Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эргэ Табаҕа

Эргэ Табаҕа (нууч. Старая Табага) — Дьокуускай куорат уокуругун сэлиэнньэтэ. Нэһилиэнньэ — 616 киһи (2020).

Устуоруйа

Нэһилиэк XVIII үйэ саҕаланыытыгар Дьокуускай-Иркутскай пуочта суолугар Табаҕааҕы ямщицкай ыстаансыйа быһыытынан олохтоммута. Табаҕа олохтоохторун аҕыйаҕа суох өттө үс үйэ кэриҥэ анараа өттүгэр манна олохсуйбут ямщиктар, хаһаахтар уонна бааһынайдар сыдьааннара буолаллар. Кинилэр нуучча субэтническэй бөлөҕүн — Өлүөнэ нуучча дьонун (төрүт олохтоох нууччалар) — тэрийбиттэрэ[2].

1985 сылга диэри Эргэ Табаҕа судургутук Табаҕа диэн ааттанара[~ 1]. 1985 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан Табаҕа уонна Лесокомбинат диэн нэһилиэнньэлээх пууннар холбоһон, биир Табаҕа бөһүөлэгэ буолбуттара. 2004 сылга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Уурааҕын, Эргэ Табаҕа Табаҕа бөһүөлэгин састаабыттан араарыллан[~ 2] туспа тыа сирин нэһилиэнньэлээх пууна быһыытынан, билиҥҥи аата бэриллэн, бэйэтэ туспа барбыта[3].

undefined

Табаҕа сэлиэнньэтин олохтонуута Дьокуускай-Иркутскай почта суола тэриллибитинэн ситимнээх, онно үгэс буолбут пуочта тракта XVIII үйэ 70-с сылларыгар саҕаламмыта. Бу суол 10-тан 30-ка диэри ыалынан (бэйэ-бэйэлэриттэн 25 км кэриҥэ тэйиччи сытар) турар дэриэбинэлэри (ямнары, ямщицкай станциялары) түмэрэ[4]. Табаҕа бу суолга бастакы олохтоммут ямщицкай ыстаансыйаларыттан биирдэстэрэ этэ (XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар; 1724 сылга Табаҕаҕа 11 дьиэ баара) уонна Дьокуускай куораттааҕы пуочта ыстаансыйатыгар саамай чугас сытара[5]. Ол кэмтэн Табаҕаҕа верстовой остуолба хаалан турар[~ 3][6]. Архив дааннайдарынан уонна төрүт олохтоох кэпсээннэринэн, Табаҕаны (уонна Булгунньахтааҕы, Төхтүрү, Тойон-Арыыны) олохтооччулар өбүгэлэрэ Кострома губерниятыттан төрүттээх Соколовтар этилэр[2]. Ону таһынан Шепелевтэр, Лобановтар, Козловтар диэн араспаанньалар сэлиэнньэ саамай кырдьаҕас олохтоохторугар киирэллэр[7]. Кэлин Табаҕа олохтоохторо Дьокуускай-Иркутскай суолунан тарҕаһан, саҥа ямщицкай ыстаансыйалары олохтуурга кыттыыны ылбыттара. Табаҕа бааһынайдарын сүрүн дьарыга пуочта сүүрдүүтэ этэ. Кинилэр эбээһинэстэригэр киирэрэ: ыстаансыйа дьиэтин, пуочта аттарын, кыһыҥҥы сыарҕалары, оҥочолору көрүү; дьону, пуочтаны, таһаҕаһы таһыы; трагы тупсаҕай турукка тутуу. Ону таһынан, ямщиктар ынах сүөһүнү иитиитинэн дьарыктаналлара, бу сир төрүт олохтоохторуттан — сахалартан — тымныы усулуобуйаҕа сүөһү иитиитин уратыларын, араас булт уонна балыктааһын ньымаларын үтүктэн ылбыттара. Сири оҥоруу ямщиктар ортолоругар XIX үйэ иккис аҥаарыгар эрэ актыыбынайдык сайдан барбыта[2].

XIX үйэҕэ сэлиэнньэ олоҕор улахан суолталаах түгэннэрэ буолбуттара: бааһынайдар сири оҥорууга анаан сир үллэстиилэрин ылыылара, 1892 сылга оскуола аһыллыыта (сэлиэнньэ олохтооҕун Иннокентий Соколов дьиэтигэр), Өлүөнэҕэ пароход тахсыыта (онон сайыҥҥы кэмҥэ пуочта сүүрдүүтэ аҕыйаабыта). Табаҕа нэһилиэнньэтэ сыылкаттан кэлбит дьон киириитинэн эбиллэн барар. 1905 сылга Табаҕаттан бастакытын аармыйаҕа Дьоппуону кытта сэриигэ (нууч.) (сах. саллаат ыҥырыллыбыта. Ол киһинэн Польшаттан сыылкаҕа кэлбит дьон сыдьаана Иннокентий Мелентьевич Сидоров буолбута[7].

1917 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ уонна Гражданскай сэрии түгэннэрэ Табаҕа сэлиэнньэтин быһаччы таарыйбыттара. Сэрии сэлиэнньэни бастаан 1918 сыл от ыйын 1 күнүгэр таарыйбыта. Ол кэмҥэ Табаҕа тумулугар пароходтартан уонна бааржалартан А. С. Рыдзинскай (сүрүн чааһа Польша ротата этэ) кыһыл аармыйатын эспэдииссийэтэ түспүтэ. Табаҕаны кинилэр утарсыыта суох ылбыттара, онтон Дьокуускай-Иркутскай трагынан Дьокуускай диэки хамсаабыттара. Онно кылгас кыргыһыылар түмүгэр сэбиэскэй былаас олохтоммута[8]. Бу түгэн кэриэһигэр 1968 сыллаахха Табаҕа тумулугар обелиск туруоруллубута. 1918 сыл атырдьах ыйыгар Табаҕаҕа большевиктар бырабыыталыстыбаларын сууллараары Дьокуускайга бараары сылдьар поручик М. И. Гордеев хамаандалаах Быстах кэмнээҕи Сибиир бырабыыталыстыбатын этэрээтэ түспүтэ. Табаҕа сэлиэнньэтин устуоруйатыгар Гражданскай сэриигэ саамай чаҕылхай түгэнинэн 1922 сыл тохсунньутугар Иркутскайтан Дьокуускайга айаннаан иһэр Саха уобалаһын уонна Хотугу кыраай сэриилэрин хамандыыра Н. А. Каландаришвилини тоһуйуу буолбута. Төхтүр уонна Табаҕа ыккардыларынааҕы сиргэ буолбут кыргыһыы түмүгэр кини уонна кини кыһыл армеецтэрин этэрээтэ эһиллибиттэрэ[7][9]. Бу түгэн Георгий Калатозишвили устубут «Сибирский дед» диэн киинэтин финалыгар, маннык телеграмма көстөр:

«Ыксаллаах. Олох кистэлэҥ. Бэһис аармыйа хамандыырыгар И. П. Уборевичка. 1922 сыл кулун тутар 6 күнэ. Өлүөнэ мууһун үрдүгэр, Табаҕа дэриэбинэтин аттыгар, Дьокуускай уобалаһын уонна Хотугу кыраай сэриилэрин хамандыырын Н. А. Каландаришвили штааба тоһуурга түбэстэ»

Сэбиэскэй былаас сылларыгар 1929 сылга Табаҕаҕа бааһынайдар сири холбоон үлэлиир табаарыстыбаны (ТОЗ) тэрийбиттэрэ. 1932 сылга ТОЗ Ворошилов аатынан саҥа холкуос сүрүнүнэн буолбута. Холкуос бастакы бэрэссэдээтэлинэн ямщик Николай Соколов талыллыбыта. Холкуоска ферма тэриллибитэ, онно сэлиэнньэ олохтоохторун бары ынаҕын муспуттара. 1939 сылга үлэҕэ үрдүк ситиһиилэрин иһин Табаҕа үлэһиттэрин Ефим Соколовы, Евдокия Соколованы уонна Матрёна Суворинаны Москваҕа ВДНХ-ҕа ыыппыттара. 1933 сылга Табаҕаҕа медпункт уонна сайыҥҥы оҕо уһуйаана аһыллыбыттара, бибилэтиэкэ үлэтин салҕаабыта[7]. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар элбэх табаҕалар фроҥҥа барбыттара, сэрииттэн эргиллибэтэх биир дойдулаахтарыгар Табаҕа оскуолатын тиэргэнигэр пааматынньык туруоруллубута. Сэрии кэннинээҕи кэмҥэ Табаҕа сирдэрэ-уоттара уонна сүөһү иитэр фермата «Хатасский» сопхуос (1957 сылга тэриллибит) Табаҕатааҕы салаатын (билигин Хатастааҕы коллективнай тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтэ) састаабыгар киирбиттэрэ. 1980-с сс. оскуола саҥа икки этээстээх корпуһа тутуллубута. 1990-с сс. сэлиэнньэҕэ газификация ыытыллыбыта, Дьокуускайдааҕы хаһаах полкатын хаһаахтара сүгүрүйэр кириэс туруорбуттара[10].

География

Эргэ Табаҕа Саха сирин киинигэр, Туймаада хочотугар (соҕуруу өттүгэр), Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар турар. Өрөспүүбүлүкэ киин куоратыттан Дьокуускайтан соҕуруу 34 км тэйиччи, оттон Табаҕа сэлиэнньэттэн соҕуруу 4 км тэйиччи сытар[11].

undefined

Сэлиэнньэ Табаҕа салаатын кытылынан, хонуутунан, булгунньахтар тэллэхтэригэр баар. Сайыҥҥы кэмҥэ Табаҕа салаата бүтүннүү куурар. Эргэ Табаҕа соҕуруу өттүн дириҥ аппаны оҥорор үрэх быһа охсор. Өлүөнэ өрүстэн сэлиэнньэ Улуу-Арыы диэн арыынан араарыллар, сэлиэнньэттэн соҕуруу Өлүөнэҕэ Табаҕа тумула киирэн турар. Табаҕаттан арҕаа уонна соҕуруу диэки сытар булгунньахтар тиит мастаах уонна тииттээх-бэс мастаах тыанан, сороҕор хатыҥнаах буолаллар. Хонуутааҕы чааһа кыра күөллэрдээх хонуу истиэбэ буолар.

Климат

Куорат уокуругун барытын курдук, климата тосту континентальнай, уһун уонна кытаанах кыһыннаах (тохсунньу ый орто температурата —40 °C кэриҥэ) уонна кылгас эрээри итии сайыннаах (от ыйын орто температурата —19 °C). Сыл устата сөҥүү аҕыйаҕа (онтон үксэ сылаас кэмҥэ түһэр) уонна куураанах салгын (ордук сайын) бу климакка сөптөөх уратылар буолаллар.

Нэһилиэнньэ

2010 сыллааҕы биэрэпискэ диэри Эргэ Табаҕа нэһилиэнньэтэ Табаҕа сэлиэнньэтин састаабыгар ааҕыллара. Ол нэһилиэнньэ ахсаана: 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн — 2885 киһи[12][13]; 2002 сыллааҕы биэрэпиһинэн — 3746 киһи[11]; 2007 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи дааннайынан — 3 270 киһи этэ.

2010 сыллааҕы биэрэпистэн саҕалаан Эргэ Табаҕа нэһилиэнньэтэ туспа (Табаҕа сэлиэнньэтиттэн араарыллан) ааҕыллан барбыта уонна биэрэпис дааннайынан 692 киһи буолбута[14].

Дьон ахсаана
200220102015[15]2020[16]
0↗692↘688↘616
100
200
300
400
500
600
700
2002
2010
2015
2020

Эргэ Табаҕа олохтоохторо үксэ нууччалар буолаллар.

Инфраструктура

Хатастааҕы сопхуос Табаҕатааҕы салаата хортуосканы, оҕуруот аһын, бурдугу (ыһыы сирдэрэ булгунньахтарга уонна Улуу-Арыы арыыга бааллара), сэлиэнньэ киинигэр Табаҕа салаатын кытылыгар турар теплицаларга помидору уонна оҕурсууну үүннэриинэн дьарыктанара. Сэлиэнньэ кытыытыгар оҕуруот аһын харайар сир тутуллубута. Ону таһынан, сопхуос салаатын үлэтигэр эт-үүт сүөһү иитиитэ (ынах сүөһүнү иитии) киирэрэ. 1990-с сыллар саҕаланыытыттан Эргэ Табаҕаҕа тыа хаһаайыстыбата ыарахан балаһыанньаҕа киирбитэ[17]. 2010 сыллаахха «Эргэ Табаҕа» диэн тыа хаһаайыстыбатын потребительскэй кооператива тэриллибитэ.

undefined
undefined

Эргэ Табаҕатааҕы толорута суох орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата өрөспүүбүлүкэ бастакы оскуолаларыттан биирдэстэрэ, 1992 сылга сүүс сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээбитэ, 2007 сыллаахха Табаҕа орто уопсай үөрэхтээһин оскуолатын кытта холбоспута[18]. Сэлиэнньэҕэ фельдшерскэй-акушерскай пуун баар. Урут Эргэ Табаҕаҕа кинозааллаах уонна бибилэтиэкэлээх тыа култууратын дьиэтэ (2008 сыллаахха умайбыта) уонна пуочта (билиҥҥи кэмҥэ сабыылаах) бааллара. Табаҕаттан соҕуруу диэки «Ленские Зори» диэн профилакторий уонна гидрометеостанция бааллар[19].

Уулуссалар

2009 сыллааҕы дааннайдарынан[20], уулусса ситимэ үс географическай эбийиэктэн турар эбит, уопсай уһуна 4 108 миэтэрэ буолар. Суол көрүҥэ — грунт, асфальт.

N Уулусса аата уһуна миэтэринэн Суол көрүҥэ
Эргэ Табаҕа сэлиэнньэ
1 Центральная 2 700 Асфальт
2 Набережная 506 Грунт
3 Лесная 902 Грунт
Уопсай: 4 108
undefined

Эргэ Табаҕа түөрт уулуссатыттан сүрүннэрэ Центральная уулусса буолар. Бу уулусса сэлиэнньэни хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин диэки барытын быһа хабар (билиҥҥи кэмҥэ онно атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ, уруккута — сэлиэнньэ сэбиэтин дьаһалтатын дьиэтэ, пуочта, фельдшерскэй пуун, тыа култууратын дьиэтэ уонна бибилэтиэкэ бааллара). Сэлиэнньэ соҕуруулуу-илин өттүгэр, кырдьаҕас айаан-күөл кытылыгар Набережная уулусса баар, оттон сэлиэнньэ киин өттүгэр, булгунньахтар тэллэхтэригэр — Лесная уулусса (онно оскуола дьиэтэ турар) уонна хотугулуу-арҕаа өттүгэр — Молодёжная уулусса баар.

Тырааныспар

Эргэ Табаҕа Табаҕа сэлиэнньэтин уонна Дьокуускай куораты кытта автомобильнай суолунан ситимнээх. Табаҕаттан Дьокуускайга барар оптуобус 50 мүнүүтэ аайы сылдьар[13].

Табаҕа тумулун таһыгар Өлүөнэни туоруур массыына уонна тимир суолун муостатын тутар бырайыак баар, муоста уһуна 3 км кэриҥэ буолуон сөп[17], уонна, куорат сайдыытын генеральнай былаанынан, сэлиэнньэ оннугар тимир суол барар буолуон сөп[21].

Кэрэхсэбиллээх сирдэр

Табаҕа тумула

Соҕуруу Ытык Хайа — Эргэ Табаҕаттан соҕуруу диэки 2 км тэйиччи сытар. Бу сиргэ Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр кэтитэ аҕыйах буолан тумул үрдүк вольтаах уот ситимин уонна былааннанар массыына уонна тимир суолун муостатын тутуутугар талыллыбыта. Табаҕа тумула Табаҕа уонна Дьокуускай олохтоохторугар саамай сөбүлүүр сынньалаҥ уонна туризм сирдэриттэн биирдэстэрэ буолар. Манна «Ленские Зори» диэн профилакторий баар (манна эмтэнии Табаҕа скважинатыттан хостонор эмтээх-минеральнай ууга олоҕурар)[19].

XIX үйэҕэ Табаҕа тумулугар Дьокуускайга турар Никольскай таҥара дьиэтин тутуутугар анаан бут тааһа хостоноро.

2006 сылга манна режиссер Андрей Борисов «Тайна Чингис Хаана» диэн киинэтин сорох түгэннэрин устуута ааспыта.

Галерея

Өлүөнэ өрүс кытыла. Табаҕа тумула
Табаҕа боротуохата
Кууран хаалар Табаҕа боротуохата
Эргэ Табаҕа оройуонугар булгунньахтар
Эргэ Табаҕа оройуонугар булгунньахтар
Табаҕа булгунньахтарыттан Өлүөнэ көстүүтэ
Эргэ Табаҕа оройуонугар тайҕа
Табаҕа аттыгар Өлүөнэ өрүс
Ленские Зори профилакторийга суол аттыгар булгунньах
Табаҕа тумулугар сэргэ

Быһаарыылар

Быһааран биэриилэр
  1. ↑ Табаҕа 1985 сылга диэри Дьокуускай куорат Ярославскай оройуонугар сыһыаннаах сэлиэнньэ этэ.
  2. ↑ Эргэ Табаҕа сэлиэнньэтэ Табаҕа сэлиэнньэтин дьаһалтатын бас билиитэ буолар.
  3. ↑ Дьокуускай-Иркутскай трагыгар маннык верстовой остуолба Хаҥалас улууһун Еланка сэлиэнньэтигэр эмиэ баар.
Источниктар
  1. ↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya
  2. ↑ 1 2 3 Татьяна Петрова. Русские старожилы Республики Саха (Якутия). «Илин» № 1 (32) (2003). Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025. Архивировано 17 Ахсынньы 2011 года.
  3. ↑ Региональное законодательство Якутии (Саха). — Постановление Государственного Собрания (Ил Тумэн) РС (Я) от 16.06.2004 ГС N 631-III о новом сельском населённом пункте с административным подчинением посёлку Табага в составе города республиканского значения Якутска Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.
  4. ↑ Сашенков. Е. П. У истоков почты // На почтовых трактах Севера (К истории почты Якутии). — Якутск: Якутское книжное издательство, 1989. — 88 с.
  5. ↑ Юналия Ермолаева. Ямская гоньба в Якутии // «Якутия» № 227 (30963). — 2006. — 7 Ахсынньы.
  6. ↑ Юлия Ходулова. На ямщицкой сторонке. «Якутия» № 126 (31640) (16 От ыйын 2009). Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.
  7. ↑ 1 2 3 4 Соколова С. Е. Сказ про Табагу ямщицкую. «Якутия» № 31 (31300) (20 Олунньу 2008). Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.
  8. ↑ Виталий Андрианов. Революция по-якутски. «Наше Время» (3 Сэтинньи 2006). Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.
  9. ↑ Каландаришвили Нестор Александрович — статья из Большой советской энциклопедии. 
  10. ↑ Алексей Дмитриев. Александр Козырь: «Казаки трудятся на благо республики» // «Якутия». — 2008. — 15 Кулун тутар (№ 47 (31316)).
  11. ↑ 1 2 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). — Город республиканского значения Якутск. Административно-территориальный состав. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.
  12. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. «Демоскоп Weekly» № 469 — 470 (6 Бэс ыйын 2011). Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025. Архивировано 26 Балаҕан ыйын 2011 года.
  13. ↑ 1 2 Центр социально-экономического и политического мониторинга. Региональные лидеры Якутии. — Город республиканского значения Якутск. п. Табага. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025. Архивировано из оригинала 17 Сэтинньи 2003 года.
  14. ↑ Республика Саха (Якутия). Результаты всероссийской переписи населения 2010 года. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.
  15. ↑ Оценка численности постоянного населения по населенным пунктам на 1 января 2015 года (Источник неофициальный).
  16. ↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya.
  17. ↑ 1 2 Аркадий Лебедев. Первые вестники надежды // «Якутия». — 2006. — 22 Сэтинньи (№ 216 (30952)).
  18. ↑ Школьный юбилей. «Эхо столицы» № 91 (1800) (24 Сэтинньи 2009). Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.
  19. ↑ 1 2 Единый коммерческий интернет-справочник Sakhamarket.ru. — Организации. ООО Ленские зори. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.
  20. ↑ Правительство Республики Саха (Якутия). Перечень дорог, улиц, переулков в селах и поселках, передаваемых в муниципальную собственность городскому округу "Город Якутск". Приложение N 1 к распоряжению Правительства Республики Саха (Якутия) от 22 июня 2009 года N 559-р (рус.). docs.cntd.ru. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.
  21. ↑ Аркадий Лебедев. Все пойдет по плану. В столице рассмотрели генеральный план развития. «Наше Время» (1 Муус устар 2011). Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.

Литэрэтиирэ

  • Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.

Сигэлэр

  • Panoramio. — Карта Мира. Россия. Республика Саха (Якутия.) город Якутск. — Лена. Табагинский мыс на карте Panoramio.
  • Panoramio. — Карта Мира. Россия. Республика Саха (Якутия.) город Якутск. — Вид на Табагинский мыс на карте Panoramio.
  • Лист топографической карты P-52-080-C,D. Архивировано из оригинала 5 Кулун тутар 2016 года.
  • Лист карты P-52-080.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар