас буолар[6].

Байҕал 250—300 м дириҥэр Атлантика арктикалыы өттүттэн сылаас уулаах сүүрээн ааһар (1,5 °C диэри). Бу сүүрээн үөскээбит сириттэн, Шпицберген архипелагтарыттан Лаптев байҕалыгар тиийиэр диэри 2,5-3 сыл айанныыр[2]. Бу араҥаттан аллараа уу эмиэ тымныйар, түгэҕэр диэри −0,8 °C.кыраадыс буолар.

Байҕал уутун тууһа кыһын хотугулуу-арҕаа өттүгэр 34 ‰ (промилле), соҕуруутугар 20-25 ‰ диэри, сайыныгар 30-32 ‰ уонна 5-10 ‰ диэри кыччыыр[3][5]. Дириҥээн истэҕин аайы, тууһуран иһэр, 33 ‰ тиийэр. Өрүстэр төрдүлэригэр 10 ‰ кыра буолар. Уу төһө туустааҕар муус ууллуута уонна Сибиир өрүстэрин уута түһэрэ дьайар. 730 км³ иэннээх уу киирэр сирэ, Карскай байҕал кэнниттэн бөдөҥүнэн иккис буолар, 135 см-даах тууһа суох уу саппааһын үөскэтэр.

Байҕалга түһэр уу үксэ Өлүөнэ өрүс уута буолар (70-ча % эбэтэр сылга 515 км³). Атын өрүстэр ууларын өлүүтэ: Хатанга (100 км³ ордук), Өлөөн (35 км³), Дьааҥы (30 км³ ордук) уонна Анаабыр (20 км³), хаалбыт өрүстэр өлүүлэрэ — 20-чэ км³. Муус уонна хаар ууллар кэмиттэн тутулуктанан, киирэр уу 90 % сайыҥҥы ыйдарга түһэр (35-40 % аҥардас атырдьах ыйыгар), оттон тохсунньуга 5 % буолар[2].

Байҕал уутун үөһээҥи сүүрээнэ циклоническай майгылаахтык эргийэр (ол аата күн эргиирин утары). Хотугу Сир таһыттан саҕаланар сүүрээн хотуттан соҕуруу устар, материк кытылыгар тиксэн баран арҕааттан илин диэки устар, Өлүөнэ өрүс сүүрүгүнэн күүһүрэр, салгыы хоту, хотугулуу арҕаа, Хотугу Муустаах далай диэки устар. Эргиир кыра өттө Санников силбэһиитинэн Илин Сибиир байҕалыгар устан киирэр. Уу эргиирин түргэнэ 1 сөкүүндэҕэ 2 см тэҥнээх, эргиир киинигэр чугаһаатаҕын аайы бытаарар. Эргиир киинэ сүүрүк хоту бытааннык устар, уларыйа сылдьар буолан, сүүрээн майгыта эмиэ кыратык уларыйар[2].

Уу таһымнааһына суукка аҥардаах, 50 см тиийэ үрдүктээх. Муус халҕаһата кыччатар. Хатаҥга хомотун томточчу быһыытыттан тутулуктанан уу таһымнааһынын үрдүгэ 2 м тиийэ буолуон сөп, өрүс сүнньүн устун 500 км-тэн да тэйиччи биллиэн сөп[3]. Лаптевтар байҕалларын атын өрүстэрин таһымныыр долгуннара быдан кылгас кэрчиккэ уосталлар[2].

Байҕал уутун таһыма сезонунан иэҕэҥнээһинэ улахана суох — байҕал таһыма сайын өрүстэрин үөстэригэр 40 см үрдүүр уонна кыһын түһэр. Тыал дьайыытыттан үөскүүр халбаҥнааһыннара балачча — 2 миэтэрэҕэ тиийэр, хомолоругар 2,5 м буолар. Төгүрүк сылы быһа бэлиэтэнэр, ол эрэн күһүн, наар биир хайысхалаах тыал күүһүрдэҕинэ чаастатыйар. Байҕал уутун таһыма, сүнньүнэн хотугу тыалга үрдүүр, соҕурууҥҥу тыалга намтыыр[2][3].

Тыала наһаа күүһэ суоҕуттан уонна уута наһаа дириҥэ суоҕуттан Лаптевтар байҕаллара долгуна кыра, быһа холоон 1 м кэриҥэ үрдүктээх. Аһаҕас байҕалга сайын 4-5 м тиийиэн сөп, оттон күһүн, 6 м тиийиэн сөп[2].

Муус бүрүөһүнэ

Арктика тымныы кыһыннарыгар байҕал мууһурар. Байҕал сылы быһа муустаах сытар. Муус үөскээһинэ уу чычааһыттан уонна тууһа кыратыттан тутулуктаах. Саамай элбэх муустаах байҕалынан биллэр. Сыл иһигэр 483 000 км² муус барыытын толорон (1979—1995 сс. кэрчик кэмигэр), Карскай, Баренцев, Илин Сибиирдээҕи байҕаллары бииргэ аахпыттааҕар элбэх мууһу оҥорор. Бу кэм иһигэр муус барыыта 1984-85 сылларга 251 000 км² иһинэн халбаҥныыра уонна 732 000 км²иһинэн 1988-89 сылларга. Байҕал балачча мууһу тоҕус ыйы быһа таска таһаарар[7].

undefined
undefined
undefined

Муус туруута балаҕан-алтынньы ыйдарыттан саҕаланар[7]. Кытылтан байҕал диэки сүүсчэкэ килэмиэтиринэн 2-лии м халыҥнаах модьоҕо муус киирэр. Маннык муус байҕал акваториятын 30-ча %-нын ылар. Соҕурууҥҥу сылаас тыаллар үрдэхтэринэ, муус хоту уһуннаҕына, сүүһүһнэн км тайыыр тааҥнар үөскүүллэр[2]. Тааҥа суох сирдэргэ уста сылдьар муус көһөҥөлөр, хотугулуу-арҕаа өттүгэр айсбергтар бэлиэтэнэллэр. Тааҥ хотугу кырыытыттан саҕалаан уста сылдьар муустарга диэри сыллата бэлиэтэнэр Улуу Хотугу тааҥ сытар[2].

Муус халҕаһата ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҕаланыыта ууллан барар.

Сылыттан тутулуктанан муус үөскээһинэ атын атын буолар: сорох сыл мууһа суох байҕалтан толору муустаах байҕалга тиийэ[3].

Хамсыыр-харамайа уонна үүнээйитэ

Тыйыс айылҕалаах буолан хамсыыр-харамайа уонна үүнээйитэ кэмчи. Байҕал үүнээйитэ үксэ 100 тахса көрүҥ хахтаах салахайдар. Тэҥниир буоллахха, күөх, күөхтүҥү уонна өрүү быатыҥы салахайдар — хас биирдилэрэ 10ча көрүҥэ баар. Общая концентрация Фитопланктон уопсай кээмэйэ — 0,2 мг/л. Ону тэҥэ 30-ча көрүҥ зоопланктон уопсай кээмэйэ 0,467 мг/л[8] баара бэлиэтэнэр.

undefined
undefined

Кытылын үүнээйитэ үксэ муох, лабыкта арааһа уонна аҕыйах көрүҥ сибэккилиир үүнээйиттэн турар: хотугу маак, таастыйа, хотугу уонна сыыллар үөт дьоҕус популяцията үүнэр.

Байҕалга 39 көрүҥ балык үөскүүр. Дьарҕаа уонна майаҕас арааһа, чорбоҕор, чыыр, уомул, ону тэҥэ сардина, муора уомула, үрүҥ балык, саайка, каамбала, сыбаакка, тууччах о.д.а. байҕал туустаах уутугар үөскүүр балыктар бааллар.

Олохтоох хамсыыр-харамайдар: мордьо, куобах, ньиэрпэ, түлүөн, чыҥырыкаан, кырса,хотугу таба, бөрө, кырынаас, үрүҥ куобах, үрүҥ эһэ. Дьыл уларыйар кэмигэр сайылыы бөлүүгэ киирэр. Лаптевтар байҕалларын мордьотун Odobenus rosmarus laptevi туспа көрүҥҥэ араараллар, ол эрэн ити мөккүөрдээх[9].

Хас эмэ уонунан көтөр көрүҥэ баар, сорохторо олохтоох, кыстыыр көтөрдөр, холобур, туллук, муора иһиирэмэ, хаар эбэ, хардырҕас. Соҕурууттан кыстыы кэлэр көтөрдөр — куоҕас, үс тарбахтаах хопто, обыкновенная моевка, чыыстык, хопто, кайра, чуускуннуҥулар аймахтара уонна үрүҥ хопто байҕал кытылыгар уонна арыыларыгар олохсуйан, холуонньалары үөскэтэллэр. Ону тэҥэ курахалыҥылар, тыыраахылар, аҥала буурҕаһыт, муора хоптото, тэкэ хопто, ээбиллэ, турукааннар, куоҕастар, хабдьы бааллар[10].

1985 сыллаахха Өлүөнэ өрүс тамаҕар Уус-Ленскэйдээҕи заповедник тэриллибитэ. 1993 сыллаахха заповеднигынан харыстанар сиргэ-уокка Саҥа Сибиир архипелагын бары арыылара киирбиттэрэ. Заповедник иэнэ 14 330 км². Үгүс көрүҥ үүнээйи (402 көрүҥ), балык (32 көрүҥ), көтөр (109 көрүҥ) уонна хамсыыр-харамай (үүтүнэн аһылыктанааччы 33 көрүҥэ) бэлиэтэммит, сороҕо ССРС уонна Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр киирбит.

Устуоруйата уонна баһылааһын

Лаптевтар байҕалларын кытылыгар былыр-былыргыттан олохтоох омуктар — дьүкээгирдэр уонна чуваннар[11] олороллор. Бу омуктар үгэс буолбут дьарыктара балыктааһын, булт, таба иитиитэ уонна кыыл табаны бултаһыы. II-с үйэттэн саҕалаан дьүкээгирдэр сыыйа-баайы эбээннэри уонна эбэҥкилэри кытта буккуһан барбыттара, онтон IX-с үйэттэн оннооҕор элбэх ахсааннаах сахалары кытта, салгыы коряктары уонна чукчалары кытта буккуһан симэлийбиттэр, тыллара умнуллубут. Бу ааттаммыт омуктар байҕал чугаһыгар, хоту диэки Байкал күөл сириттэн-уотуттан монгол сэрииһиттэриттэн күрэнэн кэлбиттэрэ. Ойууннааһын сайдыбыт, тыллара барыта ураты омутар[12][13][14] XVII—XIX үйэлэргэ дьүкээгирдэр ахсааннара ис ирээннэтэртэн тахсар сэриилэһиилэртэн уонна сыстыганнаах ыарыы тэнийииттэн лаппа аҕыйаабыта.

undefined

Нууччалар баһылааһыннара

Нууччалар Лаптевтар байҕалларын кытылын уонна чугас сытар арыылары Сибиир өрүстэринэн устан кэлэн, быһа холоон XVII үйэлэргэ чинчийэн барбыттара. Эрдэтээҥи үгүс экспедициялар докумуоннаммакка хаалбыт буолуохтарын сөп. Ону кэнники, официальнайдык бастакы арыйааччы аатын сүкпүт дьон арыыларга булбут көмүүлэрэ туоһулуур. 1629 сыллаахха сибиир каһаахтара Өлүөнэ устун тыынан аллараа устан түспүттэр. Өрүс байҕалга түһэр эбит диэн суруйан хаалларбыттар. 1633 сыллаахха атын бөлөх Өлөөн өрүс төрдүгэр тиийбитэ биллэр. Ол сылга нуучча айанньыттара Иван Ребров уонна Илья Перфильев байҕалынан Өлөүнэ төрдүттэн Дьааҥы өрүс төрдүгэр тиийэн остуруок туппуттар. 1636 сыллаахха Ребров Дьааҥы өрүс төрдүттэн Индигиргэ тиксибит, ол гынан Лаптевтар байҕалларытттан Илин Сибиир байҕалыгар айаннаабыт[15].

1712 году Яков Пермяков уонна Меркурий Вагин диэн чинчийээччилэр Лаптевтар байҕалларын илин өттүн уонна икки сыллааҕыта арыйбыт Улахан Ляхов арыытын чинчийбиттэр . Саҥа Сибиир арыыларыгар хат айаннаан истэхтэринэ, аара бэйэлэрин этэрээттэрин бууннаабыт хаһаахтара өлөрөн кэбиспиттэр. 1770 сыл сааһыгар промышленник Иван Ляхов ол арыыларга тиийэн, сэлии муоһа барын арыйан, Екатерина II сарыыссаттан сэлии муоһун хостуурга монополия быраабын көрдөспүт уонна анал уурааҕынан көҥүл ылбыт. Сыарҕалаах айанын быыһыгар хас да атын арыылары арыйан, ол иһигэр Олгуйдаах арыыны ойуулаабыт. 1775 сыллаахха Ляхов Улахан арыытын толору хаартатын оҥорбут.[16][17]

undefined

Улуу Хотугу экспедиция чэрчитинэн Лаптевтар байҕалларын икки этэрээт үөрэппитэ:

Үлүөнэ-Дьэһиэй этэрээтин баһылыгынан 1735 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Василий Прончищев Дьокуускайтан Өлүөнэ устун «Якутск» дубель-шлюпканан 40-тан тахса киһилээх экипажтаах айаннаабыт. Кини Өлүөнэ өрүс төрдүн илин кытылын үөрэппит, хаартаҕа киллэрбит, Өлөөн төрдүгэр кыстыкка тохтообут. Уустуктардаах да буоллар, 1736 сыллаахха Таймыыр илин кытылын булбут уонна салгыы эрдэн, хоту 77-с кэтирээһиҥҥэ тиийбит, Челюскин тумулугар — материк саамай хоту туочукатыгар тиийэ сыспыт. Ол эрэн халлаан туруга куһаҕаныттан, сири кыайан булан көрбөтөхтөр.

Төннөр айаннарыгар Прончищев бэйэтэ уонна кэргэнэ — Татьяна Прончищева өлбүттэр: атырдьах ыйын 29 күнүгэр Прончищев бэйэтэ оҥочонон сир көрө баран баран атаҕын тоһуппут. Суудунаҕа төннөн кэлээт, өйүн сүтэрбит уонна тымыра бүөлэнэн, хаана эргийбэккэ, сотору өлбүт. Кэргэнэ (кини экспедицияҕа кыттыыта официальнай докумуоҥҥа киирбэтэх эбит) 14 хонугунан 1736 сыл балаҕан ыйын 12 (23) күнүгэр эмиэ өлбүт[18][19]. Лаптевтар байҕалларыгар баар Мария Прончищева хомото («Мария» — хаарталары бэчээккэ бэлэмнээһин кэмигэр тахсыбыт сыыһаттан атын аатынан барбыт) кини аатынан ааттаммыта.

1737 сыл ахсынньытыгар этэрээт саҥа салайааччытынан Харитон Лаптев анаммыта. Кини салалтатынан этэрээт Таймыырга хат тиийбит, Ханангаҕа кыстаабыт уонна суудуналара мууска кыбыллыбытын кэннэ Таймыыры сиртэн ойуулуурун салҕаабыт. Бу этэрээт биир бөлөҕө Семён Челюскин баһылыктаах кураанах сиринэн билигин кини аатын сүгэр тумуска, тумул арыы хотугу уһугар тиийэ сылдьыбыттар.[20][21][22]

Өлүөнэ-Халыма этэрээтин баһылаан, Дмитрий Лаптев (1736 сыллааха кыстык кэмигэр өлбүт П.Лассинеусу солбуйан) «Иркутск» суудунанан байҕал кытылын Өлүөнэ төрдүттэн Илин Сибиир байҕал силбэһиитигэр диэри ойуулаабыта, кэлин ол кини аатынан ааттаммыта.

undefined

Лаптевтар байҕалларын уонна Саҥа Сибиир арыыларын хаартаҕа сиһилии Пётр Анжу киллэрбитэ, кини1821—1823 сылларга бу сиринэн-уотунан сыараҕанан уонна тыынан эрэ14000 км Санников сирин көрдөөн айаннаабыта, уонна кытыл үөрэтиитин киэҥ далаөыннаахтык сиринэн да сылдьан оҥоруохха сөбүн бигэргэпппитэ. Кини аатынан Саҥа Сибиир арыыларын хоту өттө ааттаммыта[23][24]. 1875 сыллаахха Адольф Эрик Норденшёльд бастакынан Лаптевтар байҕалларын «Вега» пароходунан бүтүннүү туораабыта.[25]

1892—1894 сылларга, кэлин 1900—1902 сылларга, барон Эдуард Толль Лаптевтар байҕалларын икки тус-туспа экспедицияҕа чинчийбитэ. Кини «Заря» хараабылынан геологиялыы уонна географиялыы чинчийиилэри исследования на корабле от имени Императордыы Санкт-Петербургдааҕы билим Академиятын аатыттан ыыппыта. Иккис экспедиция кэмигэр Толль дьиктитик сураҕа суох сүппүт[16][26] Кини биллэрбитинэн[27] Саҥа Сибиир арыыларын уутун түөлбэлэригэр, өрүстэрин сүнньүлэринэн уонна тардыыларынан тайаан сытар сэлии уҥуоҕун бэрт үчүгэйдик хараллыбыт мунньуллулара бааллар эбит. Кэлиҥҥи билим чинчийиилэр бигэргэппиттэринэн, бу мунньуллуулар 200 000 сыл тухары үөскээбиттэр[28][29].

Этимологията

Устуоруйалыы ааттара: Татарское, Ленское (XVI—XVII үйэтээҕи хаарталарга), Сибирское, Ледовитое (XVIII—XIX үйэлэргэ). 1883 сыллаахха полярнай чинчийээччи Фритьоф Нансен байҕалы Норденшёльд аатынан ааттаабыт.

1906 сыллаахха Императордыы билим академията таһаарбыт лейтенант А. В. Колчак «Лёд Карского и Сибирского морей» билим монографиятыгар, ааптар, Сибиир байҕалын аатын ырытарыгар «сорох географтар ылыммыт» «Норденшельд байҕала» тиэрмини мэлдьэспит[30]:

…Некоторые географы приняли термин «Норденшельдово море» после плавания Норденшельда на «Веге» в 1878 г. С этим термином, который то появляется на картах, то исчезает, на русских же, английских и американских в большинстве случаев отсутствует, трудно согласиться, считая, что для его принятия нет достаточного основания, т.к. первое плавание по этому морю по тому же самому прибрежному пути, которым шла «Вега», было совершено в 1735 и 1736 гг. лейтенантом Прончищевым на дубель-шлюпке «Якутск», а второе — лейтенантом Харитоном Лаптевым на том же судне в 1739 и 1740 гг.

— А. В. Колчак «Лёд Карского и Сибирского морей»

1913 сыллаахха, океанограф Ю. М. Шокальскай этиитинэн Нуучча географиялыы уопсастыбата байҕал билиҥҥи аатын — бырааттыы Дмитрий уонна Харитон Лаптевтар ааттарын иҥэрбитэ, ол эрэн официальнайдык бу аат ССРС КСК 1935 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр таһаарбыт быһаарыытынан бигэргэммитэ[5].

Хаһаайыстыбаннай тутула

Байҕал кытыла Арассыыйа Бэдэрээссийэтин эрэгийиэннэринэн үллэһиллибит: Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр (Анаабыр уонна Уус-Дьааҥы улуустара) уонна арҕаата Красноярскай кыраайга (Таймырдааҕы Долган-Ненец оройуона). Кытылга нэһилиэнньэтэ уонна сэлиэнньэтэ да аҕыйах, арай Тиксиигэ (5023 киһи 2013 сыл дааннайынан) Булуҥ улууһун киинигэр элбэхтэр. Арассыыйа байҕалларыттан арыыларыгар ким да олохсуйбат байҕала — соҕотох Лаптевтар байҕаллара, байыаннай эбийиэктэри уонна полярнай станциялары аахпатахха.

Балыктааһын уонна уу суола

Булдунан уонна балыктааһынынан сүнньүнэн өрүстэр тардыыларынан дьарыгыраллар[2][3]. Хатанга хомотун уонна Өлүөнэ, Дьааҥы өрүстэрин тулатынааҕы балыктааһын туһунан 1981сылтан 1991 сылга диэри дааннайга сылга 3000 туонна балык бултанара көстөр. Олохтоохтор байҕал харамайдарын бултаһаллар. Мордьону бултааһын билим экспедицияларыгар уонна олохтоох омуктар аска эрэ бултуулларыгар көҥүллэнэр[31].

undefined

Байҕал тоҥорун үрдүнэн, уу суола эрэгийиэҥҥэ киһи сүрүн дьарыга буолар. Сүрүн пуорда — Тиксии. Сэбиэскэй кэмҥэ Лаптевтар байҕалларын кытылыгар уу суола үгүс сырыылаах этэ, Хотугу байҕал айан суолунан бастакы полярнай конвойдар сылдьаллара,1932 сыллаахха Хотугу баҥҕал суолун сүрүн салалтата тэриллибитэ. Бу суол оннооҕор ледоколлларга да уустук, ыарахан этэ. 1937 сыл балаҕан ыйыгар оннук «Ленин» ледокол-пароход биэс арыаллыыр суудунатын кытта мууска хааттарбыта. Күһэллэн кыстаабыттарын кэннэ «Красин» ледокол 1938 сыллаахха атырдьах ыйыгар биирдэ босхолообута[32]. Сүрүн тиэйэр табаардарынан мас, күндү түүлээх уонна тутар матырыйаал этэ[3].

undefined
undefined

1990-с сылларга сойуус ыһыллыбытын кэннэ хотугу байҕаллар уу суола мөлтөөбүтэ, кэмиттэн кэмигэр арҕаа өттүгэр Мурманскайтан Дудинкаҕа диэри уонна илин диэки Владивостоктан Певекка эрэ диэри сырыы баара. х годов. Дудинкаттан Певекка диэри айан суох кэриэтэ этэ.

Билигин Хотугу байҕал айан суола Арассыыйа тэйиэс оройуоннарыгар — Красноярскай кыраай хоту өттүгэр, Саха сиригэр уонна Чукоткаҕа куруус тиэрдэр сүрүн сырыы. Хотугу байҕал айан суолун Администрациятын 2010—2013 сыллааҕы дааннайынан Хотугу байҕал айан суолун акваториятыгар устарга көҥүл биэри ахсаана сылтан сыл аайы элбиир, ол иһигэр Европаттан Илин Уһукка уонна Соҕуруулуу-Илиҥҥи Азияҕа транзитынан тиэйиигэ, үрдүкү кэтирээһиҥҥэ гаас хостоно сирдэрин хааччыйар суудуналарга о.д.а.[33]

Тиксии үлэлиир аэропортаах.

Хайа промышленноһа

1936 сыллаахха Нордвик уонна Кожевников бухталарын эргиннэригэр XIX үйэттэн биллэр таас чох, ниэп уонна туус сытар сирдэрин баһылаан барбыттара. века залежей угля, нефти и соли. «Нордвикстрой» трест уонна Нордвик, Кожевниково, Солерудник, Нордвик-Угольный уо.д.а. үлэһиттэр бөһүлэктэрэ тутуллубута. Бу тэрилтэ, ону тэҥэ бөһүөлэктэр тустарынан дааннай олох аҕыйах, тоҕо диэтэргин үлэнэн көннөрүү тэрилтэтэ этэ, ГУЛаг иһинэн буолбакка, туспа тутулуга суох лааҕыр бөлөҕөр киирэрэ[34]. Сэрэйдэххэ, манна көскө ыытыллыбыт эбэтэр хаайыылаах дьон үлэлииллэрэ, билиҥҥи туругунан киэҥ уопсастыбаннаска биллэр Нордвикстрой кыттыылаахтарын кэпсээннэрэ да, ахтыылара да (оҕо саастарын туһунан ахтыылартан ураты)[35] суох.

Буурдааһын түмүгэр ниэп саппааһа дириҥэ суоҕа биллибитэ, бастааҥы ниэп хостуох былаан туолбатаҕа, ол эрэн ирбэт тоҥ усулуобуйатыгар углеводороду чинчийии уонна булуу уопута иҥэриллибитэ. Ол эрэн тууһу промышленнай хабааннаах хостууллара, Нордвик оччолорго хоту промысловиктарга сүрүн туус тиэрдээччитинэн буолара. 40-с сылларга америка союзниктара кэлэллэригэр бөһүөлэктэри көтүрбүттэрэ, тэрилтэ сорҕото сабыллыбыта.1956 сыллаахха Нордвик бөһүөлэгэ сабыллыбыта, онон Нордвик тэрилтэтэ букатыннаахтык үлэтин уураппыта.

Билим үлэтэ

2006 сыллаахха Тиксиигэ году была отремонтирована и переоборудована метеорология станцията өрөмүөннэммитэ уонна саҥа тэрээһиннэммитэ (холобур, интэриниэт ситимэ тардыллыбыта уонна боруобада суох видеокөрүү олохтоммута). Бу станция АХШ далайга уонна атмосфераҕа чинчийиилэрин Национальнай салалтатын Атмосфераҕа Обсерваторияарын барылын чааһа буолбута. Бу барыл сыала — былыттары, сыралыйыыны, аэрозоллары, энергия сир үрдүнээҕи көһөрүүтүн, уонна Арктика атмосфератын химиялыы састаабын өр барар, тиһиликтээх уонна кичэллээх кээмэйдээһин. Барыл баазата — түөрт арктическай станция, планета саамай хоту өттүлэригэр сытар нэһилиэнньэллэх пууннар: Юрика уонна Алерт Канаадаҕа (Алерт киһи олорор саамай хотугу сир буолар, Хотугу Полюстан баара-суоҕа 817 km (508 миль) тэйиччи), Тиксии — Арассыыйаҕа уонна Барроу Аляскаҕа (АХШ)[36].

undefined

2016 сыллаахха, Хатанга хомотугар Хастыр күөл оройуонугар «Арктика уонна Антактика билим-чинчийэр үнүстүүтэ» БСБТ тэрийбит полигона үлэтин саҕалаабыта[37]. Бааза сүрүн уратытынан сылы быһа тэриллэр муус уонна халлаан туругун чинчийиилрэ. Бааза олохтоммут сириттэн бүтүн уонна алдьаммыт муус төһө бөҕөтүн чинчийэр дааннайдары ылан, бу ырытыы түмүгэр, өрүс уонна байҕал уулара буккуһар сирдэригэр үөскүүр чычаас сир мууһа ордук ураты бөҕө буоларын быһаарбыта. Өрүс уонна байҕал мууһуттан 1,5-2 төгүл бөҕө буолара дакаастаммыта[38]. 2017—2018 сылларга вертолет десанын ньыматынан Лаптевтар байҕалларын киин өттүн муус көһөҥөлөрү уонна муус өрөһөлөрү чинчийбиттэрэ[39][40].

Киртийиитэ

Байҕал уутун киртийиитэ тэҥнээн көрдөххө, арыый кыра, сүрүннээн Өлүөнэ, Дьааҥы уонна Анаабыр өрүстэригэр турар үгүс собуоттар уонна шахталар кирдэрэ буолар. Бу тэрилтэлэр кирдэрэ-бөхтөрө феноллаах (0,002-0,007 мг/л), алтаннаах (0,001-0,012 мг/л) уонна цинкалаах (0,01-0,03 мг/л) өрүс ууларын кытта өрүү байҕалга суураллан түһэр.

Атын кири-хоҕу тоҕор сиринэн куорат тииптээх бөһүөлэк Тиксии буолар. Уу айан суолун кэмигэр уонна ниэп хостооһунун саҕана дөрүн-дөрүн ниэп тохтуута бэлиэтэнэр[8].

Ону тэҥэ, байҕал киртийиитин биир биричиинэтэ — уонунан сыллары быһа тиэйиллибит маһы уһаарыы түмүгэр тимирбит уонна эмэҕирбит, уста сылдьар мас этэ буолар.

Түмүк быһыытынан, фенол концентрацията Лаптевтар байҕалларыгар артика уутун тардыыларгар сааамай үрдүк.

Быһаарыылар

  1. ↑ 10.—Laptev Sea (or Nordenskjöld Sea. // Limits of Oceans and Seas (Special Publication № 23) : [англ.] : [арх. 17 Муус устар 2013] / International Hydrographic Organisation. — 3rd edn. — Monte-Carlo : Imp. Monégasque, 1953. — С. 8.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Моря СССР : Море Лаптевых (рус.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 4 Ахсынньы 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Лаптевых море // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  4. ↑ Arnoldus Schytte Blix Arctic animals and their adaptations to life on the edge. — 2005. — С. 57—58. — 296 с. — ISBN 82-519-2050-7
  5. ↑ 1 2 3 4 Laptev Sea (англ.). — статья из Encyclopædia Britannica Online. Сигэнии күнэ: 18 Сэтинньи 2019.
  6. ↑ Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А. Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1980
  7. ↑ 1 2 Journal of Geophysical Research : journal. — 2000. — Vol. 105, no. C5. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 4 Ахсынньы 2025.
  8. ↑ 1 2 Ecological assessment of pollution in the Russian Arctic region. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 4 Ахсынньы 2025.
  9. ↑ Charlotte Lindqvist et al. The Laptev Sea walrus Odobenus rosmarus laptevi: an enigma revisited(ааҥл.) // Zoologica Scripta. — 2009. — Vol. 38, no. 2. — P. 113. — DOI:10.1111/j.1463-6409.2008.00364.x.
  10. ↑ Bird Observations in Severnaya Zemlya, Siberia. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 4 Ахсынньы 2025.
  11. ↑ Чуванцы (рус.). narodru.ru. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 26 Бэс ыйын 2013 года.
  12. ↑ Юкагиры // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  13. ↑ Эвенк // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  14. ↑ Bella Bychkova Jordan, Terry G. Jordan-Bychkov. Siberian Village: Land and Life in the Sakha Republic (англ.). books.google.com. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 1 Атырдьах ыйын 2020 года., U of Minnesota Press, 2001 ISBN 0-8166-3569-2 p. 38
  15. ↑ Всемирная история. — М., 1958. — Т. IV. — С. 100.
  16. ↑ 1 2 М. И. Белов По следам полярных экспедиций. Часть II. На архипелагах и островах (рус.). polarpost.ru. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 5 Балаҕан ыйын 2019 года.
  17. ↑ Ляхов Иван // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  18. ↑ Григорій Спасскій Сибирскій вѣстник, Том 17-18. books.google.com (1822). Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 5 Тохсунньу 2014 года., Въ Тип. Департамента народного просвѣщенія
  19. ↑ В. В. Богданов. Первая Русская полярница (рус.). vivovoco.astronet.ru (2001). Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 5 Кулун тутар 2016 года., Природа, Том 1
  20. ↑ Дмитрий Лаптев // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  21. ↑ Харитон Лаптев // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  22. ↑ Братья Лаптевы (рус.). vluki.library.ru. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 1 Балаҕан ыйын 2011 года.
  23. ↑ Анжу Пётр Фёдорович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  24. ↑ Анжу Пётр Фёдорович (рус.). funeral-spb.narod.ru. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 29 Алтынньы 2016 года.
  25. ↑ Лаптевых море (рус.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025.
  26. ↑ Baron Eduard von Toll’s Last Expedition: The Russian Polar Expedition, 1900—1903. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 4 Ахсынньы 2025.
  27. ↑ Eduard Von Toll (1895) Wissenschaftliche Resultate der Von der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften sur Erforschung des Janalandes und der Neusibirischen Inseln in den Jahren 1885 und 1886 Ausgesandten expedition. [Scientific Results of the Imperial Academy of Sciences of the Investigation of Janaland and the New Siberian Islands from the Expeditions Launched in 1885 and 1886] Abtheilung III: Die fossilen Eislager und ihre Beziehungen su den Mammuthleichen. Memoires de L’Academie imperials des Sciences de St. Petersbouro, VII Serie, Tome XLII, No. 13, Commissionnaires de I’Academie Imperiale des sciences, St. Petersbourg, Russia.
  28. ↑ Makeyev, V.M., D.P. Ponomareva, V.V. Pitulko, G.M. Chernova and D.V. Solovyeva, 2003, Vegetation and Climate of the New Siberian Islands for the past 15,000 Years. Arctic, Antarctic, and Alpine Research, vol. 35, no. 1, pp. 56-66. (англ.).
  29. ↑ Ivanova, A. M., V. Ushakov, G. A. Cherkashov, and A. N. Smirnov Placer Minerals of the Russian Arctic Shelf. — Polarforschung. vol. 69, 1999. — 163—167 с.
  30. ↑ Синюков В. В. Александр Васильевич Колчак как исследователь Арктики / Отв. ред. Чилингаров А. Н.. — М.: Наука, 2000. — С. 223. — 324 с. — ISBN 978-5-02-002377-2
  31. ↑ Mammals in the Seas: Pinniped species summaries and report on sirenians. Volume 2 (англ.). books.google.com. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 9 От ыйын 2014 года., Food & Agriculture Org., 1979, ISBN 92-5-100512-5 p. 57
  32. ↑ William Barr. The Drift of Lenin's Convoy in the Laptev Sea, 1937–1938(ааҥл.) // Arctic : journal. — 1980. — March (vol. 33, no. 1). — P. 3—20.
  33. ↑ Поступившие заявления. Текущий год (рус.). Федеральное государственное казённое учреждение/web.archive.org.
  34. ↑ Б. Яковлев, А. Бурцов. «Концентрационные лагери СССР», издание Института по изучению истории и культуры СССР, Мюнхен, 1955.
  35. ↑ Владимир Иванов. Нордвик - место рождения (рус.). Проза.ру (7 Муус устар 2012). Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 4 Кулун тутар 2016 года.
  36. ↑ A Study of Environmental Arctic Change (SEARCH) Arctic Atmospheric Observatories (англ.). esrl.noaa.gov. NOAA. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано 8 Муус устар 2018 года.
  37. ↑ Rosneft Oil Company, RF, Moscow, A.A. Pashali, K.A. Kornishin, Rosneft Oil Company, RF, Moscow, P.A. Tarasov. Ice and hydrometeorological survey at Khatangskiy license block in the Laptev Sea // Neftyanoe khozyaystvo - Oil Industry. — 2018. — Вып. 3. — С. 22–27. — DOI:10.24887/0028-2448-2018-3-22-27.
  38. ↑ Rosneft Oil Company, RF, Moscow, A.A. Pashali, K.A. Kornishin, Rosneft Oil Company, RF, Moscow, P.A. Tarasov. Special aspects of ice strength seasonal variability in Russian Arctic // Neftyanoe khozyaystvo - Oil Industry. — 2020. — Вып. 11. — С. 51–55. — DOI:10.24887/0028-2448-2020-11-51-55.
  39. ↑ E. U. Mironov, R. B. Guzenko, V. S. Porubaev, V. V. Kharitonov, K. A. Kornishin. Morphometry and Internal Structure of Stamukhas in the Ice-covered Seas of Russia(ааҥл.) // Russian Meteorology and Hydrology. — 2020-04. — Vol. 45, iss. 4. — P. 260–268. — ISSN 1934-8096&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 1068-3739, 1934-8096. — DOI:10.3103/S1068373920040068.
  40. ↑ Yevgeny U Mironov, Roman B Guzenko, Viktor S Porubaev, Victor V Kharitonov, Stepan V Khotchenkov. http://legacy.isope.org/publications/journals/journalDecember19.htm Morphometric Parameters of Stamukhas in the Laptev Sea // International Journal of Offshore and Polar Engineering. — 2019-12-01. — Т. 29, вып. 4. — С. 383–390. — DOI:10.17736/ijope.2019.jc771.

Литература

  • Море Лаптевых: энциклопедия / авт. и сост. И. С. Зонн, А. Г. Костяной. — М.: Междунар. отношения, 2014. — 193, [1] с.: ил., портр., карты. — Библиогр.: с. 191—192 (43 назв.). — 1000 экз.
  • Лаптевых море // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0(CC BY-SA 3.0)

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар