Саҥа Дьыл
Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара
Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара
| Саҥа дьыл | |
|---|---|
 | |
| Суолтата | саҥа халандаар кэмин саҕаланыыта |
| Ханна бэлиэтэнэрэ | григорианскай халандаары туттар дойдуларынан |
| Күнэ | григорианскай халандаар cыл бастакы күнэ (Тохсунньу 1) |
| Бэлиэтээһинэ | фейерверктар, дьиэ кэргэн малааһына, бэчэриинкэ |
| Ситимэ | Ороһуоспа, Саҥа дьыл чэчиэринньигэ, Эргэ саҥа дьыл |
 Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр | |
Саҥа дьыл (нууч. Новый год) — сыл бүтэһик күнүттэн көһөр сыл бастакы күнүгэр кэлэр халандаар сүрүн бырааһынньыга[1]. Бу бырааһынньыгы ылыныллыбыт халандаар быһаарыытынан элбэх норуоттар бэлиэтииллэр.
Тохсунньу 1 күнүгэр бастаан б. э. и. 46 сылга рим импэрээтэрэ Юлий Цезарь олохтообут[2]. Былыргы Римҥэ бу күн талыы, аан уонна туох баар саҕаланыы таҥаратыгар — Януска ананар этэ. Тохсунньу аата икки биирэ инникини, оттон атына кэнникини көрөр сирэйдээх Янус таҥара аатыгар бэриллибит[3].
Саҥа дьыл күнэ
Григориан халандаар
Сир үрдүнэн Григориан халандаарын дойдулар үксүлэрэ тохсунньу бастакы күнэ бэлиэтэнэр[4]. Бастаан Чуумпу далай Карибати арыылартан саҕалаан сири эргийэн баран Чуумпу далайга баар Мидуэй арыыларга кэнникинэн бырааһынньыктыыллар[5]. Сорох дойдулар Саҥа дьылы ый халандаарынан бэлиэтииллэр[6][7][8].
Тохсунньу 1 күнүттэн Саҥа дьылы аан бастаан б. э. и. 153 сылга бэлиэтиир буолбуттара, тоҕо диэтэххэ ол күн Рим консуллара дуоһунаска киирэллэрэ. Б. э. и. 46 сылыгар Рим полководеһа уонна үрдүкү жреһэ Гай Юлий Цезарь бэйэтин саҥа календарын («юлианскай») киллэрбитэ уонна б. э. и. 45 сыл тохсунньу 1 күнүттэн дьыл саҕаланыытын букатыннаахтык бигэргэппитэ. Цезарь саҕана астрология сабыдыалынан Саҥа дьыл бырааһынньыга дьыл саҕаланар кэмнээҕи бэлиэтинэн туспа суолтаны ылбыта, онон гражданскай дьыл саҕаланыытын уурбута.
- Тохсунньу 1 күнэ — григорианскай, юлианскай уонна саҥа юлианскай халандаардарынан Саҥа дьыл.
- Тохсунньу 21 күнүттэн олунньу 21 күнүгэр диэри (биир күн) — кытай Саҥа дьыла (Кытай).
- Кулун тутар 21 эбэтэр 22 күнэ — Иран Саҥа дьыла Навруз (Ираан, Азербайджан, Казахстаан[9], Киргизия, Таджикистан, Туркмения, Узбекистаан).
- Муус устар 13 күнүттэн муус устар 15 күнүгэр диэри — Сонгкран (тайск. สงกรานต์) — Таиланд Саҥа дьыла.
- Муус устар 14 күнэ — Бенгалия Саҥа дьыла (Бангладеш).
- Дьэбириэй бырааһынньыга Рош Ха-Шана (ивр. ראש השנה) диэн Песах ааспытын кэннэ 163 күн буолан баран бырааһынньыктанар (балаҕан ыйын 5 күнүттэн алтынньы 5 күнүгэр дылы буолуохтаах).
Кытайдар Саҥа дьыллара
Кытай саҥа дьылы кыһыҥҥы саҥа ый тахсыытыгар бэлиэтэнэр, григориан халандаарыгар тохсунньу 21 күнүттэн олунньу 21 күнүгэр дылы буолуон сөп. Дойду хоту өттүгэр дьиэни персик лабаатынан, мандарин маһынан киэргэтэллэр, онтон дойду соҕуруу өттүгэр абрикос маһын. Киэһэтинэн дракон үҥкүүтүн ыыталлар, олус кыраһыабай хаамсыыта киэһэ уонна түүн ааһар.
Эргэ Саҥа дьыл
Эргэ Саҥа дьыл — юлианскай халандаарынан бэлиэтэнэр Саҥа дьыл бырааһынньыга. 1901 сылтан 2100 сылга диэри григорианскай уонна юлианскай халандаардар икки ардыларынааҕы 13 күн буолар, ол иһин юлианскай халандаарга сөп түбэһиннэрэн, Саҥа дьыл ахсынньы 31 (тохсунньу 13) күнүттэн тохсунньу 1 (тохсунньу 14) күнүгэр түүн түбэһэр. Ол, сүрүннээн, сыл ааҕыыта уларыйыытын устуоруйа түмүгэ буолар. Арассыыйаҕа, Беларуска, Украинаҕа, Казахстаанҥа, Грузияҕа, Арменияҕа, Азербайджаанҥа, Сербияҕа, Швейцарияҕа уонна атын дойдуларга бэлиэтэнэр.
Саҥа дьыл тохсунньу 1 күнүгэр
Тохсунньу 1 күнэ гражданскай сыл саҕаланыыта буоларыгар, киэҥник туттуллар стандарт буолуор диэри, олус өр кэм ааспыта. Араас дойдуларга тохсунньу 1 күнүн саҥа дьыл бастакы күнүнэн ылыныы сыллара манныктар:
| Дойду | Сыл саҕаланыыта[10][11] |
|---|---|
| Венецианскай өрөспүүбүлүкэ | 1522 |
| Швеция | 1529 |
| Сибэтиэй Рим импиэрийэтэ (~ Германия) | 1544 |
| Испания, Португалия, Польша | 1556 |
| Пруссия, Дания[12] уонна Норвегия | 1559 |
| Франция (Карл IX Руссильонскай эдикт быһыытынан) | 1564 |
| Соҕуруу Нидерландылар[13] | 1576 |
| Лотарингия | 1579 |
| Голландскай Өрөспүүбүлүкэ | 1583 |
| Шотландия | 1600 |
| Речь Посполитая (~ Белоруссия, Латвия, Литва, Польша, Украина) | 1362[14] |
| Арассыыйа импиэрийэтэ | 1700 |
| Тоскана | 1721 |
| Улуу Британия, Ирландия уонна
Британскай импиэрийэтэ Шотландия ураты |
1752 |
| Япония | 1873 |
| Кытай (Тайвань уонна КНР) | 1912 |
| Греция | 1923 |
| Турция | 1926 |
| Таиланд | 1941 |
Сахалар Саҥа дьыллара
Эһээ дьыл
Саха саҥа дьыллааҕы персонаһа. Персонаһы суруйааччы, биологическай билим дуоктара Гаврил Угаров 1999 сыллаахха саха Тымныы Оҕонньор туһунан остуоруйа суруйбута. 2000 сыллаахха Эһээ Дьыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев тэрийбит Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыгар көстүбүтэ, ол кэнниттэн Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыктарга өрүү кыттар буолбута.
Эһээ дьыл үс кыыстаах, хас биирдиилэрэ туспа дьыл кэмнээх: Хаарчаана — кыһын, Саасчаана — саас, Сайыына — сайын, Күһүүнэ — күһүн. Кыра сиэнэ Тыалчаан эһэтигэр сурукка көмөлөһөр тыал-почтальон. Улахан сиэнэ Харчаана, хаар таҥарата, эһэтигэр бэлэх бэлэхтииригэр көмөлөһөр.
Чысхаан
Сахаларга тымныы иччитэ, аҥаардас киһи, аҥаардас оҕус. Уһун бытыктаах кырдьаҕас. Күөх түүлээх сонноох, соно дьүкээбил ойуунан киэргэтиллибит уонна Тымныы Оҕуһун бэлиэтиир үрдүк муостаах бэргэһэлээх.
Пиротехника
Саҥа дьылы бэлиэтииргэ араас пиротехническай оҥоһуктар: хлопушкалар, бенгальскай уоттар уонна, кэнники уон сыл иһигэр, салюттар, ракеталар, римскэй чүмэчилэр, улахан уонна кыра петардалар уо. д. а. күүскэ туттуллаллар.
Саҥа дьылы бэлиэтииргэ пиротехническай оҥоһуктары Азия дойдуларыгар, бастатан туран Кытайга, туттан саҕалаабыттара. Тоҕо диэтэр, буорах эстэниититтэн тахсар улахан тыас уонна чаҕылхай сырдык куһаҕан тыыннары үүрэр диэн ааҕыллара. Кэлин бу үгэс аан дойду үрдүнэн тарҕаммыта.
Араас дойдуларга саамай биллэр, итэҕэллэртэн төрүттээх үгэһинэн, Кытайга Саҥа дьылга фейерверктары уматыы уонна бастакы Саҥа дьыл күнүгэр петардалары эстии буолар. Итиэннэ буорах, петардалар уонна фейерверктар соторутааҕыта эрэ айыллыбыттарын үрдүнэн, Саҥа дьылы көрсүүгэ тыаһы-ууһу таһаарар үгэс тыһыынчанан сыллаах устуоруйалаах диэн ааҕыллар. Барыта маннык номохтон саҕаламмыта: Саҥа дьыл иннинээҕи киэһэ араас сиртэн үүрүллүбүт куһаҕан тыыннар саҥа олорор сирдэрин көрдүүллэр, онтон сөптөөх дьиэни буллахтарына, онно олохсуйаллар уонна кэлэр сыл устата дьиэ хаһаайыттарыгар араас сордоох түбэлтэлэри оҥороллор. Оттон Саҥа дьылы көрсүүгэ тахсар тыас дьиэттэн куһаҕаны үүрэр аналлаах.
Билигин аан дойду элбэх киин куораттара эбэтэр сорох дойдулар Саҥа дьылга пиротехническай шоу оҥороору мөлүйүөнүнэн дуолларга тиийэр.
Пиротехническай оҥоһуктары элбэх ахсаанынан, ол иһигэр сааһа ситэ иликтэр, туттуулара уот барарыгар уонна бааһырыы таһаарыыга кутталлаах балаһыанньаны үөскэтэр. Ол иһин Саҥа дьыл түүнэ уоттан харыстыыр уонна быыһыыр сулууспалар үлэлэригэр сыл саамай ыарахан кэминэн ааҕыллар.
2024 сыл тохсунньутугар, ХАЭ-тааҕы Рас-эль-Хайма эмиратыгар буолбут Саҥа дьыл фейерверга Гиннесс рекордарын кинигэтигэр икки номинациянан киирбитэ: уу үрдүнэн саамай уһун фейерверк линията уонна халлааҥҥа саамай уһун фейерверк линията[15]. Шоуну ыытар сиринэн Аль-Марджан диэн оҥоһуу арыылар бөлөхтөрүн уонна Аль-Хамра оройуонун икки ардынааҕы 4,5 км усталаах кытыл линията буолбута. Пиротехническай шоуга дроннар уонна үрдүк пилотаж фигураларын оҥорбут чэпчэки мотордаах сөмөлүөттэр эмиэ кыттыбыттара. Рас-эль-Хайма эмиратын туризмы сайыннарыыга департаменын бэрэстэбиитэлэ этэринэн, 8 мүнүүтэ устата барбыт шоуну 50 тыһ. кэриҥэ киһи көрбүт[15].
Быһаарыылар
- ↑ Новый год / Е. С. // Николай Кузанский — Океан. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 246. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 23). — ISBN 978-5-85270-360-6.
- ↑ Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 288—289. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5
- ↑ The World Book Encyclopedia. 1984. Т. 14. С. 237.
- ↑ Best places to go for new years (амер. англ.). ArrestedWorld. Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025.
- ↑ Новый 2013 год наступил в России (рус.). РБК. Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025. Архивировано 24 Бэс ыйын 2021 года.
- ↑ World Time Zone. UTC+14. Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025. Архивировано 2 От ыйын 2014 года.
- ↑ Harris, Aimee. Millennium: Date Line Politics. Honolulu Magazine (Муус устар 1999). Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025. Архивировано из оригинала 28 Бэс ыйын 2006 года.
- ↑ Greenwich. Greenwich Meantime, Kiribati. Kiribati Map. Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025. Архивировано из оригинала 11 Алтынньы 2012 года.
- ↑ Навруз в Казахстане – выходные продлятся пять дней подряд. regnum.ru. Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025. Архивировано 6 Ыам ыйын 2021 года.
- ↑ Mike Spathaky Old Style and New Style Dates and the change to the Gregorian Calendar: A summary for genealogists. Архивировано 11 Алтынньы 2014 года.
- ↑ The Change of New Year's Day. Homepages.tesco.net (1 Ахсынньы 2003). Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025.
- ↑ RW Bauer суруйарынан, Дания Тохсунньу 1 күнүн Саҥа дьыл күнүнэн 14-с үйэ саҕаланыытыгар анаабыта (Calender for Aarene fra 601 til 2200, 1868/1993 ISBN 87-7423-083-2), ол гынан баран сыл нүөмэрэ тохсунньу 1 күнүттэн 1559 сылга диэри саҕаламмат этэ.
- ↑ В указе от 16 июня 1575 года. Герман Гротефенд, Osteranfang. Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025." (начало Пасхи), Zeitrechnung de Deutschen Mittelalters und der Neuzeit. Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025. (Хронология немецкого средневековья и современности) (1891—1898)
- ↑ Иванов Е. История праздников Нового года и Рождества. «Новый год и Рождество в открытках»
- ↑ 1 2 Новогодний фейерверк на севере ОАЭ побил два мировых рекорда, TACC. Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025.
Литэрэтиирэ
- Ханипова Ильнара. «Да здравствует Новый советский год» (политизация новогодней ёлки в советской России) // Гасырлар авазы - Эхо веков. — 2012. — № 3—4.
- Гурьянов Константин Валентинович, Шатило Ярослав Сергеевич. Новый год и ёлка: становление современных традиций // Базис. — 2019. — № 2 (6).
- Медведева Мария Александровна. Герменевтический анализ символов праздника Нового года // Аналитика культурологии. — 2008. — № 11.
Божерянов, Иван Николаевич. Как праздновал и празднует народ русский Рождество Христово, Новый год, Крещение и Масленицу: исторический очерк И. Н. Божерянова. — Санкт-Петербург : издание М. Ледерле и К°, 1894.- Michel Quesnel, " Jésus et le témoignage des Évangiles ", in Aux origines du christianisme, éd. Gallimard/Le monde de la Bible, 2000, p. 201—202.
- Anthony Aveni, «Happy New Year! But Why Now?» in The Book of the Year: A Brief History of Our Seasonal Holidays (Oxford: Oxford University Press, 2003), 11-28
- Rintluanga., Pachuau, Mizoram : a study in comprehensive geography. — New Delhi: Northern Book Centre, 2009. — С. 9. — ISBN 8172112645
- Vygus, Mark (2015), Middle Egyptian Dictionary, https://rhbarnhart.net/VYGUS_Dictionary_2018.pdf
- Arthur M. Eckstein Senate and General: Individual Decision-making and Roman Foreign Relations, 264-194 B.C. — University of California Press, 1987. — С. 16.
- Chambers, Robert (1885), Domestic Annals of Scotland, Edinburgh: W & R Chambers, с. 157
- General Introduction, §IV. The date of the Opuscula varia // Early Writings I / Matheeussen, Constant; Fantazzi, Charles; George, Edward V.. — Leiden: E. J. Brill, 1987. — Т. 1. — С. xvii. — (Selected Works of Juan Luis Vives). — ISBN 9789004077829. — «The town of Louvain, belonging to the duchy of Brabant, used the Easter Style, beginning the year at Holy Saturday.».
Сигэлэр
 | |
|---|---|
| Библиографическай каталогтарга |
