Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ

XVII үйэ бастакы аҥарыгар сахалар Өлүөнэ-Амма уонна Өлүөнэ-Бүлүү ыккардынааҕы сирдэри уонна Бүлүү өрүс бассейнын сорҕотун олохтообуттара; бу сиртэн тас өттүгэр сахалар Өлүөхүмэ өрүс төрдүгэр уонна Дьааҥы өрүскэ олорбуттара. Кинилэргэ сомоҕолоһуулаах уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй тэрилтэ суоҕа, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуга суох «дьон» диэн ааттаах элбэх аҕа уустарыгар арахсаллара. Аҕа уустарын уонна кинилэр туспа бөлөхтөрүн баһыгар «тойоннор» эбэтэр «кинээстэр» турбуттара — сэриилэһэр уонна кулуттары бас билэр аристократия. Тойоннор аймахтарыттан, кулуттарыттан уонна араас «тутулуктаах дьонтон» турар сэрииһиттэри баһылаан, чугас аҕа уустарыгар уонна биистэргэ саба түһэллэрэ, дьон сүөһүтүн халаан илдьэллэрэ, кулуттары ылаллара. XVII үйэ ортотун нуучча докумуоннара тойоннор халыылларын туһунан суруйаллар. Кыра аҕа уустарын бөлөхтөрүн салайар элбэх тойоннортон, бүтүн аҕа уустарын бас билэр бөдөҥ кинээстэр үөскээбиттэрэ^[2].

Саха сирин нуучча саарыстыбата бас билиитэ XVI үйэ иккис аҥарыгар саҕаламмыт илин диэки хамсааһын салҕаныыта этэ. Бу хамсааһыны Строгановтар (нууч.) (сах. уонна Ермак Сибиир баай түүлээҕинэн сэриилээн ылаары саҕалаабыттара. Саар бырабыыталыстыбата Сибиир «инородецтарын» салайыы чэпчэки буоларын наадыйан, тойоннорго көмөлөспүтэ. XVII уонна XVIII үйэлэр бүтэһик чиэппэрдэригэр тойоннор бэйэлэрин былаастарын харыстаабыттарын таһынан, Сибиири нууччалар дьаһыйар систиэмэлэрин туттан кэҥэппиттирэ. Кинилэр уопсастыбаннай актыыбынастара Саха сиригэр улуус дьаһалтатын олохтооһуҥҥа көмөлөспүтэ^[2][3].

Тойоннор былаастарын күүһүрдэр тэрээһиннэртэн сорохторо маннык этилэр: ыарахан таһаҕас таһыытыттан босхолооһун, сахаларга олохтоох суутунан дьыалалары быһаарар быраабы биэрии, сиэрдээх үгэстэри сокуоҥҥа киллэрии, оскуолалары аһыы уонна да атын^[3].

1827 сыл тохсунньутугар саха тойоннорун көҕүлээһиннэринэн «Устава об управлении инородцами» (1822) ыйыыларынан Истиэп дуумата (1827—1838) тэриллибитэ. Бу тэрилтэ сүрүн сыала-соруга дьаһаах хомуйуутун уонна улуустар икки ардыларыгар араас эбээһинэстэри түҥэтиини, нэһилиэнньэ ахсаанын учуоттааһыны, саҥа сирдэри көрдөөһүнү уонна саха нэһилиэнньэтин наадыйыыларын туһунан саар былаастарыгар тиэрдиини быһаарар этэ. Мунньах норуот бэйэтин салайар дьиҥнээх уорганыгар кубулуйбута^[4].

Саха уобалаһын Саха уокуругун Арҕаа-Хаҥалас инороднай управатын исправник Поповтыын мунньах кыттыылаахтара. 1898 с. балаҕан ыйа

Дуумаҕа улуус баһылыктарыттан сэттэ «непременнай заседатель» киирэрэ. Дуума бастакы састаабыгар: И. Мигалкин — Бороҕон баһылыга; Г. Старостин — Боотур Уус баһылыга; А. Сыромятников — Байаҕантай баһылыга; А. Сыроватский — Дүпсүн баһылыга; И. Козлов — Хаҥалас баһылыга; К. Попов — Мэҥэ баһылыга; И. Винокуров — Нам баһылыга; И. Артемьев — Боотур Уус ыстаарыстата; А. Калининский — Байаҕантай ыстаарыстата; П. Васильев — Дүпсүн ыстаарыстата; В. Павлов — Хаҥалас чарчыына; Я. Березин — Мэҥэ ыстаарыстата; К. Прокопьев — Нам ыстаарыстата. Өссө Х. Новгородов суруксут аата биллэр^[4].

1830 сыл от ыйын 3 күнүгэр Дьокуускай куоракка «сэттэ улуус мунньаҕын» ыҥырыы Дуума ыыппыт саамай улахан тэрээһинэ этэ. Мунньах сүрүн ыйытыытынан Николай I ыраахтааҕыны көрсөөрү уонна «бэйэлэрин наадыйыыларын туһунан үҥсэн уонна бэйэлэрин бэриниилээх санааларын биллэрээри» Дьокуускайтан Санкт-Петербургка саха дэлэгээссийэтин ыытыы буолбута^[1].

Истиэп дууматын (нууч.) (сах. көмөтүнэн киллэриллибит «Устав об управлении инородцев Сибири» Сэбиэскэй былаас олохтонуор диэри үлэлээбитэ^[5].

1920—1921 сылларга Сэбиэскэй Саха сирэ автономнай буолуутун туһунан боппуоруос көтөҕүллэр. Бу саҕана саха үөрэхтээхтэрэ бу соругу бастакы күөҥҥэ таһаарбыттара. П. Ойуунускай бэрэстээтэллээх хамыыһыйа үөскүөхтээх Саха өрөспүүбүлүкэтин балаһыанньатын суруйбута^[6]. Бу бырайыагы В. И. Ленин өйөөбүтэ уонна олунньу 16 күнүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы ЦИК Президиума РСФСР састаабыгар Саха АССР-ы тэрийэргэ быһаарыы ылыммыта^[7].

1922 сыл муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин ситэриилээх кэмитиэт (ВЦИК) «Саха Автономиялаах Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтин туһунан» («Об Автономной Якутской Социалистической Советской Республике») диэн уураах таһаарбыта. Бу уураахха этиллэринэн Саха АССР судаарыстыбаннай былааһа олохтоох сэбиэттэртэн, кинилэр сийиэстэриттэн, киин ситэриилээх кэмитиэттэн уонна совнаркомтан туруохтааҕа. Саха АССР састаабыгар Дьокуускай, Өлүөхүмэ, Бүлүү, Үөһээ Дьааҥы уонна Өлүөнэ уокуруктара киирбиттэрэ. Ол кэмҥэ нэһилиэнньэтин ахсаана 299,5 тыһ. киһи этэ^[8].

Саха сирин судаарыстыбаннаһа Арассыыйатааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт 1922 сыл муус устар 27 күнүнээҕи «Саха Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин туһунан» диэн Декретинэн саҕаламмыта. Норуот Комиссардарын Сэбиэтэ уонна норуот комиссариаттара тэриллибиттэрэ. ВЦИК дэкириэтинэн 1922 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр П. А. Ойуунускай салалталаах бастакы бырабыыталыстыба (Совнарком) үлэтин саҕалаабыта. Саха АССР Киин Толорооччу Кэмитиэтэ 25 киһиттэн уонна 9 хандьыдааттан турара^[9]. П. А. Ойуунускай солбуйааччытынан — А. Д. Широких. ЯЦИК Президиумун састаабыгар П. А. Слепцов (Ойуунускай), М. К. Аммосов, К. К. Байкалов, А. Д. Широких, С. Н. Донской-1, А. Л. Бахсыров киирбиттэрэ. ЯЦИК сэкирэтээринэн И. И. Говоров бигэргэтиллибитэ^[10]. Гражданскай сэрии Саха сиригэр түмүктэнэ илигинэн ЯЦИК оруолун быстах кэмҥэ П. Ойуунускай салалталаах Саха сирин өрөпкүөмэ (нууч. ревком) толорбута.

1923 сыллаахха буолбут Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр тэрийэр сийиэстэрэ Саха АССР тэриллиитин сокуонунан бигэргэппитэ, үлэлиир бырабыыталыстыбаны сокуоннай диэн билиммитэ, Саха сиринэҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин үрдүкү сокуон таһаарар уорганынан уонна Норуот Комиссардарын Сэбиэтин үрдүкү ситэриилээх былаас уорганынан үлэтин сүрүн балаһыанньаларын бигэргэппитэ^[11].

Конституция Саха АССР Сэбиэттэрин III сийиэһигэр 1925 сыл саҕаланыытыгар ылыныллыбыта.

Конституция Саха АССР РСФСР сорҕото буоларын бигэргэппитэ. Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэрэ анаммыта. Сийиэстэр ыккардыларыгар өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ (ЯЦИК) буолбута — Саха АССР үрдүкү сокуону ылар (нууч. законодательный), дьаһайар (нууч. распорядительный) уонна хонтуруоллуур уоргана. Онон, Саха сирин норуоттара устуоруйаларыгар аан бастаан судаарыстыбаннаһы ылбыттара^[12].

Норуот хамыыһарыйааттара: үп, аһылык, эргиэн уонна бырамыысыланнас, почта уонна тилигиирэп, суол, ону тэҥэ Үлэһит-бааһынай инспекцията уонна ЯЦИК иһинэн баар бэлиитикэ салаата — РСФСР сөптөөх норуот хамыыһарыйааттарыгар быһаччы бас билэллэрэ.

Бары былааннаах сорудахтар Саха АССР Норуот Комиссардарын Сэбиэтин нөҥүө ыытыллара. Норуот комиссардарыгар уонна салайыы начальниктара Саха АССР ЦИК анаабыта уонна РСФСР Норуот комиссардарын сэбиэтэ (нууч.) (сах. бигэргэппитэ. Бу судаарыстыбаннай былаас уорганнара Арассыыйа уонна Саха сирин судаарыстыбаннай уорганнарын бииргэ дьаһайыыларыгар бааллара^[11].

Саха АССР бырабыыталыстыбата ис дьыала уонна тыа хаһаайыстыбатын, юстиция, үөрэхтээһин, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы народнай комиссариаттарын, ону тэҥэ ис атыы-эргиэн уонна промышленность департаменнарын автономнайдык салайара. Тас дойдулар дьыалалара, тас атыы-эргиэн, байыаннай дьыалалар РСФСР киин уорганнарын эрэ бас билиитигэр хаалбыттара, онтон 1922 сыл бүтүүтүгэр Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэлэр Сойуустара тэриллибитинэн сибээстээн, ССРС бас билиитигэр киирбиттэрэ. РСФСР Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин Ыйааҕынан өрөспүүбүлүкэҕэ бэриллибит улахан боломуочуйалар 1927 сылга диэри хаалбыттара^[11].

• Токарев С. А. Из истории якутского народа // Вестник древней истории. — М., 1938. — № 1 (2). — С. 216—227.