Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эргэ Саҥа Дьыл Арассыыйаҕа

Эргэ Саҥа Дьыл (нууч. Старый Новый год) — Арассыыйаҕа уонна сорох атын дойдуларга бэлиэтэнэр, юлианскай халандаарынан Саҥа дьылы бэлиэтиир официальнайа суох бырааһынньык[1]. Тохсунньу 13-ттан 14-с түүнүгэр бэлиэтэнэр[2].

Эргэ Саҥа Дьыл — бу үгэстээх, юлианскай халандаарынан (эргэ истиилинэн) бэлиэтэнэр Саҥа Дьыл. Тохсунньу 13—14 күннэрэ официальнай григорианскай халандаарынан (саҥа истиилинэн) — бу юлианскай халандаарынан ахсынньы 31 — тохсунньу 1 күннэрэ буолаллар.

Эргэ Саҥа Дьыл үөскээһинэ 1918 сыллаахха Арассыыйа юлианскай халандаартан саҥа григорианскай халандаарга көспүтүн кытта ситимнээх. Бу көһүү күннэри, ол иһигэр тохсунньу 1 күнүн, 13 хонукка иҥэриннэрбитэ[3].

Эргэ Саҥа дьыл бырааһынньыга маннык биричиинэнэн суолталаах: Нуучча православнай таҥаратын дьиэтэ саҥа истиилгэ көспөтөҕө, ол иһин саҥа истиилинэн Оруоһуоспа тохсунньу 7 күнүгэр бэлиэтэнэр. Ол эрээри, үгэс быһыытынан, Саҥа дьыл Оруоһуоспа кэнниттэн буолуохтаах. Ону таһынан, православнай христианнарга григорианскай Саҥа дьыл кэмигэр Оруоһуоспа поста буолар, ол иһин бу кэмҥэ дэлэй астаах остуол, эт-үүт аһылык уонна көр-нар бобуллар.

Эргэ Саҥа дьыл атын дойдуларга эмиэ бэлиэтэнэр. Үксүн таҥара дьиэлэрэ юлианскай халандаары тутуһар уонна Оруоһуоспаны тохсунньу 7 күнүгэр бэлиэтиир сирдэргэ.

Бырааһынньык үөскээһинэ

Византия кэмин иннинэ Руська Саҥа дьылы «березозоль» кэмигэр, ол эбэтэр кулун тутарга бэлиэтииллэрэ. X үйэҕэ Византия дьайыытынан уонна Русь сүрэхтэниитин кэнниттэн сылы ааҕыы балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕаланар буолбута (325 сыллааҕы Бастакы Никейскай собуор быһаарыытынан[4]). Ол эрээри өр кэм тухары икки барыл иккиэн туттуллаллара, онно кулун тутардааҕы барыл (кулун тутар 1 күнүттэн) ордук күүстээх этэ. 1342 сыллаахха Москубатааҕы таҥара дьиэтин собуоругар таҥара сылын да, гражданскай сылы да балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕалыырга быһаарбыттара, кэлин бу быһаарыы 1492 уонна 1505 сылларга бигэргэтиллибитэ. Пётр I 1700 сылтан Саҥа дьылы официальнайдык тохсунньу 1 күнүгэр көһөрбүтэ, ону кытта сылы ааҕыыны эмиэ уларыппыта. «Аан дойду айыллыаҕыттан» диэн оннугар «Христос төрүөҕүттэн» диэн буолбута[3][5]. Ол кэмҥэ халандаар юлианскай этэ, Европа үгүс дойдуларыгар григорианскай халандаары ылынан эрэрэллэрэ.

1918 сыллаахха Совнарком юлианскай халандаартан григорианскай халандаарга көһөр реформаны ыыппыта (күннэри инники диэки сыҕарытан). Ол түмүгэр эргэ уонна саҥа истииллэр икки ардыларыгар 13 күннээх ураты үөскээбитэ. Нуучча православнай таҥаратын дьиэтэ юлианскай халандаарынан (ол эбэтэр эргэ истиилинэн) олорорун салҕаабыт буолан, официальнай григорианскай халандаарынан (саҥа истиилинэн) бары таҥара бырааһынньыктара инники диэки сыҕарыйбыттара. Ол курдук, Оруоһуоспаны бэлиэтээһин күнэ ахсынньы 25 күнүттэн саҥа истиилинэн тохсунньу 7 күнүгэр көспүтэ (ол эрээри Таҥара дьиэтэ бэйэтэ тутуһар эргэ истиилинэн тохсунньу 7 күнэ дьиҥэр ахсынньы 25 күнэ буолар).

Саҥа дьыл бырааһынньыгын эргэ юлианскай истиилинэн бэлиэтиири салҕаатахха, кини эмиэ инники сыҕарыйбыта. Ол иһин эргэ истиили тутуһааччылар Саҥа дьылы тохсунньу 13 күнүттэн 14 күнүгэр көһөр түүн бэлиэтиир буолбуттара (бу саҥа истиилинэн күннэр; оттон эргэ истиилинэн бу син биир ахсынньы 31 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри үгэс буолбут кэм буолар)[3].

XXII үйэҕэ григорианскай уонна юлианскай халандаардар ыккардыларыгар өссө биир хонук эбиллэн «тахсыаҕа», ол иһин Эргэ Саҥа дьыл бэлиэтэнэр кэмэ тохсунньу 14 күнүттэн 15 күнүгэр көһөр түүн буолуоҕа[1].

Эргэ Саҥа Дьыл уонна Ороһооспо

Христианскай үгэһинэн Саҥа дьыл Ороһооспо кэнниттэн бэлиэтэнэрэ сөп. Ороһооспо иннинэ уһун пост кэмэ буолар. Онон, ахсынньы 31-гэр Саҥа дьылы бэлиэтээһин пост кэмигэр түбэһэр. Ороһооспоттон Кириһиэнньэҕэ диэри кэмҥэ — Таҥха кэмэ. Бу кэмҥэ Саҥа дьылы бэлиэтээһин христианскай үгэстэргэ сөп түбэһэр.

Ол эрээри Нуучча православнай сыаркабата Эргэ Саҥа Дьылы официальнайдык бэлиэтэбэт. Сыаркап саҥа дьыла, эргэ үгэс быһыытынан, балаҕан ыйын 1 күнүгэр (саҥа истиилинэн балаҕан ыйын 14 күнүгэр) бэлиэтэнэр[5][6].

Онтон ураты, Эргэ Саҥа Дьыл күнүгэр, тохсунньу 14 күнүгэр, РПЦ Таҥара Обрезаниятын бырааһынньыгын уонна Василий Улууну — сыаркап улуу учууталларын биирдэстэрин — өйдөөһүн күнүн бэлиэтиир[7]. Эргэ истиилинэн уонна, ол курдук, Нуучча православнай таҥаратын дьиэтин халандаарынан бу тохсунньу 1 күнэ.

undefined

ССРС-ка

1966—1967 сыллардаахха Михаил Рощин «Старый Новый год» диэн пьесаны суруйбута. 1980 сыллаахха режиссёрдар Наум Ардашников уонна Олег Ефремов бу пьеса өрүттэрин быһыытынан «Старый Новый год» диэн сэбиэскэй телекиинэни таһаарбыттара. Киинэ бу официальнайа суох бырааһынньык атмосфератын кытта күүстээхтик ситимнэммитэ[8].

Аныгы кэм

2000-с сыллартан бырааһынньык ордук киэҥник бэлиэтэнэр буолбута[9]. Бу Арассыыйаҕа уһун Саҥа дьыллааҕы сынньалаҥнар киллэриллибиттэрин кытта сибээстээх. Биир өттүттэн, бу православнай Ороһооспо (тохсунньу 7 күнэ) киэҥ тарҕаныытын кытта сибээстээх: Саҥа дьыл Ороһооспо кэнниттэн кэлиэхтээх, онтон ураты православнай христианнарга григорианскай Саҥа дьыл Ороһооспотооҕу пост кэмигэр түбэһэр. Атын өттүттэн, 2000-с сыллардаахха Саҥа дьыллааҕы сынньалаҥнар Арассыыйаҕа уһуннаан иһэллэрэ уонна сорох кэмҥэ Эргэ Саҥа Дьылга чугаһыы тиийэллэрэ[10].

Ол эрээри, ВЦИОМ 2024 сыллааҕы ыйытыытынан, Арассыыйаҕа Эргэ Саҥа Дьылы бэлиэтиир дьон ахсаана аҕыйаан иһэр. 15 сыл иннинэ, 2009 сыллаахха, бэлиэтииллэр 67 % буолбуттара, 2024 сыллаахха — эбии 58 %. Эргэ Саҥа Дьылы бэлиэтиирин хоруйааччылар 27%-тан 39%-ка тиийбиттэрэ.

ВЦИОМ чаастарын туһанан, бу бырааһынньыгы бэлиэтиир үгэһи ордук аҕам саастаах дьон (60-тан улахан саастаахтартан 66%-на), тыа сирин олохтоохторо уонна телевизоры куруук көрөөччүлэр өйүүллэр[2]. Эдэр ыччат, киин куорат олохтоохторо уонна куйаар ситимин көхтөөхтүк туһанааччыларга бу бырааһынньык суолтата аччаабыт. Арассыыйа олохтоохторун үгүс өттө (65%-на) Эргэ Саҥа Дьылы официальнай өрөбүл күн оҥорор санааны өйөөбөттөр[11].

Ол бириэмэҕэ ыытыллыбыт атын социологическай чинчийии көрдөрөрүнэн[12], 2024 сыллаахха Эргэ Саҥа Дьылы бэлиэтиир былааннаах дьон ахсаана ВЦИОМ дааннайдарыттан өссө аҕыйах эбит. Арассыыйа олохтоохторун 38%-на эрэ[13]. Кинилэртэн 33%-на бырааһынньыгы дьиэ кэргэн иһигэр бэлиэтиир санаалаахтар. Оттон үөрүүлээх бэчэрииҥкэҕэ 5 % эрэ киһи барарга бэлэмнэммит.

Үгэстэр

Арассыыйаҕа Эргэ Саҥа Дьылы сорох дьон дьиэ кэргэнинэн мустан, ас-үөл тардан, бэлэхтэри биэрсэн бэлиэтииллэр.

Эргэ Саҥа Дьыл үгэс быһыытынан официальнайа суох, улахан ажиотажа суох бырааһынньык. Ас-үөл улахан буолбат, бэлэх баар буоллаҕына аҕыйах. Дьон таптыыр Саҥа дьыл бырааһынньыгын хатылыы бэлиэтииллэр, ол эрээри холкутук, чуумпутук.

Эргэ Саҥа Дьыл иннинэ уонна ол күн тэлэбиидэнньэҕэ үксүн Саҥа Дьылга көрдөрүллүбүт биэриилэри хатылыыллар. Түмэлэр уонна култуура тэрилтэлэрэ бу бырааһынньыкка анаан анал быыстапкалары уонна тэрээһиннэри ыыталлар[14][15]. Холобур, Москубаҕа Чайковскай аатынан консерваторияҕа үгэс быһыытынан хас да бырааһынньыктааҕы кэнсиэр биир кэмҥэ буолар[16].

Норуот үгэстэрэ

Таҥха күннэригэр түбэһэр Эргэ Саҥа Дьыл элбэх өттүттэн Ороһооспо үгэстэрин курдук.

Тохсунньу 13 күнүгэр итэҕэйээччилэр Василий киэһэтин бэлиэтииллэр (аата кэлэр күн Василий Улуу өйдөөһүн күнүн кытта ситимнээх), ол кэмҥэ элбэх ас-үөл, сибиинньэ, куобах уонна бөтүүк этин аҕалаллар. Ол курдук кутьяны (нууч.) (сах. биэрэллэр[1]. Бу киэһэ кутья ордук арыылаах уонна сүөгэйи кытта оҥоһуллар[17].

Сорох эрэгийиэннэргэ «сюрпризтаах» варениктары буһарар үгэс баар. Иһигэр сюрпризтар бэйэ суолталаахтар. Холобур, биһилэх — кэргэн тахсыыга, харчы — баайга, фасоль — оҕолонууга, сап — айаҥҥа[18].

undefined

Бэлиэтээһин үгэһэ үксүн колядкалааһынтан (нууч.) (сах. турар. Бу кэмҥэ уулуссаларынан араас таҥастаах-саптаах дьон мааска кэтэн куһаҕан иччилэри үүрэллэр, кутьянан күндүлүүллэр. Ону таһынан, Таҥара дьиэтэ сөбүлээбэтин да иһин, инники дьылҕаны билгэлээһин киэҥник тарҕаммыт[5][1].

Бит-билгэ

Тохсунньу 14 күнүнээҕи айылҕа билгэлэрэ бүтүн сыл хайдах буоларын көрдөрөллөр диэн итэҕэйэллэр. Өскөтүн соҕуруу тыал үрдэҕинэ сыл куйаас уонна үтүө буолуоҕа. Арҕаа тыал үрдэҕинэ үүт уонна балык элбиэ. Оттон тохсунньу 13-тэн 14-кэ көһөр түүн халлаан ыраас, сулустаах буоллаҕына отон, сир аһа дэлэйдик үүнүөҕүн биллэрэр[19].

Маска кырыа түһүүтэ баай бал хомуйуутун билгэлиирэ.

Бу бырааһынньыгы кытта олоххо-дьаһахха сыһыаннаах хас да бобуу баар: бу күн дьиэттэн дьолу уонна уйгуну таһаарбат туһуттан, бөҕү-сыыһы таһаарар табыллыбат диэн ааҕыллара. Ону таһынан, иэс харчы биэрэр сүбэлэммэтэ[20].

Атын дойдуларга

Эргэ Саҥа Дьылы урукку ССРС сорох дойдуларыгар, Сербияҕа, Черногорияҕа, Румынияҕа, Грецияҕа, Швейцария сорох регионнарыгар бэлиэтииллэр. Бырааһынньык хаһан да маннык ааттанар буолбат. Холобур, Швейцарияҕа эргэ Сильвестр Ытык күнүн бэлиэтииллэр. Сербияҕа уонна Черногорияҕа бу күнү Аччыгый Ороһооспо диэн ааттыыллар[7].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 Конюхов, «Вокруг света»
  2. ↑ 1 2 Переход года. Коммерсантъ (13 Тохсунньу 2024). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Викторов В. Этот Новый год. Нешуточные страсти по календарю // ГЕО : журнал. — 2003. — Ахсынньы (№ 12). — С. 125.
  4. ↑ 1680 лет назад 1 сентября стало началом нового года. РИА Новости (14 Балаҕан ыйын 2005). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Косяков В. На встречу с чудом // ГЕО : журнал. — 2002. — Тохсунньу (№ 1). — С. 127.
  6. ↑ Старый Новый год: что это за праздник и какого числа его отмечать. Название Старый Новый год кажется абсурдным, но этому есть объяснение. РБК (10 января 2023). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  7. ↑ 1 2 Нина Рыкова. Старый Новый год: история и традиции праздника. Как в России появился обычай отмечать старый Новый год? Lenta.ru (2 ноября 2023). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  8. ↑ «Старый Новый год» с философской точки зрения. Завтра. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  9. ↑ Калачева Ольга. Празднование как индикатор социальных изменений: старые и новые праздники постсоветской России // Телескоп: журнал социологических и маркетинговых исследований. — 2003. — № 1.
  10. ↑ Николай Халабузарь. Старый Новый год: праздник, рожденный ошибкой календаря. Курсив (16 марта 2025). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  11. ↑ Старый Новый год — 2024. ВЦИОМ (12 Тохсунньу 2024). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  12. ↑ Исследование показало, сколько россиян будут отмечать старый Новый год. РИА Новости (09 января 2024). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  13. ↑ Старый Новый год: что за праздник. Коммерсантъ (9 Тохсунньу 2024). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  14. ↑ Соловьева Мария. Как появилась традиция праздновать Старый Новый Год? Культура.РФ. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  15. ↑ Куда сходить на Старый Новый год в Москве 2024: 19 лучших мероприятий 13 и 14 января для детей и взрослых. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  16. ↑ Старый Новый год в Московской консерватории. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  17. ↑ Плешаков В. Как встречать Старый Новый год? 3 интересные традиции, которые можно взять на заметку. Вокруг Света (26 Ахсынньы 2022).
  18. ↑ Плешаков В. Как встречать Старый Новый год? 3 интересные традиции, которые можно взять на заметку. Вокруг Света (26 Ахсынньы 2022).
  19. ↑ Старый Новый год 2025: история и традиции праздника. Комсомольская правда. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  20. ↑ Приметы на Старый Новый год. vfokuse.mail.ru. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.

Литэрэтиирэ

Категориялар