Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Цаган Сар

Цаган Сар, Сагаалган (монг. Цагаан сар; бүр. Сагаан һара, Сагаалган; калм. Цаһан сар) — монгуол омуктарын үөрүүлээх бырааһынньыга, саас саҕаланыыта уонна ый халандаарынан Саҥа дьыл.

Устуоруйата

Төрүтэ

Цаган сар бырааһынньыга монгуол омуктарын итэҕэл үгэстэриттэн саҕаланар. Киһи уонна айылҕа саҥардыллыытын, санаа аһаҕас уонна ыраас буолуутун, эрэли уонна үтүөнү кэтэһии бэлиэтэ буолар. Бырааһынньык аата монгуол тылыттан тахсыбыт. Цагаан — маҕан уонна сар — ый. «Үрүҥ ый» аан бастаан үрүҥ ас бырааһынньыгынан ааҕыллара уонна күһүн бэлиэтэнэр этэ[1]. Бу кэмҥэ бырааһынньык кэмигэр хаһааска үрүҥ ас бэлэмнэниитэ түмүктэнэрэ. Цаган Сар диэн былыргы шаманизм элеменнаах буддийскай сиэр-туом бырааһынньыга[2][3][4][5][6][7][8].

XIII үйэҕэ

Чингисхаан сиэнэ Хубилай кытай астрологиятын сабыдыалыттан Саҥа дьыл бэлиэтиитин күһүнтэн кыһын бүтүүтүгэр көһөрбүт. Бу курдук, Цаган Сар уон икки сыллаах цикл сыл саҕаланыытыгар түбэһэрэ.

XIV үйэҕэ монгуоллары Кытайдан үүрбүттэрин кэннэ Цаган Сары кыһын бүтүүтүгэр бэлиэтиир сиэр Монголияҕа кэлбитэ. Ол курдук, бырааһынньык аата — «үрүҥ» — бастакы «үүт» суолтатын сүтэрэн, уопсай суолтаны ылбыта. «Үрүҥ ый» диэн аат монгуол тыллаах омуктарга уопсай өҥ символизмын көрдөрөр, ол быһыытынан үрүҥ өҥ — ытык уонна ыраас буолуу бэлиэтэ — дьолу уонна эйэни кытта ситимнээх.

Буддист сиэрдэрэ

XVII үйэҕэ монгуол омуктарыгар Тибет буддизма киэҥник тарҕаныыта саҕаламмытынан, монгуол Цаган Сара буддизм сиэрин-туомун уонна номоҕун киллэрбитэ.

Сиэрдэр

Саҥа дьылга сыһыаннаах буддийскай сиэр-туом сүрүн тосхоло ааспыт сылга мунньуллубут аньыылартан барыларыттан босхолонуу этэ. Киин сиэр-туом билигин даҕаны биир күннээх пост (тиб. соджонг) буолар, ону кытта «сора» — мунньуллубут куһаҕаны бэлиэтиир хара пирамида, сир иччитигэр сиэртибэлиир сиэр-туом ыытыллар[9]. Саҥа ый бастакы икки нэдиэлэтин сиэрэ-туома, бастатан туран, Саҥа дьылы бэлиэтииргэ, иккиһинэн, Будда Шакьямуни «уон биэс улахан дьиктитигэр» уонна кини итэҕэлэ суох алта учууталы кыайбытын кытта сыһыаннаах[10]. Ол курдук, буддийскай Монголияҕа Саҥа дьылы бэлиэтээһин Тибет Саҥа дьылын — Лосар бырааһынньыгын каноннарыгар сөп түбэстэ.

XV—ХХ үйэлэргэ

XIX үйэттэн ыла, григориан халандаара ылыллыаҕыттан, Калмыкияҕа Цаган Сар халандаар сылын саҕаланыытын курдук туспа бэлиэтэммэт этэ, ол гынан баран, 1771 сыллаахха Арассыыйа импиэрийэтиттэн көспүт Волга калмыктара сиэри-туому харыстаан хаалларбыттара: кинилэр Синдьээҥҥэ (КНР) олорор удьуордара Цаган Сары Саҥа дьыл курдук бэлиэтииллэр. Сааскы бырааһынньык Саҥа дьыллааҕы сороҕун бөҕөргөтүүтүнгэр кытайдар үгэс буолбут Саҥа дьыллара чугастык биир кэмҥэ бэлиэтииллэрэ көмөлөспүтэ.

Билиҥҥи кэм

1930-с сылларга ССРС-га Цаган Сар бырааһынньыга бобуллубута. Бырааһынньык сэргэхсийиитэ сэрии кэнниттэн эрэ саҕаламмыта, национальнай бырааһынньык статуһун 1990 сыллаахха эрэ ылбыта[11].

Билигин Бүрээтийэ Өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Забайкальскай кыраайга[12], ону тэҥэ Бүрээт Агинскай уокурук уонна Уус-Орда Бүрээт уокурук сирдэригэр Сагаалган бастакы күнэ сынньалаҥ күнэ буолар[13][14][15].

2004 сыл алтынньы 13 күнүнээҕи Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтин N 156-III-Z «Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтигэр бырааһынньыктар уонна өйдөбүнньүк күннэр туһунан» сокуонунан, Цаган Сар бырааһынньыга Калмыкия национальнай бырааһынньыга буолар.

1999 сыл олунньу 3 күнүнээҕи Тыва Өрөспүүбүлүкэтин сокуонунан 143 №-дээх «Тыва Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыктарын туһунан» Шагаа бырааһынньыгар (ый халандаарынан Саҥа дьыл) «норуодунай бырааһынньык» статуһун бэриллибитэ. Бырааһынньык кэмэ сыл аайы илин ый халандаарыгар сөп түбэһиннэрэн, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Хуралын (парламенын) уурааҕынан олохтонор[16].

2013 сыл олунньу 1 күнүгэр Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай мунньаҕа «Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр бырааһынньыктар уонна өйдөбүнньүк күннэр, үбүлүөйдэр тустарынан» сокуоҥҥа уларытыылары киллэрбитэ. Уларытыыларга сөп түбэһиннэрэн, Саҥа дьыл бырааһынньыга уонна ый халандаарынан сыл бэлиэтин уларыйыыта Чаҕа Байрам өрөбүлүнэн биллэриллэр[17].

2011 сыллаахха бырааһынньык ЮНЕСКО материальнайа суох култуурунай нэһилиэстибэтин испииһэгэр номинацияламмыта[18].

Быһаарыылар

  1. ↑ Tsagaan Sar the main celebration of the Mongols.
  2. ↑ Андросов В. П. Индо-тибетский буддизм. Энциклопедический словарь. — Litres, 2018. — С. 148. — ISBN 978-5-457-70509-8
  3. ↑ Tsagaan Sar, The Lunar New Year of Mongolia.
  4. ↑ Tsagaan Sar: The Mongolian Lunar New Year(кыаллыбат сигэ).
  5. ↑ Вслед за солнцем и луной: главные шаманские праздники.
  6. ↑ Как встречали Сагаалган наши предки и как следует готовиться к празднику.
  7. ↑ Nomads winter: Tsagaan sar — Mongolian Lunar New Year.
  8. ↑ Carole Pegg Mongolian Music, Dance, & Oral Narrative: Performing Diverse Identities. — University of Washington Press, 2001. — С. 129. — 376 с. — ISBN 978-0-295-98030-0
  9. ↑ Абаева Л. Л. История распространения буддизма в Бурятии // Буряты. М.: Наука, 2004. — ISBN 5-02-009856-6 — с. 411
  10. ↑ Позднеев А. М. Очерки быта буддійскихъ монастырей и буддійскаго духовенства въ Монголии въ связи съ отношеніями сего послѣдняго къ народу. Санкт-Петербург, Типография Императорской Академии наук, 1887. — с. 277
  11. ↑ В феврале в Бурятии пройдут первые российско-американские игры коренных народов «Roots/Корни-2006» РИА-новости Сибирь
  12. ↑ Ильковский подписал постановление об объявлении 9 февраля 2016  г. нерабочим днём в Забайкалье. Сообщение на портале Чита.ру.
  13. ↑ Глава Бурятии презентует Сагаалган России, статья на сайте Байкал Daily.
  14. ↑ Первый день Сагаалгана в Агинском Бурятском округе объявлен нерабочим, сообщение на портале Чита.ру
  15. ↑ Первый день Сагаалгана — 11 февраля — объявлен выходным днем в Усть-Ордынском округе, сообщение на IrkutskMedia
  16. ↑ Закон Республики Тыва от 3 февраля 1999 года № 143 «О праздничных днях Республики Тыва»
  17. ↑ Бердников подписал указ о праздновании Чага-Байрама, Новости Горного Алтая (11 Олунньу 2013). Сигэнии күнэ: 23 Тохсунньу 2020.
  18. ↑ Evaluation of nominations for inscription in 2011 on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity (item 13 on the agenda) — intangible heritage — Cu…

Литэрэтиирэ

Сигэлэр

Категориялар