Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg
Сиһилии
Олохтоммут күнэ 1992 сыл ахсынньы 26 күнэ
Куйах илиҥҥи
ГГР нүөмэрэ 182
Ааптардар
А. Н. Осипов, В. С. Парников, В. Н. Игнатьев, И. А. Потапов.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга (нууч. Герб Республики Саха (Якутия)) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. Ил Түмэн 1992 с. ахсынньы 26 ылыммыта. Дьаралык айааччылара: А. Н. Осипов, В. С. Парников, В. Н. Игнатьев уонна И. А. Потапов.

Төрүтэ уонна ойуулааһына

1991 сыллаахха саҥа судаарыстыбаннай былаах уонна дьаралык бырайыактарын куонкуруһа саҕаламмыта. Хамыыһыйа тэриллибитэ. Хамыыһыйаҕа киирэллэрэ: М. Е. Николаев, К. К. Корякин, С. Е. Николаева уо. д. а. (бастаан 15 киһи, 20 диэри улааппыта). 1992 сыл бэс ыйын 1-6 күннэригэр Национальнай бибилэтиэкэҕэ былаах уонна дьаралык эскиистэрин быстаапкалара тэриллибитэ. 1992 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XVI сессиятыгар саҥа дьаралык ылыммыта[1].

Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга төгүрүк быһыылаах. Дьаралык ортотугар, күн диискэ-куйаҕын иннигэр, Өлүөнэ өрүс таас хайаларыгар баар уруһуйдарыттан ылыллыбыт былаахтаах былыргы аттаах киһи ойууламмыт. Дьаралык кытыыта үгэс буолбут национальнай орнаментан — сэттэ ромб курдук кристалл фигураларынан уонна «Республика Саха (Якутия)», «Саха Өрөспүүбүлүкэтэ» диэн суруктарынан төгүрүтүллүбүт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай дьаралыгын өҥнөөх ойуутугар: үрүҥ көмүс күн, кыһыл аттаах киһи, кытыыта — күөх, маҥан өҥнөөх орнамент уонна суруктар бааллар.

Дьаралык киин өттө Шишкинскай суруктарыттан биир ойуу буолар. Бу былыргы тааска уруһуйдар 1745 сыллаахха Иркутскай уобаласка Шишкина дэриэбинэ аттыгар (Өлүөнэ өрүс үөһээ тардыытыгар, Верхоленскай куораттан үөһээ, Качуг сэлиэнньэтиттэн 18 км сиргэ) көстүбүттэрэ. Таас ойуулара биһиги эрабыт VI—IX үйэлэригэр сыһыаннаахтар уонна сахалар төрдүлэринэн ааҕыллар курыкан норуотун нэһилиэстибэлэрэ буолаллар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыгар баар аттаах киһи өрөспүүбүлүкэҕэ олорор дьон, норуоттар сомоҕолоһууларын көрдөрөр. Былаах биис уустар ситимнэһиилэрин, кинилэр күүстэрин-кыахтарын, былааһы уонна судаарыстыбаннас төрүттэниитин бэлиэтиир. Дьаралык кытыытын киэргэтэр ромб курдук ойуу хотугу норуоттарга барыларыгар көстөр, ол тэҥэ кини Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир бэлиэтэ буолбут кырыыламмыт алмаас кристалын санатар. Ону таһынан, сэттэ ромб кристалл бу дойдуга олорор сэттэ омугу бэлиэтиир: сахалары, нууччалары, эбэҥкилэри, эбээннэри, чукчалары, дулгааннары уонна дьүкээгирдэри. Күөх өҥ бэриниилээх буолууну, чиэһинэй быһыыны уонна эрэллээх буолууну көрдөрөр, маҥан өҥ ыраас санааны көрдөрөр. Таас ойуулара Шишкиҥҥа көстүбүтүн курдук кыһыл соһонон уруһуйдаммыттар.

Дьаралык ааптардара: ССРС норуодунай худуоһунньуга А. Н. Осипов, ускуустуба үтүөлээх деятелэ В. С. Парников, график В. Н. Игнатьев, Арассыыйа дьүһүннүүр ускуустубалар академиятын чилиэн-корреспондена И. А. Потапов.

Атын ааптардар дьаралык бэлиэлэрин быһыытынан сэлиини (нууч.) (сах., буобураны, табаны, улары, тииҥи, тюлени, моржу, кыталыгы, неандерталеһы киллэрээри баҕарбыттара, ол эрээри бу этиилэр өйөбүлэ суох хаалбыттара.

Устуоруйата

Саха уобалаһын дьаралыга

Арассыыйа импиэрийэтин Саха уобалаһын дьаралыга — Саха сирин устуоруйатыгар саамай бастакы дьаралыга 1878 сыл от ыйын 5 күнүгэр импэрээтэр Александр II бигэргэппитэ. Дьаралык официальнай суруллуута (блазона) маннык этэ:

« Үрүҥ көмүс куйах ортотугар кыһыл кииһи тутар хара хотой ойууламмыт. Куйах үрдүгэр былыргы Саар хоруоната ууруллубут, ону тэҥэ кини Александровскай лентанан ситимнэһэр кыһыл көмүс дууп сэбирдэхтэринэн төгүрүтүллүбүт.[2] »
Уобалас дьаралыга, П. Винклер гербовнигыттан ылыллыбыт официальнай ойуулааҺына, 1899 сыл
  • Уобалас дьаралыга (изд. МВД, 1880)

    Уобалас дьаралыга (изд. МВД, 1880)

  • Уобалас дьаралыга (изд. Сукачова, 1878)

    Уобалас дьаралыга (изд. Сукачова, 1878)

  • Уобалас дьаралыгын аныгы ойуута (2000 сыллар)

    Уобалас дьаралыгын аныгы ойуута (2000 сыллар)

Саха АССР дьаралыга

Саха АССР дьаралыга 1922 сыллаахха олохтоммута. Тас дьүһүнүнэн кини РСФСР дьаралыгар маарынныыра, ол эрээри сахалыы суруктарынан, «БАРЫ ДОЙДУЛАР ПРОЛЕТАРИЙДАРА ХОЛБОҺУН!» диэн девиһинэн, ону тэҥэ өрөспүүбүлүкэ аатын сахалыы уонна нууччалыы тылларынан суруллубут тиэкистэринэн эбиллибитэ.

Emblem of the Yakut ASSR.svg

1978 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин уочарата суох 8-с сессията ылыммыт Конституциятынан, дьаралык үөһээ өттүгэр кыһыл көмүс кырыйалаах кыһыл сулус эбиллибитэ. Ону тэҥэ, Саха АССР былааҕар курдук, суруга икки устуруоканан суруллар буолбута, онтон нууччалыы тиэкис үөһээ өттүгэр ууруллубута.

1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха сирин парламентарийдара өрөспүүбүүкэ тутулуга суох буолуутун туһунан Декларацияны ылыммыттара. Ол иһин дьаралыкка быстах кэмҥэ «АССР» диэн оннугар «ССР» диэн кылгатыллыбыт аббревиатура туттулла сылдьыбыта[3].

Быһаарыылар

  1. ↑ Саха Республикатын Государственнай дьаралыга уонна Государственнай былааҕа. — 2-е изд., испр., доп.. — Дьокуускай: Саха Арт Пресс, 2002. — 64 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85259-631-0
  2. ↑ Описание герба Якутской области на сайте geraldika.ru. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026. Архивировано 26 Ахсынньы 2011 года.
  3. ↑ Информация о гербе ЯАССР на сайте www.heraldicum.ru. Сигэнии күнэ: 22 Тохсунньу 2026. Архивировано 5 Алтынньы 2013 года.

Сигэлэр

Төрдө — «https://sah.ruwiki.ru/w/index.php?title=Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_дьаралыга&oldid=976439»