Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Саха ата

Саха ата (нууч. Якутская лошадь) — Саха сиригэр тарҕаммыт олохтоох (аборигеннай) төрүттээх сылгы боруодата. Уһук Хоту дойду сытыы континентальнай килиимэтин усулуобуйатыгар айылҕа сүүмэрдээһинин ааһан, норуот селекциятын ньыматынан таһаарыллыбыта[1]. Бэйэтэ туспа боруода быһыытынан ССРС Госагропромун 1987 сыллааҕы балаҕан ыйын 2 күнүнээҕи уонна РСФСР Госагропромун 1987 сыллааҕы алтынньы 1 күнүнээҕи бирикээһинэн бигэргэтиллибитэ[2][3].

Саха ата — аан дойду саамай хотугу боруодата: ареалын кыраныыссата Хотугу полярнай эргимтэ таһыгар ойуур-туундара зонатыгар киирэр, онно сыллааҕы температура түһүүтэ 108 °C (+38-тан −70 °C диэри), оттон кыһыҥҥы хаһан аһыыр кэмин уһуна сылга 8 ыйга диэри тиийэр[2].

Устуоруйата уонна үөскээһинэ

Саха атын үөскээһинин туһунан боппуруос өр кэмҥэ мөккүөрдээх этэ. Икки сүрүн гипотеза көрүллүбүтэ: Хотугулуу-Илин Азияҕа олорбут олохтоох плейстоцен («өлүөнэтээҕи») сылгыларын төрүттэрэ уонна сахалар өбүгэлэрэ соҕурууттан көһөллөрүгэр аҕалан дьиэтиппит сылгыларын төрүттэрэ[4].

2015 сыллаахха чинчийээччилэр аан дойдутааҕы кэллэктиибэ (ол иһигэр ХИФУ Сэлии түмэлин уонна «Курчатовскай институт» БИК үлэһиттэрэ) Proceedings of the National Academy of Sciences сурунаалга тоҕус аныгы уонна икки былыргы саха сылгытын (XIX үйэ саҕаланыыта уонна 5200 сыл кэриҥэ саастаах) толору геномнаах ырытыы түмүгүн бэчээттэппитэ. Билиҥҥи саха сылгыта голоцен ортотугар диэри эрэгийиэҥҥэ олорбут сылгыттан тахсыбатын, хас да үйэ анараа өттүгэр көһөн кэлбит дьон аҕалан дьиэтиппит сылгыларыттан саҕаланар диэн быһаарыллыбыта[5]. Онон боруода аһара намыһах температураҕа адаптацията быһа холоон 800 сыл (сүүс көлүөнэ кэриҥэ) иһигэр үөскээбитэ, бу үүтүнэн иитиллээччилэр арктическай усулуобуйаҕа адаптацияларын биир түргэнник ааспыт биллэр түбэлтэтинэн ааҕыллар[6].

Итини сэргэ саха сылгылара киин азия боруодаларын кытта иммуногенетическай уонна краниологическай майгыннаһыыларын уонна биирдиилээн экотиптар (дьааҥытааҕы, бүлүүтээҕи, халыматааҕы, өймөкөөннөөҕү) икки ардыларыгар улахан генетическэй арыттааҕын көрдөрөр үлэлэр оннунан хаалаллар[4].

Өрөспүүбүлүкэҕэ сылгы төбөтүн ахсаана 209,1 тыһ. 1992 сыл саҕаланыытыгар тиийбитэ, онтон ырыынак экэниэмикэтигэр көһүү кэмигэр, 1999 сыл саҕаланыытыгар 120,9 тыһ. төбөҕө диэри (42,2%-нан) аччаабыта. 1998 сылтан, «Сылгы иитиитин туһунан» өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуон ылыныллыбытын кэннэ, сүөһү ахсаана утумнаахтык чөлүгэр түһэриллэр[3].

Тас көстүүтэ уонна боруода иһинээҥи тииптэрэ

Саха ата улахан төбөлөөх, кылгас суон моойдоох, кэтит түөстээх, уһун киппэ эттээх-сииннэх, кэтит лаппаҕар көҕүстээх, кылгас атахтаах, хоту тыйыс усулуобуйатыгар хаар анныттан хаһан аһыы үөрүйэх[1][2]. Саха ата уруулуу монгуол атыгар тэҥнээтэххэ төһө эмэ үрдүк, улахан уонна бөдөҥ[1].

Саха ата Азербайджан пуочтатын мааркатыгар
Саха сылгытын үөрэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
Саха аттарын кыһын эбии аһатар кэмнэригэр

Саха ата үксүн тураҕас, күрэҥ, улаан, сурдуҥу өҥнөөх, дэҥҥэ сиэр, саалыр, ала, элэмэс, чуоҕур буолар[1][2]. Курдаах, наскылаах, ураанньыктаах, эбэтэр баһырҕас буолар[1].

Боруода иһинэн биэс ис тииби араараллар: төрүт, дьааҥы, халыма, бөдөҥсүйбүт уонна мэгэдьэк, олор үөскээһиннэригэр собуот боруодаларынан тупсарыы уонна экология усулуобуйата оруолу оонньообуттар[2]. Урут справочнай литератураҕа үс көрүҥҥэ арахсыы туттуллубута — хотугу (орто халыматааҕы, үөһээ дьааҥытааҕы сылгы), соҕуруу бытархай уонна соҕуруу бөдөҥ[1].

Саха атын боруодатын араас тииптэрин сүрүн кээмэйдэрэ уонна орто тыыннаах маассалара[2]
Тиибэ Атыыра-тыһыта Арҕаһынан үрдүгэ, см Тулхатын уһуна, см Түөһүн былаһа, см Бэгэччэҕин үрдэ, см Тыыннаах ыйааһына, кг
Төрүт атыыра 136,7 144,8 174,1 18,97 446,3
биэтэ 130,2 139,6 166,1 18,3 401,6
Дьааҥытааҕы атыыра 137,6 147,5 182,3 20,23 469,4
биэтэ 134,1 143,9 175,6 18,59 432,2
Халыматааҕы атыыра 140,7 149,0 180,4 20,32 449,1
биэтэ 138,0 146,9 177,6 19,3 431,0
Бөдөҥсүтүллүбүт атыыр 141,0 151,2 179,3 20,1 470,2
биэтэ 137,2 147,9 172,6 18,3 430,9
Мэгэдьэк атыыра 143,8 154,6 190,1 20,6 514,2
биэтэ 140,7 149,9 181,5 18,9 461,7
  • Төрүт тиип — Саха сиригэр киин уонна бүлүү улуустарыгар ордук тарҕаммыт дьиҥнээх ыраас саха боруода сылгылара; кыһыҥҥы тымныыга уонна кэмчи аһылыкка ордук үөрүйэх[2];
  • Дьааҥытааҕы тиип — Дьааҥы уонна Индигир өрүстэр хочолорун ыраас боруода сылгылара, ыйааһынынан уонна ордук уойумтуотунан уратылаһар[2]. Урут индигир (өймөкөөн) сылгытын туспа тиипкэ араарарга этии туруоруллубута[7];
  • Халыматааҕы — Халыма уонна Алаһыай тардыыларын сылгылара, киппэ быһыылаах-таһаалаах, үксүн бороҥтон үрүҥҥэ диэри өҥнөөх ;
  • Бөдөҥсүтүллүбүт тиип — собуот боруодаларын (орловскай рысак, нуучча ыарахан ыйааһынын) хаанын буккуйан ылыллыбыт[2];
  • Мэгэдьэк — кузнецкай сылгы хаанын, онтон 1950-с сылларга нуучча ыарахан таһаҕасчыт боруодатын хаанын буккуйан ылыллыбыт, ордук бөдөҥ, эттээх боруода[2][8].

2011 сыллаахха Арассыыйа Бэдэрээссийэтин харыстанар селекция ситиһиилэрин Судаарыстыбаннай реестригэр (регистрыгар) Саха сирин икки бэйэтэ туспа боруодата — мэгэдьэк уонна приленскай регистрацияламмыттара, ону тэҥэ саха боруодатын икки иһинээҕи тиибэ — халыматааҕы уонна дьааҥытааҕы бигэргэтиллибиттэрэ. Патены бас билээччилэринэн сылгы иитиитин Бүтүн Арассыыйатааҕы БЧИ уонна Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын БЧИ буолбуттара[3]. Мэгэдьэк боруодатын сүрүн өттө Ньурба улууһугар Степан Васильев аатынан «Саха сүөһүтэ» генофонда хааһына тэрилтэтигэр түмүллүбүт[8] уонна өлүөнэтээҕи боруода сүрүн өттө Хаҥалас улууһун «Бөртө» сылгы собуотугар иитиллэр[9].

Биологиялыы уратыта уонна тымныыны тулуйумтуота

Саха ата тымныыны тулуйумтуота кини этин-сиинин ис уонна тас уларыйыыларыттан тутулуктаах:

  • Түүтэ-тириитэ. Кыһын көҕүс хаптаҕай уҥуоҕун өттүнэн түүтүн ахсаана 1264 устуука/см² (сайын — 812) тиийэр, оттон метис сылгыга — 829 уонна 669 устуука/см² буолар. Халыма сылгыларын от ыйыгар түүтүн уһуна 12 мм, балаҕан ыйыгар-30 мм, кыһын — 65 мм; үчүгэйдик уойбут аттарга түүтүн уһуна 8-9 см тиийэр. Түүтүн ортото 81 % салгынынан туолар[4][2].
  • Сыатын саппааһа. Тириитин аннынааҕы сыата 2—3 см тиийэр; кыһын саҕаланыытыгар толору саастаах сылгылар эттэрин сыата ыйааһынын 20-23 % тэҥнэһэр, үчүгэй уойуулаах улахан сылгы ис сыатын маассата 35 кг тиийиэн сөп[2][4].
  • Ичигэһи оҥорон таһаарыыта. Орловскай рысак (нууч.) (сах. боруода сылгытын этин-сиинин ньууруттан сылааһы сүтэрии уопсай кыамтата −28 °C-ка саха сылгыта итиини сүтэриититтэн 1,8 төгүл элбэх (686 уонна 381 Вт). Кыһын саха атын тыынар тэтимэ намтыыр (мүнүүтэҕэ 20-тэн 10-12-гэ диэри тыыныы), тыынар кээмэйэ кыччыыр, эргийэр хаан кээмэйэ 24 % үрдүүр, оттон итии бородууксуйатын таһыма 8,65-тэн 4,83 кДж/(кг·ч) диэри намтыыр. Итиини оҥорон таһаарыы намтааһына −35 °C кэриҥэ температураҕа тиийэ көстөр, ол кэнниттэн үрдүүрэ бэлиэтэнэр, бу метаболизм таһыма намтыыр кыраныыссатын туоһулуур[4][2].
  • Этин-сиини майгыта, олоруута сезонунан уларыйымтыата. Кыһын саха атын этэ-сиинэ кылгаан, кэтирээн, эйрисомнай майгылынар (этэ-сиинэ кыччаан, сылааһы сүтэрэрэ эмиэ аччыыр), сайын — лептосомнай быһыыланар — этэ-сиинэ уһаан, мооннььо-атаҕа синньээн, сылааһы таһаарар судургутуйар, сөрүүкэнэригэр көмөлөһөр[2].
  • Адаптация генетическэй төрдө. Толору геном аналиһа адаптацияҕа быһаарыылаах кылааты ДНК цис-регуляторнай учаастактарыгар уларыйыылар киирбиттэрин, кодирующай уобаластарга мутациялар буолбакка; айылҕа сүүмэрдээһинэ түү-тирии сайдыытын, эт-сиин кээмэйин, метаболическай уонна гормональнай сигнал суолларын кытта сибээстээх геннэри таарыйбытын көрдөрбүтэ. Сибиир төрүт дьонун популяцияларын уонна түүлээх сэлиини кытта конвергент эволюция бэлиэлэрэ арыллыбыттара[5][6].

Саха сылгыта хойутаан ситэр: үс сааһыгар ситэр-хотор, оттон үгүс боруода — икки сааһыгар ситэр[4]. Биэлэр 18-20 саастарыгар диэри төрүүллэр; 28-30 саастарыгар диэри төрүүр биирдиилээн биэлэр бэлиэтэммиттэрэ[2][4].

Иитии, харайыы, ууһатыы

Иитии технологията сылы быһа кыра ороскуоттаах мэччирэҥ (үөрүнэн хаһан мэччийии) иитиигэ олоҕурар: сылгылар сылы быһа аһаҕас халлаан анныгар сылдьаллар уонна туйахтарынан хаары хаһан бэйэлэрэ аһыыллар. Ол хаар дириҥэ суоҕуттан (45-50 см-тан тахса буолбатаҕына) уонна чиҥэ кыра, кураанах, көпсөркөй буоларыттан тутулуктаах[2].

Сылгы үөрэ сүрүннээн −10-15 биэттэн, быйылгы төрүөх убаһалартан уонна биир атыыртан турар; үөр ахсаана атыыр сааһыттан уонна үөрү сатаан тутарыттан тутулуктаах[2]. Маассабай төрүөх ыам ыйыгар — бэс ыйыгар түбэһэр, убаһалары арааран ылыы сэтинньи саҥатыгар ыытыллар. Убаһалар дьыалабыай тахсыылара ортотунан 60-65 %, табыгастаах сылларга 80 % тиийэ уонна онтон үрдүк буолар[2].

Саха сылгытын итиини хааччахтыыр сүрүн биричиинэнэн мэччирэҥ сиригэр төһө аһылык баара, хаачыстыбата уонна тиийимтиэтэ, ону тэҥэ тулалыыр эйгэ уратылара — намыһах температура, хаар анна мууһуруута уонна кыһыҥҥы күүстээх тыалы дьайыытын уһуна буолаллар[2].

Тарҕаныыта уонна төбөтүн аныгы ахсаана

Сылгы сүрүн маассата Өлүөнэ орто сүүрүгүн хочолоругар, ону таһынан Дьааҥы, Индигир уонна Халыма тардыыларыгар түмүллүбүт[1].

Саха сирэ стат дааннайынан, 2025 сыл олунньутун бүтүүтүгэр өрөспүүбүлүкэ хаһаайыстыбаларын бары категорияларыгар сылгы ахсаана 169 671 төбө этэ; саамай элбэх сылгы Чурапчы (16 279), Мэҥэ-Хаҥалас (15 247) уонна Хаҥалас (15 000) улуустарыгар тиксэрэ. Сылгыны иитиинэн 246 тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтэ уонна 1366 бааһынай хаһаайыстыба дьарыктанар; сылгы иитии тутулугар 42,3 % бааһынай хаһаайыстыбаларга, 39,1 % нэһилиэнньэ хаһаайыстыбаларыгар, 18,6 % тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр тиксибитэ[10]. 2026 сыл ыам ыйын 21 күнүнээҕи туругунан өрөспүүбүлүкэҕэ сылгы ахсаана 191 185 төбө, ол иһигэр 112 752 биэ[11].

Саха сирэ сылгытын ахсаанынан Арассыыйа эрэгийиэннэрин ортолоругар бастакы миэстэни ылар, Башкортостан уонна Забайкальскай кыраайы урутаан[10][12]. 2025 сыллаахха сылгы иитиитин салаатын сайыннарыыга 661,1 мөл.солк. көрүллүбүтэ, ол иһигэр бэдэрээлинэй бүддьүөттэн 236,6 мөл. солк. уонна өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 424,5 мөл. солк. көрүллүбүтэ[12][13]. Өрөспүүбүлүкэ племенной базата сылгы иитиитигэр 25 племенной хаһаайыстыбаны киллэрэр (2025 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи дааннайынан)[13].

Канаада бырах барбыт сылгылара

Чилкотин плато кыыллаах сылгыларын (Британия Колумбията, Канаада) генетическэй чинчийиитэ, «Бретон үс муннуга» диэн ааттанар оройуоҥҥа (быһа холоон 150—215 төбө 1000 кэриҥэ ахсааннаах плато сылгыларыттан) бу популяция испанияттан төрүттээх сылгылары кытта сибээһэ суоҕун көрдөрбүтэ; ордук канаада боруодатын уонна, кыратык, саха сылгытын кытта аймахтаһыытын биллэрбитэ[14].

Хаһаайыстыбаҕа туттуллуута

Саха сиригэр сылгыны үксүн эт уонна үүт бородууксуйатын ыларга иитэллэр, ону тэҥэ көлүнэллэр уонна миинньэллэр[2]. Өрөспүүбүлүкэҕэ сылгы иитиитин хайысхата: сылгы этигэр эрэгийиэҥҥэ эт уопсай оҥорон таһаарыы 42 % кэриҥэ тиксэр, бу көрдөрүүнэн ынах этин кэнниттэн иккис миэстэни ылар[10].

Эт бородууксуйата

Эккэ үксүн 5-7 ыйдаах убаһалары тутталлар, онон сылгы үөрүгэр биэтин ахсаана 50 % уонна онтон үрдүк буолар. Алта ыйдаах убаһа ыйааһына ортотунан 106 кг, 2,5 сааһыгар — 165 кг, улахан сылгы — 228 кг; этин тахсыыта — сөп түбэһиннэрэн 55,9 %, 49,1 % уонна 54,5 %[2][1].

Саха сылгытын этэ «мраморнай» — эт быыһыгар сыа киириилээх. Сылгы сыата чэпчэки уулаах уонна элбэх полиненасыщеннай сыа кислоталардаах, үксүн α-линоленовай (омега-3) уонна линолевай (омега-6); алта ыйдаах убаһалар сыатыгар полиненасыщеннай сыа кислоталара бэчээттэммит дааннайдарынан ынах сыатыгар холоотоххо лаппа үрдүк[15][16].

Үүт бородууксуйата

Биэ саамай үүттээх кэмэ (сууккаҕа 18-20 л) саҥа төрөөбүтүн кэннэ бэлиэтэнэр; алта ыйга боруода тииптэринэн көрдөрүү кээмэйэ 1500-тэн 2400 л дылы халбаҥныыр[2]. Биэ үүтэ үгэс буолбут кымыс утаҕын бэлэмнииргэ туттуллар; 2003 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ «Кымыс оҥорон таһаарыытын сайыннарыы туһунан» сокуон ылыллыбыта[2].

Култуураҕа суолтата

Саха норуотун үгэс буолбут култууратыгар сылгы тутаах, сүрүн миэстэни ылар. Саха мифологията Үөһээ дойду айыыларын эйгэтин кытта ситимнээх сылгыны араҥаччылыыр Дьөһөгөй Айыы туһунан кэпсиир; киһи сылгыттан үөскээбитин туһунан сюжеттар хаалбыттар. Ат культа дьиэ-уот оҥоһуутугар, көмүү тутууларыгар, сиэр-туом атрибутикатыгар уонна олонхо эпоһыгар көстөр[17].

Ыһыах сиэригэр-туомугар сэргэ уонна чороонтон кымыс иһии сиэрэ-туома сайыҥҥы бырааһынньык тутаах элеменнэрэ буолаллар, ыһыах программатыгар үгэс быһыытынан ат сүүрдүүтэ киирэр[17][18]. 2016 сылтан өрөспүүбүлүкэ баһылыгын ыйааҕынан кулун тутар 21 күнүгэр олохтоммут идэлээх бырааһынньык — Сылгыһыт күнэ бэлиэтэнэр[19].

Боруода суолтата тыа хаһаайыстыбатын эйгэтинэн муҥурдаммат. Саха сылгыта Плейстоцен пааркатын айылҕаны харыстыыр бырайыагар сүрүн мэччийэр көрүҥүн быһыытынан туттуллар, онно дириҥ хаар анныттан аһылыгы хостооһуҥҥа ордук сөп түбэһэр кыыл быһыытынан көрүллэр уонна үрдүк таһаарыылаах мэччирэҥ экосистематын чөлүгэр түһэрэр эксперимеҥҥэ кыттар[20][21]. Онон аныгы публичнай дискурсаҕа боруода хаһаайыстыбаннай сүөһү эрэ буолбакка, былыргы («мамонт») экосистемалары чөлүгэр түһэрии идеятын кытта сибээстээх эрэгийиэн экологическай бэбиэскэтин быстыбат сорҕотун быһыытынан кыттар[20].

Туризм уонна бородууксуйаны көҕүлээһин

Саха сылгыта билии-көрүү, агротуризм эбийиэгин быһыытынан туттуллар. 2025 сыл кулун тутарыгар Дьокуускай мэриятыгар өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирэ, Сылгы спордун уонна сылгы иитэр хаһаайыстыбалар федерацияларын бэрэстэбиитэллэрэ кыттыылаах киэҥ мунньаҕар Саха сылгытын киинин тэрийии дьүүллэһиллибитэ: аттаах туризмы сайыннарыы, биэни ыыр уонна үгэс буолбут кымыс оҥорон таһаарары көрдөрөр сылгы ферматын, саха сылгытын түмэлин, ат сүүрдүүтүн уонна иппотерапия оскуолатын тэрийии былааннанар. Киин тэриллиитэ саха атын боруодатын саха норуотун үгэс буолбут култууратын биир төрдүн быһыытынан тарҕатыы наадатыгар олоҕурар[22].

Сылгы иитиитин бородууксуйата эрэгийиэннэҕи бородуукта бренин быһыытынан тэнийэр. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ 2020 сыллаахха оҥорон таһаарааччылары кытта сэргэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ ыытар «Арассыыйа Амтана» диэн эрэгийиэннээҕи ас-үөл бреннэрин бастакы национальнай куонкуруһугар өрөспүүбүллүкэ атын бренд табаарын сэргэ «Саха убаһа этэ» бренд кыттарыгар сайаапка ыыппыта[23].

Плейстоцен пааркатыгар саха сылгыта

Саха сылгылара Плейстоцен «сэлии туундаратыҥы истиэбэ» экотиһигин сорҕотун чөлүгэр түһэрии экологиялыы эксперименигэр — Халыма алын тардыытыгар Плейстоцен пааркатын бырайыагар туттуллаллар. Сүөһүнү реинтродукциялааһыҥҥа бастакы уопуттары С. А. Зимов 1988 сыллаахха саҕалаабыта, Халыма тардыытыгар Хотугулуу-Илиҥҥи научнай станция хонуу станциятын аттыгар 12 төбө саха сылгыта аҕалыллыбыта; үбүлээһин тохтообутун кэннэ 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар сылгылары олохтоох фермергэ биэрбиттэрэ. Бырайыак аныгы көрүҥүнэн 1996 сыллаахха 144 км² иэннээх учаастакка олохтоммута, онно саха ата тайаҕы уонна хотугу табаны кытта тэҥҥэ бастакы аҕалыллыбыт көрүҥнэр ахсааннарыгар киирбитэ[21].

Дискуссионнай боппуруостар

Саха атын кытта сибээстээх кэккэ балаһыанньалар билим дискуссия барамайа буолан хаалаллар.

  • Боруода үөскээһинэ. Аныгы саха ата эрэгийиэн плейстоцен уонна орто голоцен сылгыларын сыдьааннара буолбатахтар, көһөн кэлбит дьон дьиэтиппит сылгыларыттан төрүттээхтэр диэн түмүк 2015 сыллааҕы толору геномнай дааннайдарга олоҕурар[5]. Итини тэҥэ урукку иммуногенетическай уонна краниологическай үлэлэр саха сылгытын киин азия боруодаларын кытта аймахтыы буоларын уонна кини экотиптарын икки ардыларыгар улахан генетическэй арыттар баалларын ыйбыттара суолталаах биир быһаарыыны ылбатаҕа[4].
  • Боруода иһинээҕи тииптэри наардааһын. Сэбиэскэй кэм справочнай литературатыгар саха сылгытын үс көрүҥэ (хотугу, соҕуруу бытархай, соҕуруу бөдөҥ) араарыллыбыта[1], оттон аныгы зоотехническай үлэлэргэ биэс тиипкэ арарыы ылыллыбыта[2]; 2011 сыл кэнниттэн урукку тииптэр сорохторо бэйэлэрэ туспа боруода статуһун ылбыттара (мэгэдьэк, өлүөнэтээҕи)[3], ол араас сыллар дааннайдарын быһаччы тэҥнээһини ыарырҕатар.
  • Өймөкөөн (индигир) атын тутулуга суох буолуута. Өймөкөөн атын краниологияҕа уонна хаан белоктарын полиморфизмыгар олоҕуран туруоруллубут туспа тиипкэ араарар туһунан этии билигин да официаллык олоххо киирэ илик[7][4].
  • Айылҕаҕа ыытыллар популяциялар туруктаах буолуулара. Саха ата намыһах температураны үчүгэйдик тулуйара бэлиэтэнэр, ол эрээри хаар дириҥээтэҕинэ уонна аһара чиҥээтэҕинэ үгэс буолбут ареалларын таһыгар киһи кыттыгаһа суох тыыннаах хаалар кыахтарын хааччахтыыр; ллара хаар дириҥэ 45-50 см эрэ кэмигэр хаһан аһыыр кыахтаахтар[2].
  • Сылгы этин хаачыстыбатын сыаналааһын. Саха сылгытын этин уонна сыатын эмтиир уонна сэрэтэр свойстволарын туһунан бэчээккэ тахсыбыт матырыйаал үксэ эрэгийиэн иһинээҕи майгылаах уонна хааччахтаммыт холобурдарга тирэҕирэр; киһи доруобуйатыгар дьайыытын туһунан сибидиэнньэлэр сэрэнэн тойоннооһуну эрэйэллэр[15].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Якутская (рус.). Центральная научная сельскохозяйственная библиотека. Генетические ресурсы сельскохозяйственных животных в России и сопредельных странах. Сигэнии күнэ: 21 Балаҕан ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Алексеев Н. Д., Степанов Н. П. Лошадь якутской породы: внутрипородные типы, хозяйственные и биологические особенности // Достижения науки и техники АПК. 2006 (рус.). КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 21 Балаҕан ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Миронова С. М. Биохимический состав и пищевая ценность мяса лошадей мегежекской и приленской пород: диссертация. ФГБНУ «Якутский научно-исследовательский институт сельского хозяйства им. М. Г. Сафронова»; ВНИИ коневодства. Сигэнии күнэ: 21 Балаҕан ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ахременко А. К., Ахременко Я. А. Ода якутской лошади // Наука и техника в Якутии. 2022. № 1 (рус.). КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 21 Балаҕан ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Librado P. et al. Tracking the origins of Yakutian horses and the genetic basis for their fast adaptation to subarctic environments // PNAS. 2015. Vol. 112, № 50 (англ.). PubMed, National Library of Medicine. Сигэнии күнэ: 21 Балаҕан ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 Учёные выяснили, как якутские лошади приспособились к жизни в морозы (рус.). РИА Новости. Сигэнии күнэ: 21 Балаҕан ыйын 2026.
  7. ↑ 1 2 Винокуров И. Н., Винокуров Н. Т. Оймяконская лошадь Якутии, её племенное и хозяйственное значение // 2008 (рус.). КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  8. ↑ 1 2 Конебазы для уникальной мегежекской породы лошадей открыли в Нюрбинском районе (рус.). ЯСИА / «Якутия 24». Сигэнии күнэ: 21 Балаҕан ыйын 2026.
  9. ↑ Выставка-продажа: почём племенные жеребцы якутской породы (рус.). SakhaLife. Сигэнии күнэ: 21 Балаҕан ыйын 2026.
  10. ↑ 1 2 3 Якутия лидирует среди регионов РФ по численности лошадей (рус.). Улус Медиа. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  11. ↑ В Якутии более 40 тысяч голов крупного рогатого скота переведут на летние пастбища (рус.). «Якутия 24». Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  12. ↑ 1 2 Больше четверти российского поголовья лошадей сосредоточено на Дальнем Востоке (рус.). ФАНУ «Востокгосплан». Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  13. ↑ 1 2 Коневоды-табунщики обсудили пути развития отрасли в Якутии (рус.). Комсомольская правда — Якутия. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  14. ↑ Генетическое исследование диких лошадей Чилкотина выявило неожиданные связи с Сибирью (англ.). Vancouver Sun. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  15. ↑ 1 2 Сукнёва С. А., Петров К. А., Барашкова А. С., Перк А. А. Ценность мяса якутской лошади для продления жизни человека на Севере (рус.). КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  16. ↑ Слободчикова М. Н., Иванов Р. В., Васильева В. Т. Жир лошади якутской породы — перспективное сырьё для производства продуктов питания функционального назначения (рус.). КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  17. ↑ 1 2 Филиппова В. В. Образ коня в фольклоре и традиционной культуре якутов (рус.). КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  18. ↑ Якутский праздник лета — Ысыах (рус.). Централизованная библиотечная система г. Якутска. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  19. ↑ Сегодня в Якутии отмечают День коневода-табунщика (рус.). «Эхо столицы». Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  20. ↑ 1 2 Якутская лошадь (рус.). Плейстоценовый парк. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  21. ↑ 1 2 Территория и история (рус.). Плейстоценовый парк. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  22. ↑ Центр якутской лошади планируют создать в Якутске (рус.). Якутское-Саха информационное агентство (ЯСИА). Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.
  23. ↑ Якутская жеребятина поборется за звание лучшего мяса на национальном конкурсе «Вкусы России» (рус.). Якутское-Саха информационное агентство (ЯСИА). Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2026.

Литература

  • Габышев М. Ф. Якутская лошадь. — Якутск, 1957. — 239 с.
  • Рогалевич М. И. Коневодство ЯАССР. — М., 1941. — 76 с.
  • Барминцев Ю. Н. Мясное и молочное коневодство. — М.: Сельхозиздат, 1963. — 224 с.
  • Лошадь якутской породы. — Якутск, 1992.

Сигэлэр

  • Якутская // Генетические ресурсы сельскохозяйственных животных в России и сопредельных странах, ЦНСХБ
  • Территория и история // официальный сайт Плейстоценового парка

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар