Челюскин Семён Иванович

XVII үйэтигэр балайда биллибит эрээри, XVIII үйэҕэ дьадаҥыйбыт Челюскиннар уустарыттан тахсар. Чуолкай төрөөбут күнэ уонна сирэ оҥоһуллубатах, 1707 сыл диэки (архыып докумуоннарыттан, 1737 с. С. И. Челюскин 30 сыллаах, онтон 1743 с. — 36 сыллаах)^[2]. Бэчээккэ эмиэ төрөөбүт сыла («диэкки» диэн быһаарыылары кытта) 1700 с. уонна 1704 с. Араас автордар төрөөбүт сирдин Белёв, Москва, Калужскай губерниятын Борищево сэлиэнньэтэ, Тульскай губерниятын Белевскай уеһыгар Мишина Поляна дэриэбинэтэ эбэтэр эмиэ ол уездка Ильино сэлиэнньэтэ диэн ааттыыллар. 1710 сыллаахха аҕата өлбүтэ эрээри, аймахтара Семен үөрэхтээх киһи буоларыгар көмөлөспүттэрэ.

1714 сыл күһүнүгэр Москваҕа Сухаревскай таас тутуутугар сытар математика уонна навигация наукаларын оскуолатыгар киллэриллибитэ. 1717 сылтан оскуола навигацкай кылааһыгар дьарыктаммыта, 1721 сыллаахха экзаменнары ситиһиилээхтик туттарбыта.

С. И. Челюскин Балтийскай флот хараабылларыгар навигатор дуоһунаһыгар сулууспалаабыта, штурман, подштурман үөрэнээччитэ. Финскэй хомо кытылын ойуулааһынын толорбута, 1727 сыллаахха гардемаринынан дьарык оҥорбута.

1733—1743 сылларга Улуу хотугу экспедицияҕа кыттыбыта. 1733 сыллаахха В. В. Прончищев этэрээтигэр штурманынан киллэриллибитэ, онтон 1735 сыллаахха Дьокуускайга кэлбитэ. 1735—1736 сс. «Дьокуускай» дубель-шлюпканан штурман быһыытынан Лена-Енисей этэрээтигэр кыттар, Хотугу Муустаах акыйаан кытылын көрөр сыаллаах, бу экспедиция суруйууларын ыытара. 1736 сыл балаҕан ыйыгар Прончищев ыалдьан өлбүтүн иһин хараабыл командованиетын ылыммыта уонна Оленек өрүс төрдүгэр таһаарбыта. 1736 сыл ахсынньытыгар годезист Н. Чекины кытта Дьокуускайга төннүбүтэ, онтон онно хараабылы эмиэ илдьибиттэрэ.

1739 уонна 1740 сылларга «Дьокуускай» өрөмүөн кэнниттэн Таймыр өрүс илин эҥэрин чинчийбитэ. Атырдьах ыйын 15 күнүгэр 1740 сыллаахха «Дьокуускай» тимирбитэ, ол эрээри моряктар хаһаан үксүн муус үрдугэр таһаарбыттара, онтон кытылга илдьибиттэрэ. Экспедицияны бэрээдэккэ аҕалан туруоран Челюскин Хатангаҕа диэри 700 биэрэстэ усталаах туорааһыны салайбыта.

1741 уонна 1742 сыллардаахха салайыыны Х. П. Лаптев ылар, Челюскин этэрээтин штурмана буолбута. 1741—1742 сс. хараабыл өлүүтүнэн сибээстээн ыт көлүүрүгэр үс партияны салгыы чинчийэргэ быһаарыллыбыта. Челюскина баартыйа Туруханскайтан тахсан Таймыр, Хатанга, Пясин уонна Енисей өрүстэрин арҕаа кытылын чинчийбитэ, Евразия саамай хотугу точкатын арыйбыта, 1843 сыллаахха чинчийээччи А. Ф. Миддендорфунан Челюскин чиэһигэр тумус ааттанар. 1742 сыл от ыйыгар баартыйа Саҥа Мангазеяҕа кэлэр^[2].

1742 сыл кулун тутар ыйга Петербурга төннөн кэлэн Балтийскай флотка араас дуоһунастарга сулууспалыыр. 1746 сыллаахха «Принцесса Елизавета» яхтаны хамаандалаабыта^[3]. 1751 сыллаахха лейтенаҥҥа, 3 сылынан капитан-лейтенаҥҥа ыытыллар. Ахсынньы 18 күнүттэн 1756 сыллаахха 3-с ранг капитана отставкаҕа «ыарыытын иһин» барар.

Тульскай губернияҕа төннөр. Москуоба история специалиһэ В. В. Богданов санаатынан, Босарев Алексеевскай уездка (билигин Ферзиковскай район Калужскай уобалас уезда) өлбүт, онтон Рождество-Слуки диэн сэлиэнньэҕэ көмүллүбүт. Атын дааннайдарынан, Челюскин кэнники сылларга Мишина Поляна дэриэбинэтигэр олорбута, онно көмүллүбүтэ^[4][5]. Уҥуоҕа хаалбатах^[2][6].

С. И. Челюскин дакылаата («сурутуута») Таймырга чинчийиилэр тустарынан архыыптарга булуллубута уонна 1851 сыллаахха бэчээттэммитэ.