Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эргэ Саҥа Дьыл

Эргэ Саҥа Дьыл (нууч. Старый Новый год) — юлианскай халандаарынан (эргэ истиилинэн) Саҥа Дьыл. Тохсунньу 13-тэн 14-кө көһөр түүн (бу күннэр эргэ истиилинэн ахсынньы 31 уонна тохсунньу 1 күннэригэр сөп түбэһэллэр)[1].

«Эргэ Саҥа Дьыл» диэн тыллар холбоһуулара оксюморон холобура буолар. Бу бырааһынньык үөскээһинэ юлианскай халандаартан григорианскайга, ол эбэтэр саҥа истиилгэ көһүү иһин уонна күн-дьыл инники сыҕарыйыытынан быһаарыллар. Саҥа истиилинэн бэлиэтэнэр официальнай Саҥа Дьыл таһынан, бу бырааһынньыгы уруккутун курдук эргэ истиилинэн эмиэ бэлиэтиир кыах үөскээбитэ.

Үксүн Эргэ Саҥа Дьыл тарҕаммыт дойдуларыгар православнай таҥара дьиэлэрэ, официальнай григорианскай халандаартан (саҥа истиилтэн) атыннык, юлианскай халандаарынан олороллорун салгыыллара. Ол түмүгүнэн, официальнай халандаарынан Ороһуоспа тохсунньу 7 күнүгэр бэлиэтэнэр. Ол эрээри халандаар үгэһинэн Саҥа Дьыл Ороһуоспа кэнниттэн буолуохтаах; ону таһынан, элбэх православнай христианнарга григорианскай Саҥа Дьыл кэмигэр Ороһуоспа поста буолар. Бу пост кэмигэр дэлэй астаах малааһыннар, скоромнай ас уонна көр-нар бобуллар. Ол иһин маннык түбэлтэҕэ Эргэ Саҥа Дьыл олус улахан суолталаах.

Бырааһынньык географията

Эргэ Саҥа Дьылы бэлиэтиир үгэс юлианскай халандаарынан бырааһынньыктааһын хаалбыт эбэтэр былыргыттан кэлбит олохсуйбут үгэстэр күүстээх дойдуларыгар тарҕаммыт.

Бырааһынньык постсоветскай дойдуларга, ол иһигэр Арассыыйаҕа, Белоруссияҕа, Казахстааҥҥа, Грузияҕа, Арменияҕа, Молдоваҕа, ону таһынан Прибалтика дойдуларын православнай общиналарыгар киэҥник биллэр[2][3].

Ону тэҥэ бу үгэс Сербияҕа, Черногорияҕа, Хотугу Македонияҕа[2], Грецияҕа, Румынияҕа уонна Хорватия православнай оройуоннарыгар киэҥник тарҕаммыт[4]. Боснияҕа уонна Герцеговинаҕа бу бырааһынньыгы Сербскай Өрөспүүбүлүкэҕэ бэлиэтииллэр.

Араас дойдуларга

Арассыыйаҕа

1699 сыл ахсынньы 20 (30) күнүгэр Петр I ыйааҕынан Арассыыйаҕа сыл саҕаланыыта балаҕан ыйын 1 күнүттэн юлианскай халандаарынан тохсунньу 1 күнүгэр көһөрүллүбүтэ[5]. Алтынньы 1918 сылга григорианскай халандаар киириитин түмүгэр[6], юлианскай халандаар тохсунньу 1 күнэ саҥа григорианскай халандаар тохсунньу 14 күнүгэр сөп түбэһэр буолбута. Онон Эргэ Саҥа Дьылы бэлиэтиир үгэс ити кэмтэн ыла үөскээбитэ.

Ыйытыылар түмүгүнэн, 2024—2025 сыллардаахха Арассыыйа олохтоохторо 58—59 бырыһыаннара Эргэ Саҥа Дьылы бэлиэтээбиттэр, онтон 2009 сыллаахха бу көрдөрүү 67 бырыһыан эбит. Бу үгэс ордук 60-тан үөһээ саастаах дьоҥҥо (66 %), тыа сирин олохтоохторугар (64 %), ону таһынан Сибиир уонна Уһук Илин федеральнай уокуруктарга (64—65 %) киэҥник тарҕаммыт. Бу бырааһынньыгы 35-гэр диэри саастаах ыччат, үрдүк үөрэхтээх олохтоохтор, Москва уонна Санкт-Петербург олохтоохторо атыттартан аҕыйахта бэлиэтииллэр. Арассыыйа олохтоохторо 65 бырыһыаннара Эргэ Саҥа дьылы официальнай өрөбүл күн оҥорор идеяны өйөөбөттөр.

Бэлиэтиир дьон үксүлэрэ Эргэ Саҥа Дьылы дьиэлэригэр, дьиэ кэргэни кытта көрсөллөр[7]. Сүрүн үгэстэринэн дьиэ кэргэнинэн малааһын, телевизор көрүүтэ, ону таһынан «Оливье» салаат курдук үгэс буолбут астары бэлэмнээһин буолар[8]. Ону кытта былыргы үгэстэр эмиэ тутуһуллаллар, холобур, «сюрпризтаах» варениктары астааһын уонна колядование.

Нуучча православнай таҥара дьиэтэ (нууч.) (сах. Эргэ Саҥа Дьыл бастакы күнүгэр Господь Обрезаниятын уонна Улуу Василий кэриэстэбилин бэлиэтиир. Бу күн таҥара дьиэтин саҥа сыла буолбатах, кини балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр бэлиэтэнэр.

ССРС урукку өрөспүүбүлүкэлэрэ

СССР эстибитин кэннэ, Арассыыйа таһынан, Эргэ Саҥа Дьылы урукку сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэлэр олохтоохторо, ол иһигэр Белоруссия, Казахстаан, Грузия, Армения, Молдавия уонна Киргизия бэлиэтииллэрин салгыылар. Бу үгэс Азербайджаҥҥа уонна Узбекистаҥҥа (онно, сорох дааннайдарынан, нэһилиэнньэ 40 бырыһыана кэриҥэ бэлиэтиир) эмиэ хаалбыт. Бырааһынньык Прибалтика дойдуларыгар нууччалыы тыллаах уонна православнай дьоҥҥо, ону таһынан урукку СССР-тан атын омук сиригэр көспүт дьоҥҥо биллэр буолан хаалбыт.

Украина

2023 сыллаахха Украина православнай таҥара дьиэтэ уонна Украина греко-католическай таҥара дьиэтэ григорианскай халандаары кытта үксүн сөп түбэһэр саҥа юлианскай халандаарга көспүттэрин кэннэ, официальнай уонна таҥара дьиэтин таһымыгар Эргэ Саҥа Дьылы бэлиэтээһин тохтотуллубута. Бу күнү кытта ситимнээх норуот-таҥара бырааһынньыктара, ол иһигэр Сибэтиэй Мелания Римляныня күнэ (Маланка) уонна Сибэтиэй Василий Улуу күнэ, ахсынньы 31 уонна тохсунньу 1 күннэригэр көһөрүллүбүттэрэ.

Урукку Югославия

Эргэ Саҥа Дьылы көрсөр үгэс Сербияҕа, Черногорияҕа уонна Хотугу Македонияҕа хаалбыт. Сербияҕа бу бырааһынньык Сербскай Саҥа Дьыл (сиэрб. Српска Нова година) эбэтэр «Кыра Ороһуоспа» диэн аатынан биллэр. Сербскай Өрөспүүбүлүкэҕэ (Босния уонна Герцеговина чааһа) тохсунньу 14 күнэ официальнай өрөбүл күн буолар[9]. Ону таһынан, бырааһынньыгы Хорватияҕа олорор серб православнай нэһилиэнньэтэ бэлиэтиир, онно тэрээһиннэр олохтоох уонна община таһымыгар ыытыллаллар.

Швейцария

Юлианскай халандаарынан Эргэ Саҥа Дьылы (сибэтиэй Сильвестр эргэ күнэ, ниэм. Alter Silvester) Швейцария сорох ньиэмэс тыллаах кантоннарыгар эмиэ бэлиэтииллэр. Арассыыйаҕа курдук буолбакка, манна бу үгэс таҥара дьиэтин кытта буолбакка, норуот григорианскай халандаарга көһүүнү утарбытын кытта ситимнээх (протестантскай Швейцарияҕа бу көһүү XVII—XVIII үйэлэргэ буолбута).

Уэльс

Уэльска (нууч.) (сах. (Великобритания) Эргэ Саҥа Дьыл аналога баар, кинини Хен Галан (валл. Hen Galan) диэн ааттыыллар, ол аата юлианскай халандаарынан Саҥа Дьыл үүнүүтэ диэн. Бу күн оҕолор «колядалыахтарын» сөп, кинилэргэ бэлэххэ кэмпиэти биэрэллэр.

Греция

Эргэ Саҥа Дьылы бэлиэтиир үгэс Грецияҕа эмиэ хаалбыт.

Румыния

Румынияҕа Эргэ Саҥа Дьылы (рум. Revelionul pe stil vechi, тылбаастаатахха — «Эргэ истиилинэн Саҥа Дьыл») тохсунньу 13-тэн 14-кө көһөр түүн бэлиэтииллэр. Бу бырааһынньык бүтүн дойду үрдүнэн бэлиэтэммэт, кинини үксүн юлианскай халандаары тутуһар аҕыйах ахсааннаах омуктар — нуучча-липованнар, украиннар уонна сербтэр бэлиэтииллэр[10].

Алжир, Марокко, Тунис

Хоту Африка төрүт олохтоохторун бербердар (амазигтар) халандаардарын олоҕор юлианскай халандаар сытар. Кинини өссө Римскай импиэрийэ кэмиттэн тыа хаһаайыстыбатын үлэлэригэр туһаналлара (ону кытта бербердар сылы ааҕыылара биһиги эрабыт иннинэ 950 сылтан саҕаланар — ол кэмҥэ Эгиипэт бүрүстүөлүгэр бербер төрдөөх ливия фараона Шешонк I олорбута[11]). Ол курдук, бербердар Саҥа Дьылы үгэс быһыытынан юлианскай халандаарынан бэлиэтииллэр. Бу күн атын дойдуларга Эргэ Саҥа Дьыл буолар күнүгэр сөп түбэһэр, ол эрээри бербердарга бу Саҥа Дьыл «эргэ» буолбакка, сүрүн бырааһынньык буолар.

Бербердар Саҥа дьыллара Йеннаер (бербер. Yennayer) диэн ааттанар, ону таһынан кини «Марокко Саҥа Дьыла» диэн аатынан эмиэ биллэр.

Бэлиэтэнэр күнэ араас буолуон сөп. Алжирга уонна Туниска Йеннаер тохсунньу 12 күнүгэр бэлиэтэнэр, онно Алжир бэрэсидьиэнин 2017 сыл ахсынньы 27 күнүнээҕи ыйааҕынан тохсунньу 12 күнэ официальнай бырааһынньык уонна өрөбүл күнүнэн биллэриллибитэ. Мароккоҕа тохсунньу 14 күнүгэр бэлиэтэнэр бербердар Саҥа Дьыллара 2023 сылга официальнай бырааһынньык буолбута.

Дьоппуон

Дьоппуоҥҥа 1873 сылтан ыла официальнай Саҥа дьылы григорианскай халандаарынан тохсунньу 1 күнүгэр бэлиэтииллэр. Ону кытта Дьоппуоҥҥа Эргэ Саҥа Дьыл (яп. 旧正月 кю: сё: гацу) диэн өйдөбүлүнэн юлианскай халандаар бырааһынньыгын буолбакка, «риссюн» (дьоп. 立春) — саас саҕаланыытын күнүн (эмиэ ити кэмҥэ Кытай тыа хаһаайыстыбатын халандаара саҕаланар) ааттыыллар[12]. Үксүн риссюн григорианскай халандаарынан олунньу 4 күнүгэр түбэһэр. Эргэ Саҥа Дьыл күнүгэр сибэтиэй сирдэргэ сылдьыахха сөп, онно сылдьан дьоппуоннар таҥаралартан үүнэр сылга чэгиэн туругу уонна этэҥҥэ буолууну көрдөһөллөр.

Маассабай култуураҕа

  • Михаил Рощин «Старый Новый год» пьесата (1966—1967).
  • Андрей Вознесенскай «Старый Новый год» хоһооно (1975).
  • Олег Ефремов уонна Наум Ардашников «Старый Новый год» уус-уран киинэлэрэ (1980, ССРС, Михаил Рощин пьесатын матыыбыгар).

Быһаарыылар

  1. ↑ Старый Новый год. Ведомости. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  2. ↑ 1 2 В каких странах отмечают Старый Новый год. Yakutia-Daily.ru. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  3. ↑ Старый Новый год-2025: какого числа отмечают, как появился праздник, приметы и традиции. vtomske.ru (13 Ахсынньы 2024). Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  4. ↑ Сербы отпраздновали Старый Новый год. Balkanist (14 Тохсунньу 2021). Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  5. ↑ Старый Новый год: история, традиции, приметы Старый Новый год: история, традиции, приметы. Inkazan.ru (Инказан.ру) (12 Тохсунньу 2024). Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  6. ↑ Декрет СНК гласил: «Первый день после 31 января этого года считать не 1-м февраля, а 14-м февраля, второй день считать 15-м и т. д.» (О введении западно-европейского календаря // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. П., 1918, № 19, ст. 289).
  7. ↑ Старый Новый год — 2024. ВЦИОМ. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  8. ↑ Исследование: 36% россиян будут есть «Оливье» в Старый Новый год. БезФормата - Санкт-Петербург. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  9. ↑ Doček pravoslavne Nove godine u Srpskoj (босн.). Mondo.ba. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  10. ↑ Anul Noul 2024 pe rit vechi. Cine sărbătorește Revelionul în noaptea de 13 spre 14 ianuarie. Tradiții și obiceiuri ale minorităților din România la trecerea dintre ani (рум.). Ziarul Unirea. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  11. ↑ Йеннаер — берберский Новый год в Алжире. rus.team. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  12. ↑ Liza Crihfield Dalby. Geisha (Vintage, 2000, с. 124)

Ссылки

Категориялар