Саҥа дьыллааҕы остуол

Ыраахтааҕы Арассыыйатыгар ыһаарыламмыт сибиинньэ Саҥа Дьыл остуолугар кэскиллээх буолуу уонна үүнүүлээх бэлиэтин быһыытынан сүрүн миэстэни ылар этэ (кыаммат ыаллартан ураты), тоҕо диэтэххэ, саҥа дьылга киһи көтөрү сиэтэҕинэ дьол көтөн барыан сөп диэн санаа баара. Итэҕэл XIX үйэ ортотугар, остуолларга дьаабылакалаах хаас уонна көтөр баар буолбутугар, сүппүтэ.

Сэбиэскэй кэмҥэ Саҥа дьыл остуолугар үгэс быһыытынан шампанскай, салааттар: винегрет, «Оливье», сон анныгар сельдь, тумалаах балык, дыраһааҥка уонна да атын. Фруктаттан мандариннар уонна дьаабылакалар, десерт быһыытынан — барыанньа уонна араас кэмпиэт. Кууруссаттан, кустан, кроликтан, индейкаттан, хаастан араас астары, араас закускалары (халбаһыы, сыыр, кыһыл искэх), ону таһынан бырааһынньыктааҕы торт бэлэмнииллэрэ. Сорох аһылык Саҥа дьыл остуолугар католическай ороһуоспа аһылыгын кытта тэҥнээн тахсыбыттара — католическай бырааһынньыгы бэлиэтиир дьон ахсаана элбээн истэҕин аайы. Атыттар, холобур, «сон анныгар сельдь» кэлин, 1970-с сыллар ортолоругар, айыллыбыттара^[4].

Сэбиэскэй былаас кэнниттэн атын эттээх аһылыктар эбиллибиттэрэ, ол курдук аныгы маҕаһыыннарга баар ингредиеннэр уонна бородууксуйалар баайдарын көрдөрөр французскай эт уонна атын салааттар. Саҥа дьыллааҕы остуолга арыгылаах, гаазтаах уонна гааһа суох утах, фрукта, араас минньигэс ас туруоруллар. Элбэх ыал хаһаайкалара дыраһааҥка бэлэмнииллэр уонна дьиэҕэ оҥоһуллубут пельмени оҥороллор.

Түүрдэр уонна Кавказ омуктара икки халандаар бырааһынньыгы бэлиэтииллэр уонна бырааһынньык остуолун иккитэ бэлэмнииллэр: Саҥа дьылга уонна Наурузка — кулун тутар бүтүүтүгэр дьиэ кэргэнинэн, аймахтарынан, ыалдьыттарын кытта бэлиэтииллэр. Бырааһынньык остуолугар бешбармак, эдэр бараан этиттэн оҥоһуллубут хойуу миин, чечевицаттан лапшаа, губадия, урама, чак-чак уонна да атын ас баар.

Бүрээттэр, тывалар уонна калмыыктар да Саҥа дьыл остуолун иккитэ бэлэмнииллэр: тохсунньу 1 күнүгэр уонна олунньуга — Цаган Сар (Сагаан Сар, Үрүҥ Ый) бырааһынньыгар, «борцоктары» (кыыллар уонна иһит-хомуос — кур, үүн быһыытынан буһарыллар) үгэс буолбут пончиктары астыыллар.

Ненецтэр эмиэ икки саҥа дьыллаахтар — кыһын (сэтинньигэ) уонна сайыҥҥы (бэс ыйыгар). Саха Сиригэр Ыһыах хас да күн устата бэлиэтэнэр, уоту уматаллар, элбэх эт, балык, минньигэс ас астыыллар, оһуохайдыыллар, ырыа ылланар, үҥкүүлүүллэр^[5].

Карелияҕа сюндум бырааһынньыгар Саҥа дьыллааҕы остуол пряженай бөрүөк, кэлтэһэттэн хааһы уонна эбиэстэн билиинэтэ суох бүппэт.

Эбэҥкилэр «Мучун» (сир саҥардыллар кэмин) бэлиэтииллэр, нганасаннар полярнай түүн бүппүтүн — тохсунньу бүтэһик күннэрин, олунньу саҕаланыытын бэлиэтииллэр; Ненец бырааһынньыга — күнү көрсүһүү; Энецтэр (200-тэн тахса киһи) Саҥа дьылы бэлиэтээбэттэр; кулун тутар бүтүүтүгэр ыраастааһын сиэрдээх-туомнаах бырааһынньыгы, «Ко Позу» («Хатыҥ сурук») ыыталлар, хас биирдии кыттааччы таба этин ылар. Саҥа дьыл остуолугар сэвэн диэн сиэргэ аналлаах аһылык туруоруллааччы — буспут уонна кыратык кырбаммыт ыыраахтаах туйахтаахтар эттэрин эбэтэр эһэ сыалаах этин (2 остолобуой ньуоскаттан элбэҕэ суох), тоҥ балыгы кыһаллара, балык аһылыктары, искэхтээх лэпиэскэ, араас отонноох приправалар, тоҥ үүккэ отоннор эбиллибиттэрин туруоруллааччылар^[6].

Халымаҕа (Уһук Илин, Магадан уобалаһа) олорор эбэҥкилэр Хэбдэнек (үөрүү) диэн саҥа дьылы сайыҥҥы күн туруутугар көрсөллөр.

Дулгааннар полярнай түүн кэнниттэн күн тахсарын — сарсыарда 5 чаастан саҕаланар Хэйро бырааһынньыгын бэлиэтииллэрэ.

Помордар балаҕан ыйын 14 күнүгэр буолар Саҥа дьыл бырааһынньыгын (былыргы стилинэн) бэлиэтииллэрэ^[7]. Балаҕан ыйыгар Маргаритинскай дьаарбаҥка ааһара^[8], аныгы Арассыыйаҕа 2001 сыл балаҕан ыйыгар чөлүгэр түспүтэ^[9]. Аныгы кэмҥэ Архангельскайга сайыны атаарар уонна Саҥа дьылы көрсүү күһүҥҥү бырааһынньыга балаҕан ыйын 14 күнүгэр буолар уонна Поморскай Саҥа дьыл диэн ааттанар^[10][11][12]. Саҥа дьылга помордар XVIII үйэ саҕаланыытыттан биллэр^[13], үгэс буолбут аһылыгы — кырааскаламмыт глазурьдаах арыылаах тиэстэттэн оҥоһуллубут хаптаҕар бирээнньиктэри — «козулилары» (аатын дэриэбинэ барыллара: «рогушки», «коровки», «козульки», «баранки») буһараллара. Аата форманы кытта ситимнээх — сүрүннээн сүөһү статуэткаларын көрүҥүнэн буһараллара. Бирээнньиктэр төрөөһүн бэлиэлэрэ уонна сирэйдээһиннэрэ этилэр: төһөнөн элбэх бирээнньик да, соччонон дьиэҕэ баар сүөһү уонна сүөһү оҕото доруобай буолуо. Үгэс хас биирдии ыалга тутуһуллан, 1960-с сылларга архангельскай бирээнньик көрүҥүнэн сөргүтүллүбүтэ. Соломбала аатырбыт уус К. И. Карамзина бирээнньиктэри Судаарыстыбынна устуоруйа музей быыстапкаларыгар туруоруллубуттара (1960—1970 сс.), «Русский пряник» сиэрийэҕэ (1971) уус-уран аккырыыккаларга ойууламмыттара. Билигин Архангельскайга сыл аайы ыытыллар «Чудо северного пряника» диэн быыстапка үлэлии турар^[14].

Үөрүүлээх остуолга помордар тресканы араас үүттээх, чөчөгөйү уонна арыыны кытта воложтары (соустары) биэрэллэрэ, ону тэҥэ Үрүҥ байҕал мидияларын, подиньеҕа (сүөгэй уута) шаньгилары, балыктаах бүрүөктэри уонна отонноох утаҕы кёжы астыыллара^[15][16]. Пертомин истиилинэн балык миинин бэлэмнииллэрэ^[17], бирээнньиктэн ураты шаньгалары, араас истээх бүрүөктэри, колобтары уонна «калиткалары» астыыллара^[18].

ССРС саҕана хотугу омуктар сэбиэскэй бырааһынньыктары ылынар буолбуттара — Саҥа дьылга Хоту дойду омуктара бары бырааһынньыктааҕы остуол туруоран, үгэс буолбут оливье салаатын уонна торту эбэн, национальнай аһылыгы астыыллар^[19].

Саҥа дьыллааҕы остуолга ороскуоттары Росстат^[20][21], ону тэҥэ РФ субъектарын сорох эрэгийиэннээҕи статистическай сулууспалара үөрэтэр предметтэринэн буолаллар^[22].

2024 сылга Саҥа дьылга түөрт киһилээх бырааһынньыктааҕы остуолга ас набора ортотунан 9,1 тыһ. Ведомстволар икки ардыларынааҕы биир кэлим информационнай-статистическэй систиэмэ (ЕМИСС) көрдөрөрүнэн, сыана былырыыҥҥытааҕар 13,5 % үрдээбитэ^[23]. ДРТ ыйытыытын быһыытынан, 2024 сылга Арассыыйа олохтоохторо Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыктарга ортотунан 30,1 тыһ. солкуобай барыахтара. Респонденнар бүддьүөттэриттэн 44 % Саҥа дьыллааҕы остуолга, 40 % бэлэххэ, 16 % аралдьыйыыга анаан ыыталлар^[24].

Данияҕа Саҥа дьыллааҕы үгэс буолбут остуол аһылыктара өй-санаа уонна эт-хаан күүһүн бэлиэтиир фасоль уонна горох, ону тэҥэ таптал уонна кэрэ бэлиэтин дьаабылака буолаллар.

Францияҕа бырааһынньыктааҕы остуолга трюфель, индейка уонна фуа-гра, ону тэҥэ элбэх атын аһылыктары, минньигэһи уонна сыыры десерка туруораллар^[25][26].

Албанияҕа үгэс буолбут биһилэх көрүҥнээх бөрүөк астыыллар уонна хардаҕаһы уоттууллар.

Польшаҕа Саҥа дьылы оҕуруот астаах эбэтэр тэллэйдээх миининэн, хааһынан уонна балыгынан бэлиэтииллэр^[27].

Чиэхийэҕэ үгэс буолбут аһылыктарынан перловка эбэтэр пшенка, ону тэҥэ дьаабылакалаах штрудель буолаллар^[27].

Сербияҕа Саҥа дьыл остуолугар сүрүн аһылык — үүттээх сибиинньэ^[27].

Италияҕа чечевицаны (баайы-дуолу бэлиэтиир) сибиинньэ халбаһыытын кытта, лазаньяны, балыгы уонна муора аһылыгын буһараллар^[28].

Испанияҕа Саҥа дьыллааҕы үгэс буолбут аһылыктарга муора аһыттан оҥоһуллубут сокуускалар, хамон, сыырдар, рис пудинга уонна кондитерскай оҥоһуктар киирэллэр^[29].

Грецияҕа бырааһынньыктааҕы остуолга Василопита диэн ойуулаах тиэстэлээх, отонноох уонна эриэхэлээх бөрүөк ирдэнэр^[30].

Улуу Британияҕа үгэс буолбут ас: оҕуруот астаах фаршированнай индейка уонна десертка пудинг^[31].

Швецияҕа Саҥа дьыллааҕы остуолу туруорар үгэс суох, бырааһынньыгы дьон уулуссаларга уонна болуоссаттарга көрсөр^[32].