Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Владимир Путин

Владимир Владимирович Путин (төр. 1952 сыл алтынньы 7 күнэ, Ленинград, ССРС) — Арассыыйа судаарыстыбаннай уонна политическай деятелэ. Арассыыйа Федерациятын бэрэсидьиэнэ, Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбыннай Сэбиэтин уонна Арассыыйа Федерациятын Куттала суох буолуутун Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ; Арассыыйа Федерациятын Сэбилэниилэх Күүстэрин Үрдүкү Главнокомандующая. Урут 2000 сыл ыам ыйын 7 күнүттэн 2008 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр диэри уонна 1999—2000 бэрэсидьиэн дуоһунаһын толороро, эбиитин 2008—2012 сылларга Арассыыйа Федерациятын бырабыытылыстыба бэрэссэдээтэлин дуоһунаһын толороро. 2024 сыл кулун тутар 15—17 күннэр быыбардарын түмүктэринэн Арассыыйа бэрэсидьиэнин дуоһунаһыгар хат быыбардаммыта (76 277 708 киһи эбэтэр 87,28 % киниэхэ куоластаабыта)[10].

Кини 1999 сыл ахсынньы 31 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин дуоһунаһыттан уурайбытын кэннэ, бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан анаммытыгар судаарыстыба бастакы киһитэ буолбута. Бастаан Арассыыйа бэрэсидьиэнинэн 2000 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр талыллыбыта, онтон 2004, 2012 уонна 2018 сылларга хаттаан талыллыбыта. 2012 сыллааҕы быыбар иннинэ бэрэсидьиэн болдьоҕо конституциянан 4 сылтан 6 сылга диэри уһатыллыбыта. РФ Төрүт Сокуонугар уларытыылар ылыллыбыттарын кэннэ, 2024 сыллаахха бэрэсидьиэн быыбарыгар хандьыдаат быһыытынан турар быраабы ылбыта[11].

Владимир Путин бастакы бэрэсидьиэн болдьоҕун кэмигэр, экэниэмикэ реформаларын уонна нефть уонна гаас сыаната биэс төгүл үрдээһинин[12][13] кэнниттэн Арассыыйа экэниэмикэтэ сылга ортотунан 7 % улаатара[14]. Кини салалтатынан Арассыыйа Иккис чэчиэн сэриитигэр кыайбыта.

2008 сылтан 2012 сылга диэри бэрэсидьиэн Дмитрий Медведев саҕана премьер-миниистир быһыытынан Путин аармыйа уонна полиция реформаларын салайбыта.

Төрүтэ

Нэһилиэнньэ биэрэпиһин кэмигэр, кини этэринэн национальнаһа нуучча[15].

Аҕата — Владимир Спиридонович Путин (1911 олунньу 23 күнэ — 1999 атырдьах ыйын 2 күнэ) Тверь губерниятын Тверь уеһын Поминово дэриэбинитигэр төрөөбүтэ[16], 1933—1934 сылларга уу аннынааҕы флотка сулууспалаабыта[17], Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. РККА-ҕа 1941 сыл бэс ыйыттан, Кыһыл аармыйа 86-с дивизия 330-с стрелковай полка байыаһа. 1941 сыл сэтинньи 17 күнүгэр Невскай пяточогу көмүскүүрүгэр хаҥас сотото уонна уллуҥаҕа осколоктан ыараханнык бааһырбыттара[18][19]. Мэтээллэринэн наҕараадаламмыта: «Бойобуой өҥөлөрүн иһин», «Ленинград көмүскэлин иһин», «Германияны кыайыы иһин». 1941 сылтан ВКП(б) чилиэнэ. Сэрии кэннэ — И. Е. Егоров аатынан Ленинград вагоностроительнай заводун маастара. 1985 сылга 1-ы истиэпэннээх Аҕа дойду сэриитин уордьанынан наҕараадаламмыта[20].

Ийэтэ — Мария Ивановна Путина (төрөөбүтүнэн Шеломова) (1911 алтынньы 17 күнэ — 1998 от ыйын 6 күнэ)[21] Тверь губерниятын Тверь уеһын Заречье дэриэбинэттэн этэ, онно Владимир Спиридоновичы кытта билсиспитэ[16]. Заводка үлэлэлээбитэ, Ленинград блокадатын тыыннаах туораабыта. КБФ штаба «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээли иҥэрбитэ.

Аҕата — Владимир Спиридонович Путин
Ийэтэ — Мария Ивановна Путина (төрөөбүтүнэн Шеломова)
Владимир Путин ийэтин кытта. 1958 сыл от ыйа

Оҕо уонна эдэр сааһа

1952 сыл алтынньы 7 күнүгэр Ленинград куоракка[22] Маяковскай уулусса В. Ф. Снегирёв ааттаах төрүүр дьиэтигэр төрөөбүтэ[21]. Кини Спасо-Преображенском соборга сүрэхтэммитэ[23][24].

Владимир дьиэ кэргэҥҥэ үһүс уол этэ. Икки убайдара кини төрүөн иннинэ өлбүттэрэ: Альберт (Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланыан иннинэ өлбүтэ) уонна Виктор (1940—1942)[25].

Путиннар дьиэ кэргэннэрэ Ленинградка Басков быстах туора уулуссатыгар (12 №-дээх дьиэ бэһис, үөһээ этээһигэр) коммунальнай квартираҕа биир хоско олорбуттара, Путин ССРС КГБ-тыгар үлэлиэр диэри бу квартираҕа олорбута. Тосно дачатыгар, оскуола оҕото Путин хоһугар, сэбиэскэй байыаннай разведканы төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ Ян Берзин мэтириэтэ баара. Путин бэрэсидьиэн буолан баран, оҕо эрдэҕиттэн разведчиктар тустарынан сэбиэскэй киинэлэргэ сөхтөрөрүн, судаарыстыбаннай куттал суох буолуутун уорганнарыгар үлэлиир ыра санаалааҕын эппитэ.

1960—1965 сылларга Путин 193 нүөмэрдээх аҕыс сыллаах оскуолаҕа үөрэммитэ, онтон 281 нүөмэрдээх орто оскуолаҕа (Технологическай институтка олоҕурбут химияҕа хайысхалаах анал оскуола) киирбитэ, ону 1970 сыллаахха бүтэрбитэ[17]. Үөрэҕин бүтэрэн баран, 17 саастаах Владимир сулууспаҕа киирэр сыаллаах аан бастаан Ленинградка уонна Ленинградскай уобаласка ССРС КГБ дириэксийэтигэр Литейнайга сылдьыбыта, онно, сэһэргэһии кэнниттэн, Путиҥҥа бастаан үрдүк таһымнаах гуманитарнай үөрэҕи ыларга сүбэлэммитэ.

1964 сылтан «Труд» добровальнай спортивнай общество «Турбостроитель» спортивнай кулуубугар Анатолий Рахлин уонна Леонид Усвяцов тренердэргэ дзюдонан дьарыктанара[26]. Атын Ленинград спортсменнарын кытта «Ленфильмҥа» устууга каскадер быһыытынан кыттыбыта, сэрии драматыгар «Ижорский батальон» уонна «Блокада» эпопэйга устубута[27].

1970 сылтан 1975 сылга диэри Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай университет юридическай факультетын норуоттар икки ардыларынааҕы салаатыгар үөрэммитэ, онно ССКП кэккэтигэр киирбитэ. Үөрэнэр кэммэр аан бастаан Ленинградтааҕы ГУ доцена Анатолий Собчагы кытта билсибитим. Дипломнай үлэ тиэмэтэ «Принцип наиболее благоприятствуемой нации» (билим салайааччыта Л. Н. Галенская, аан дойдутааҕы быраап кафедрата)[28].

Бырабыытылыстыба иннинэ карьерата

ССРС КГБ сулуусбата (1975—1991)

undefined

Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай университет юридическай факультетын бүтэрэн[29], 1975 сыллаахха Госбезопасность кэмитиэтигэр үлэлии анаммыта[2]. Ону кытта Охтаҕа («401 оскуола») оперативнай кадрдары бэлэмниир куурустары бутэрэн, ССРС КГБ территориальнай уорганнарын систематыгар младшай офицер (юстиция старшай лейтенана) идэтинэн аттестацияламмыта[30].

1977 сыл кэнниттэн ССРС КГБ Салайыы Ленинградка уонна Ленинградскай уобаласка силиэстийэлиир отделыгар контрразведкаҕа үлэлээбитэ[31]. Путин үлэлиир сирэ «Улахан дьиэ» диэн ааттанар сиргэ этэ[24], 1979 сыллаахха КГБ Үрдүкү оскуолатыгар алта ыйдаах саҥалыы бэлэмнээһини бүтэрбитэ.

1984 сыллаахха юстиция майора сыбаанньалаах КГБ Кыһыл Знамя институтун биир сыллаах факультетыгар үөрэнэ ыытыллыбыта, ону 1985 сыллаахха «Внешняя разведка» идэлээх бүтэрбитэ. Путин сокуоннай да, сокуоннайа суох да разведкаҕа үөрэтиллибитэ. Үөрэх салаатын старостата этэ, ниэмэс тылын үөрэппитэ[24].

1991 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр Ленинград баһылыга Собчак ГКЧП дьаһалын толорортон аккаастаммытыгар, оччолорго Собчагы кытта сылтан ордук үлэлээбит Путин КГБ-тан уурайыы туһунан дакылаат суруйбута; уурайыы ылыллыбыта[24][32].

Санкт-Петербургка үлэ

1990 сыл саас саҥатыттан Путин сүрүн официальнай үлэлиир сиринэн Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай университет буолбута, онно ректор Станислав Меркурьев норуоттар икки ардыларынааҕы боппуруостарга көмөлөһөөччүтэ буолбута. Меркурьев кэлин Путины Собчакка сүбэлээбитэ[33].

1990 сыл ыам ыйыгар Собчак Ленинградтааҕы норуот депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбытын кэннэ сотору кэминэн Путин киниэхэ сүбэһит буолбута.

Собчак баһылыгынан талыллыбытын кэннэ, 1991 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн бэрэссэдээтэл эбээһинэһин толорооччу, оттон от ыйын 15 күнүттэн Ленинград мэриятын тас сибээскэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ (1992 сыл ыам ыйын 16 күнүттэн, Санкт-Петербург)[34]. Тас сибээс кэмитиэтин таһынан, Путин оперативнай боппуруостарга баһылык хамыыһыйатын салайбыта[33].

Собчак 1993 сылтан тас дойдулар сырыыларыгар Путины солбуйааччытынан хаалларар буолбута[35].

Путин 1994 сыл кулун тутарыгар Санкт-Петербург бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччытынан анаммыта, тас сибээс кэмитиэтин салайааччытын дуоһунаһын хаалларбыта[35].

1996 сыл сайыныгар Собчак быыбарга хотторон баһылык дуоһунаһыттан барбыта, ол кэннэ Путин Санкт-Петербург мэриятыгар үлэтэ бүппүтэ.

Москваҕа үлэ (1996—1999)

1996 сыл атырдьах ыйыгар Собчак губернатор быыбарыгар хотторбутун кэннэ, Владимир Путин, бэйэтин ахтыытынан, өссө төгүл, 1991 сыл атырдьах ыйын путч күннэригэр курдук, таксист быһыытынан эбии үлэлээри былааннаабыта[36].

Сотору Путины Москваҕа бэрэсидьиэн дьыалаларыгар салаатын начаалынньыга Павел Бородин солбуйааччытынан үлэҕэ ыҥырбыттара. Манна кини юридическай салайыыны уонна тас дойдуга Арассыыйа баайын-дуолун дьаһайыыны хонтуруоллаабыта[37][38].

1997 сыл кулун тутар 26 күнүгэр Путин Арассыыйа бэрэсидьиэнин дьаһалтатын штабын салайааччытын солбуйааччынан — Арассыыйа Федерациятын бэрэсидьиэнин Сүрүн хонтуруоллуур салайыытын тойонунан анаммыта, бу дуоһунаска Алексей Кудрины солбуйбута[37][39].

Путин этэринэн, Сүрүн Хонтуруоллуур дириэксийэ оборона дьаһалын толорууга сыһыаннаах ыыппыт бэрэбиэркэ түмүгэ 1997 сыллаахха ыам ыйыгар Арассыыйа оборона миниистирэ Игорь Родионов дуоһунаһыттан уурайар биир төрүөтүнэн буолбута[40].

Арассыыйа Федерациятын Куттал суох буолуутун федеральнай сулууспатын дириэктэрэ Владимир Путин. 1998 сыл

1998 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр В. Б. Юмашев көҕүлээһининэн Путин бэрэсидьиэн дьаһалтатыгар эрэгийиэннэри кытта үлэҕэ эппиэттиир бастакы солбуйааччытынан анаммыта[41][42]. Кини дуоһунаһыгар ананар кэмигэр Кремльгэ биир саамай сабыдыаллаах киһинэн ааҕыллара[43].

1998 сыл от ыйын 25 күнүгэр Путин Арассыыйа Федерециятын Федеральнай куттал суох буолуутун сулууспатын дириэктэринэн анаммыта[42][44].

1999 сыл кулун тутар 26 күнүгэр Путин Арассыыйа Федерециятын Куттал суох буолуутун Сэбиэтин сэкирэтээрэ буолбута, ФСБ дириэктэрин дуоһунаһын хаалларбыта[37].

1999 сыл муус устар ыйыгар, Путин уонна ис дьыала миниистирэ Сергей Степашин салайааччылаах хамыыһыйа түмүктэригэр олоҕуран, Ельцин дьонун дьайыыларын бэрэбиэркэлиир[45][46] генеральнай борокуруор Юрий Скуратов дуоһунаһыттан ууратыллыбыта[47][48].

1999 сыл ыам ыйын саҥатыгар Ельцин былааһы Путиҥҥа биэрэр туһунан быһаарыыны ылыммыта. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Путины кытта көрсүһүүгэ Ельцин кинини Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлинэн аныан баҕарарын биллэрбитэ[38].

Бырабыытылыстыба бэрэссэдээтэлэ (атырдьах ыйа — ахсынньы 1999)

1999 сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр Басаев уонна Хаттаб салайааччылаах боевиктар Дагестаны саба түспүттэрэ, олохтоох радикальнай исламистар кинилэр өйөбүллэринэн Ботлих уонна Цумадинскай оройуоннар сорохторугар шариат сокуонун киллэрии туһунан биллэрбиттэрэ. Бу кимэн киирии, хас да сыанабыл быһыытынан, Путин Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыгар ананарыгар төрүөтэ буолбута[49][50].

Бэрэсидьиэн Ельцин атырдьах ыйын 9 күнүгэр ФСБ дириэктэрэ Путины Арассыыйа Федерациятын бырабыыталыстыбатын бастакы солбуйааччынан уонна бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччунан[51][52] Сергей Степашин оннугар анаабыта[53]. Ол күн Ельцин тэлэбиидэнньэҕэ этиитигэр Путины салҕааччынан ааттаабыта[54].

Атырдьах ыйын 16 күнүгэр Путин Судаарыстыбыннай дума бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлинэн бигэргэтиллибитэ[55]. Бу дуоһунаска Путин боевиктары утары эпэрээссийэни тэрийбитэ уонна салайбыта[56].

1999 сыл балаҕан ыйын Арассыыйаҕа улахан террористическай актар буолбуттара: Буйнакскайга, Москваҕа (Гурьянова уулуссаҕа уонна Каширское шоссеҕа) уонна Волгодонскайга элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр дэлби тэбиилэрэ, онно 300-тэн тахса киһи сиэртибэтэ буолбута[57].

Балаҕан ыйын 18 күнүгэр Чечня кыраныыссаларын Арассыыйа сэриилэрэ саппыттара. Алтынньы 1 күнүгэр Чечня Наурскай уонна Шелковскай оройуоннар территорияларыгар Ставропольскай кыраайтан уонна Дагестантан нуучча аармыйатын танковай биригээдэлэрэ киирбиттэрэ[58].

Судаарыстыбыннай дума быыбарын кэнниттэн Путин өйөөбүт «Биир сомоҕо буолуу» диэн саҥа бэлитиичэскэй хамсааһын 23,3 % куолаһы ылан, иккис миэстэҕэ таҕыспыта[56].

Бэрэсидьиэн эбээһиннэстэрин толорооччу (1999 ахсынньы 31 күнэ — 2000 ыам ыйын 7 күнэ)

1999 сыл ахсынньы 31 күнүгэр Ельцин болдьоҕун иннинэ уурайбытынан сибээстээн, Путин бэрэсидьиэн эбээһинэһин ылыммыта[59][60].

Путин эбээһиннэстэрин толорооччу быһыытынан илии баттааһыннаах бастакы судаарыстыбаннай акта «Арассыыйа Федерациятын боломуочуйатын толорорун тохтоппут Бэрэсидьиэнигэр уонна кини дьиэ кэргэнин чилиэннэригэр мэктиэлээһиннэр тустарынан» диэн ыйааҕа тахсыбыта[61]. Ыйаах Арассыыйа урукку бэрэсидьиэннэригэр (ол саҕана Ельцин эрэ баара) иммунитет гарантияларын уонна атын чэпчэтиилэри биэрбитэ. 2001 сыллаахха Владимир Путин эмиэ итинник федеральнай сокуоҥҥа илии баттаабыта[53].

2000 сыл кулун тутар 26 күнүгэр буолбут бэрэсидьиэн быыбарыгар Путин бастакы түһүмэххэ кыайбыта, 52,94 % куолаһы ылан.

Бастакы уонна иккис бэрэсидьиэн болдьоҕо (2000—2008)

2000 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр Путин Арассыыйа бэрэсидьиэнин дуоһунаһыгар киирбитэ[62]. 2000 сыл ыам ыйын 17 күнүгэр Михаил Касьяновы Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлинэн анаабыта[63].

2004 сыл олунньу 4 күнүгэр Касьянов бырабыыталыстыбата уһуллан[64][65], бырабыыталыстыба саҥа бэрэссэдээтэлинэн Михаил Фрадков буолбута[66].

2004 сыл кулун тутар 14 күнүгэр Путин 71,31 % куолаһы ылан иккис болдьоххо бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта[67]. Кини дуоһунаска 2004 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр киирбитэ[68].

Путин 2007 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр Фрадков бырабыыталыстыбатын уураппыта[69] уонна Виктор Зубковы бырабыыталыстыба баһылыгынан анаабыта[70].

2008 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр былааһы талыллыбыт бэрэсидьиэҥҥэ, бэйэтин дьаһалтатын урукку баһылыга Дмитрий Медведевкэ биэрбитэ[71]. Аҕыйах хонук иннинэ Путин Time сурунаал «аан дойдуга 100 саамай сабыдыаллаах киһи» испииһэгэр иккис миэстэҕэ тахсыбыта[72][73].

Иккис чэчиэн сэриитэ

Саас саҥатыгар 2000 сыллаахха федеральнай сэриилэр Грознайы ылан, өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун үгүс өттүн хонтуруоллаабыттара[53]. 2000 сыл кулун тутарыгар, 1991 сылтан ыла аан бастаан, онно бүтүн Арассыыйатааҕы быыбарга быыбардыыр учаастактар тэриллибиттэрэ. Федеральнай былаас союзниктарыгар Ичкерия муфтия Ахмат Кадыров, кини уола Рамзан уонна Масхадовтан тэйбит полевой хамандыырдар киирэллэрэ[53]. Бэс ыйыгар Путин Ахмат Кадыровы Чэчиэн дьаһалтатын баһылыгынан анаабыта. 2003 сыллаахха кулун тутарыгар Чэчиэн сиригэр референдум ыытыллыбыта, онно федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэрэн Чэчиэн конституцията ылыллыбыта[53]. Ахмат Кадыров 2003 сыл алтынньытыгар өрөспүүбүлүкэ баһылыгынан талыллан, 2004 сыл ыам ыйыгар теракт түмүгэр өлбүтэ. Кини уола Рамзан Кадыров 2007 сыл муус устарыгар өрөспүүбүлүкэ баһылыга буолбута.

Иккис чэчиэн сэриитэ 2009 сыл муус устар 16 күнүгэр түүн ортото контртеррористическай эпэрээссийэ режимин суох оҥоруунан официальнайдык түмүктэммитэ[74][75].

undefined

Хоту Кавказка терроризмы кытта охсуһуу

Толору кээмэйдээх байыаннай эпэрээссийэ бүппүтүн кэннэ, чэчиэн сепаратистара федеральнай былааһы утары сэриини салҕаабыттара, диверсия уонна террор тактикатыгар көспүттэрэ. Боевиктар хас даҕаны улахан рейдэни оҥорбуттара, ол иһигэр 2001 сыл балаҕан ыйыгар Гудермеска саба түспүттэрэ уонна 2002 сыл балаҕан ыйыгар Ингушетияҕа Руслан Гелаев биригээдэтигэр саба түспүттэрэ.

2002 сыл алтынньы 23 күнүгэр Москваҕа буолбут Дубровка Тыйаатыр киинин чэчиэн боевиктара былдьаабыттара туспа резонанстаах этэ[76].

Боевиктар Москваҕа бэйэҕэ тиийиниилээх дьахтар хас да террористическай саба түһүүлэрин уонна «Кисловодск — Минеральные Воды» электрическэй поезтарыгар икки эстиини оҥорбуттара. Бу кэнниттэн Москва метротугар буомба эстиитэ буолбута.

2004 сыл атырдьах ыйын 24 күнүгэр Домодедово смертник-дьахталлар аэропордуттан көтөн иһэр икки пассажирскай авиалайнердары эспиттэрэ. Балаҕан ыйын 1 күнүгэр бойобуойдар Беслан куоракка (Хотугу Осетия) оскуоланы былдьаан ылан, тыһыынчаттан тахса оҕону уонна улахан дьону заложник оҥостубуттара.

2006 сыл тохсунньу 31 күнүгэр Путин Чечняҕа контртеррористическай эпэрээссийэ түмүктэммитин туһунан этиэххэ сөп диэн биллэрбитэ.

Бэлиитикэ систиэмэтин реформация

2000 сыл ыам ыйыгар Путин федеральнай уокуруктарга боломуочуйалаах бэрэстэбиитэллэр институттарын олохтуур туһунан ыйаах таһаарбыта. Эрэгийиэн сокуоннарын федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэрэргэ киэҥ далааһыннаах үлэ саҕаламмыта.

Дойду конституционнай-бэлитиичэскэй систиэмэтигэр бастакы улахан реформанан 2000 сыл атырдьах ыйыгар ыытыллыбыт Федерация Сэбиэтин тэрийии бэрээдэгин уларытыы буолар, ол түмүгэр урут чилиэнинэн сылдьыбыт эрэгийиэннэр губернатордара уонна сокуону оҥорор уорганнарын салайааччылара Федерация Сэбиэтин дуоһунастарын быһыытынан, анаммыт бэрэстэбиитэллэринэн солбуйуллубуттара. Итини кытта тэҥҥэ, 2000 сыл балаҕан ыйыгар, бэрэсидьиэн иһинэн сүбэлиир-амалыыр уорган тэриллибитэ — Арассыыйа Судаарыстыбаннай сэбиэтэ, кини чилиэннэрэ дуоһунастаах дойду тэрийэр субъектарын баһылыктара буолаллар[53].

Быраабы араҥаччылыыр систиэмэни уларытыы

2000 сыллаахха бэрэсидьиэн Путин сорудаҕынан суут эйгэтигэр сокуону оҥорууну тупсарыыга оробуочай бөлөх тэриллибитэ.

Путин 2001 сыл ахсынньытыгар Арасссыыйа Федерациятын саҥа Холуобунай-процессуальнай кодексыгар, 2002 сыл от ыйыгар — Арассыыйа Федерациятын Арбитражнай процессуальнай кодексыгар, сэтинньигэ — Гражданскай процессуальнай кодекска илии баттаабыта.

Экэниэмикэ сайдыыта

Арассыыйаҕа биир киһиэхэ тиксэр ВВП (номинальнай) уларыйыытын динамикатын урукку ССРС судаарыстыбаларын кытта тэҥнээһин[77]

Арассыыйа экономиката ВВП, промышленнай уонна тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыыта, тутуу, нэһилиэнньэ дьиҥнээх дохуота үрдээһиннэринэн бэлиэтэммитэ. Дьадаҥы буолуу таһымыттан аллараа олорор нэһилиэнньэ ахсаана аҕыйаабыт (2000 сыллаахха 29%-тан 2008 сыллаахха 13,4 %-ҥа диэри)[78][79][80], үлэтэ суох буолуу таһыма 2000 сыллаахха 10,6%-тан 2008 сыллаахха 6,2 %-ҥа диэри түспүтэ[80][81].

2005 сыллаахха Путин социальнай-экэнэмиичэскэй эйгэҕэ «Доруобуйа», «Үөрэхтээһин», «Дьиэ-уот» уонна «Агропромышленнай комплекс сайдыыта» диэн түөрт инники күөҥҥэ турар национальнай бырайыагы олоххо киллэрии саҕаламмытын туһунан биллэрбитэ[82][83][84]. 2018 сыллаахха Путин «Киһи хапытаала», «Олоххо табыгастаах эйгэ», «Экономическай үүнүү» диэн саҥа национальнай бырайыактары ылынар туһунан ыйаах таһаарбыта[82].

Арассыыйа 2012 сыл атырдьах ыйын 22 күнүгэр Аан дойдутааҕы атыы-эргиэн тэрилтэтин (АДА) чилиэнэ буолбута[85].

2006 сыл Путин Федеральнай Мунньахха этиитигэр Арассыыйаҕа төрөөһүн ахсаанын көҕүлүүр миэрэлэри биллэрбитэ: оҕо пособиетын үрдэтии, «ийэ хапытаалын» киллэрии уонна да атын, ол сотору төрөөһүн ахсаана үрдээһинигэр тириэрдибитэ[83].

2008 сыл олунньу 1 күнүгэр Стабилизация пуондата Резервнай пуонда уонна Национальнай социальнай пуонда (НСП) диэн арахсыбыта. Бастакыта бүддьүөт дефицитин сабыыга анаан оҥоһуллубута, иккиһэ гражданнарга биэнсийэни хааччыйарга аналлаах этэ, ол эрээри инфраструктура бырайыактарыгар эмиэ сорох өттүнэн ороскуоттаммыта[86].

2000—2010 сылларга Арассыыйаҕа омук инвестицията улааппыта: 2000 сыллаахха 11 млрд дуоллартан 2010 сылга 115 млрд дуолларга диэри[87].

Бырабыыталыстыба уонна улахан бизнес сыһыаннаһыылара

1990-с сылларга баай-дуол оҥостубут сорох миллиардердар политикаҕа уонна бырабыыталыстыбаҕа сабыдыалларын сүтэрбиттэр, сорохтор албыннааһын уонна нолуоктан куотуу иһин холуобунай дьыалаҕа түбэспиттэр. Олор истэригэр, чуолаан, медиа-магнат, ЗАО Медиа-Мост холдинг хаһаайына Владимир Гусинскай ааттаммыта[53][88]. Ааттаах бизнесмен Борис Березовскай Арассыыйаттан эмиграцияламмыта[53].

2003 сыллаахха Юкос дьыалата саҕаламмыта. Платон Лебедев уонна Михаил Ходорковскай ураты улахан кээмэйдээх албыннааһыҥҥа уонна уорууга, ону тэҥэ нолуогу төлөөбөтөхтөрүгэр уһун болдьохтоох хаайыыга ууруллубуттара. Олунньу 24 күнүгэр, бэрэсидьиэн быыбара буолуон икки нэдиэлэ аҥаара хаалбытын кэннэ, Путин Михаил Касьянов бырабыыталыстыбатын уураппыта[53].

Тас бэлиитикэ

Судаарыстыба баһылыгынан бастакы күннэриттэн Путин Арҕаа дойдулары, ол иһигэр НАТО-ны кытта бииргэ үлэлээһин наадатын биллэрбитэ. 2000 сыл кулун тутар 5 күнүгэр «Би-би-си» тэлэбиидэнньэтигэр биэрбит интервьютугар «Арассыыйа Европа култууратын чааһа» диэн бэлиэтээбитэ уонна НАТО-ны өстөөх курдук көрөргө ыарахаттары көрсөр этэ, ол гынан баран Арассыыйа НАТО кэҥээһинин утарарын тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ[89]. Ону кытта, икки өттүттэн интэриэстэр убаастанар түгэннэригэр, Арассыыйа НАТО-ҕа киирэрин туораппатаҕа.

Арассыыйа НАТО састаабыгар киирэрин туһунан тиэмэ 2000 сыллаахха Москваҕа Путин Билл Клинтону кытта кэпсэтэр кэмигэр көтөҕүллүбүтэ, ол эрээри АХШ президенэ уонна Америка делегацията туттунан эппиэттээбиттэрэ[90][89][91].

Джордж Буш бастакы бэрэсидьиэн болдьоҕун (2001—2005), ордук 2003 сыл атырдьах ыйыгар Ирак сэриитэ саҕаланыан иннинэ, экспертэр Арассыыйа-Америка сыһыаннаһыыларын «устуоруйа апогейа» диэн ааттыыллара, «террору утары сэрии» уонна бэрэсидьиэннэр ыкса тус ситимнэрин туһунан[92].

undefined

Арассыыйа уонна Арҕаа дойдулар чугаһааһынын эрдэттэн быһаарбыт түгэнинэн 2001 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр АХШ-ка буолбут террористическай саба түһүүлэр буолбуттара, ол саҕана Арассыыйа аан дойдутааҕы терроризмы утары охсуһууга американецтары өйөөбүтэ. Бу чугаһааһын түмүгэ Афганистааҥҥа Талибан былааһы утары сэриини бэлэмнииргэ уонна ыытарга АХШ тэрийбит антитеррористическай коалициятыгар Арассыыйа кыттыыта уонна «Арассыыйа-НАТО сыһыаннара: саҥа хаачыстыба» диэн Рим декларациятыгар илии баттааһына буолбута[93]. Онно сөп түбэһиннэрэн, Арассыыйа-НАТО Сэбиэтэ («Сүүрбэ сэбиэтэ») тэриллибитэ.

2001 сыллаахха Арассыыйа салалтата Кубаҕа (Лурдес) уонна Вьетнамҥа (Камрань) баар байыаннай базалары сабар туһунан биллэрбитэ[94].

Арассыыйа уонна Арҕаа дойдулар сыһыаннарыгар саҥа кириисис 2003 сыллаахха кулун тутар ыйыгар АХШ уонна кини союзниктара Саддам Хусейн былааһын суулларар сыаллаах Ираакка саба түспүттэрин кытта ситимнээх буолбута. Арассыыйа, Германияны уонна Францияны кытта, АХШ ХНТ Куттал суох буолуутун Сэбиэтин кэһэр дьайыыларын кытаанахтык кириитикэлээбиттэрэ. Ол гынан баран, Европа союзниктара бүтэһигэр АХШ-ы өйөөбүттэрэ[95].

2003 сыл ахсынньытыгар Грузияҕа «революция роз» саҕаламмыта, ол түмүгэр Михаил Саакашвили 2004 сыл саҥатыгар былааска кэлбитэ, Грузия АХШ-га сыһыаннаах бэлиитигэтин уларыан, НАТО-ҕа киирэр суолу олохтообута. Кини бэрэсидьиэнинэн олоруута Арассыыйа-Грузия сыһыаннаһыыларыгар саамай ыарахан кэмҥэ түбэспитэ, ол 2008 сыллаахха Грузия саҕалаабыт сэриитинэн түмүктэммитэ[96].

2004 сыл алтынньы 14 күнүгэр Пекиҥҥэ сылдьан, Путин Тарабаров арыыны, Амур өрүскэ баар Улахан Уссурийскай арыы аҥаарын[97], уопсай иэнэ 337 км², уонна Аргун өрүс үрдүгэр Улахан арыы аҥаарын КНР-га биэрии туһунан сөбүлэһиигэ илии баттаабыта[98]; Бу Арассыыйа-Кытай кыраныыссатын быһаарыыны түмүктүүр кыаҕы биэрбитэ[99].

Бырабыытылыстыба бэрэссэдээтэлэ (2008—2012)

2008 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Дмитрий Медведев дуоһунаһыгар киирбитин сарсыныгар Путин кандидатуратын РФ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыгар Госдума бигэргэппитэ. Кинини аныырга туһунан ыйаахха Медведев ол күн илии баттаабыта. Ыам ыйын 12 күнүгэр Путин Арассыыйа саҥа бырабыыталыстыбатын састаабын биллэрбитэ.

2008 сыл ыам ыйын 27 күнүттэн 2012 сыл от ыйын 18 күнүгэр диэри Путин Белоруссия уонна Арассыыйа сойуустаах судаарыстыбаларын миниистирдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.

Тас бэлиитикэ (2008—2012)

2008 сыл атырдьах ыйыгар Грузия сэриитэ Арассыыйа уонна Арҕаа дойдулар утары турсууларыгар саҥа эргиири биэрбитэ. Грузия Соҕуруу Осетияны уонна онно Арассыыйа миротворецтарын ытыалаан саҕалаабытын кэннэ, премьер-миниистир Путин уонна бэрэсидьиэн Медведев бииргэ «Грузияны эйэҕэ киллэрэр байыаннай эпэрээссийэни» саҕалыырга быһаарбыттара. Арассыыйа Соҕуруу Осетия уонна Абхазия тутулуга суох буолууларын билиммитэ. Арассыыйа Европа сойууһун уонна АХШ-ы кытта сыһыана мөлтөөбөтө эрэ буолбакка, төттөрүтүн, тупсан саҕаламмыта.

Бырабыыталыстыба баһылыгын быһыытынан Путин БРИКС бөлөх (Бразилия, Арассыыйа, Индия, Кытай, Соҕуруу Африка) тэриллиитигэр көхтөөх кыттыыны ылбыта.

Путин 2009 сылтан Казахстааны уонна Белоруссияны кытта ыкса экономическай интеграцияны туруорсар, ол түмүгэр Белоруссия, Казахстан уонна Арассыыйа Таможеннай Сойууһа тэриллибитэ.

Арассыыйа, Украина, Белоруссия, Казахстан, Армения, Молдова, Кыргыстаан уонна Таджикистан бырабыыталыстыбаларын баһылыктара 2011 сыл алтынньытыгар көҥүл атыы-эргиэн зонатын тэрийэргэ сөбүлэһии түһэрсибиттэрэ.

2010 сыл кулун тутарыгар Путин Америка Forbes сурунаала хомуйбут аан дойдуга саамай сабыдыаллаах дьон рейтинигэр 4 миэстэ буолбута. 2011 сыл сэтинньитигэр Путин эмиэ итинник Форбс рейтинигэр 2 миэстэ буолбута. Сурунаал 2015 сылга диэри Евразия сойууһун тэрийии санаатын Путин 2011 сыллаахха сүрүн ситиһиитинэн ааттаабыта.

Бэрэсидьиэн быыбаара (2012)

Атырдьах ыйын 4 күнүгэр буолбут бэрэсидьиэн быыбарыгар Путин бастакы түһүмэххэ кыайбыта, 63,6 % (45 602 075) куолаһы ылан.

Үһүс, төрдүс уонна бэһис бэрэсидьиэн болдьоҕо

2012 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр Путин үһүс төгүлүн бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар киирбитэ[100]. Инаугурация күнүгэр Путин программалаах ыйаахтар сиэрийэлэригэр илии баттаабыта (Ыам ыйынааҕы ыйаахтар). Былааска киирбитин сарсыныгар Дмитрий Медведев бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыгар Госдумаҕа туруорсубута, кини сөбүлэҥин ылбытын кэннэ, саҥа бырабыыталыстыбаны тэрийэргэ сорудахтаабыта[101].

undefined

2013 сыл бэс ыйын 12 күнүттэн Путин Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фронун (ОНФ) уопсастыбаннай хамсааһыны салайбыта[11].

2014 сыл саҥатыгар, националистар уонна «Уҥа сектор» Украина бэрэсидьиэнин уонна Үрдүкү Рада дьаһалтатын штурмалыыр кутталларын кэнниттэн, Украина бэрэсидьиэнин Януковичы күүһүнэн суулларбыттара.

2018 сыл кулун тутар 18 күнүгэр Путин төрдүс болдьоххо РФ президенинэн талыллыбыта, рекорднай 76,69 % куолаһы ылбыта[102].

2018 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр Путин Арассыыйа бэрэсидьиэнин дуоһунаһыгар төрдүс төгүлүн киирбитэ[103][104].

2020 сыл тохсунньу 15 күнүгэр Путин Федеральнай мунньахха этиитигэр РФ Төрүт Сокуонугар кэккэ уларытыылары киллэрэргэ этии киллэрбитэ. Судаарыстыбаннай Дума бигэргэппит уонна референдумҥа ыытыллыбыт бүтэһик барылыгар бэрэсидьиэн боломуочуйатын кэҥэтиини, ону кытта тэҥҥэ биир киһи бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар икки болдьохтон ордук олорор кыаҕын хааччахтаабыттарын, бастакы миэстэни хааччыйар судаарыстыбалар икки ардыларынааҕы уорганнар быһаарыыларыгар сыһыаннаан, хамнас алын кээмэйиттэн кырата суох хамнаһы киллэрэн, биэнсийэни сылга биирдэ индексациялаан уонна да атын кэккэ уларыйыылары киллэрбитэ[105].

2020 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Путин этиитинэн РФ нолуок федеральнай сулууспатын салайааччыта Михаил Мишустин бырабыыталыстыбаны салайбыта[106].

2020 сыллаахха Арассыыйаҕа Конституцияҕа уларытыылары киллэриигэ куоластааһын ыытыллыбыта. Көннөрүүлэр олоххо киирбиттэрин кэннэ, Путин 2024 сыллаахха ыытыллар саҥа бэрэсидьиэн быыбарыгар хандьыдаат быһыытынан турар быраабы ылбыта.

2023 сыл ахсынньы 8 күнүгэр Кремльгэ Арассыыйа Дьоруойдарын чиэстээһиннэрин кэмигэр Владимир Путин 2024 сылга бэрэсидьиэн быыбарыгар кыттар санаалааҕын биллэрбитэ[107].

2024 сыл кулун тутар 15 күнүттэн 17 күнүгэр диэри ыытыллыбыт быыбарга Арассыыйа бэрэсидьиэнинэн иккистээн талыллыбыта (87,28 % куолас, 76 277 708 киһи)[108].

Социальнай уонна экэнэмиичэскэй бэлиитикэ

Путин 2013 сыл кулун тутарыгар Арассыыйаҕа дьадаҥы буолууну утары охсуһуу судаарыстыба биир сүрүн соругунан биллэрбитэ[109].

2018 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Арассыыйаҕа Резервнай пуонданы Национальнай благосостояние пуондатын кытта холбуур туһунан быһаарыы олоххо киирбитэ (Резервнай пуонда үбэ бүддьүөт дефицитин үбүлээһиҥҥэ 2017 сылга бүтүннүү ороскуоттаммыта). Национальнай социальнай пуонда биир баррельга 40 дуоллартан үрдүк сыанаҕа (2017 сыллааҕы сыанаҕа) нефть атыытыттан эбии барыһы ылбыта[110].

Пенсионнай реформа (2019 сылтан)

2018 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр бырабыыталыстыба биэнсийэҕэ тахсар сааһы үрдэтэр былааннааҕын биллэрбитэ, онтон икки хонон баран сокуон барыла Госдумаҕа киирбитэ[111], ол сокуон барыла эмискэ тахсыбытынан уопсастыбаны сөхтөрбүтэ уонна олохтоохторго маассабай бырачыастары таһаарбыта. Кэлин, атырдьах ыйын 29 күнүгэр, Путин телевизионнай тыл этиитигэр реформаҕа сымнатар көннөрүүлэри тахсарын туһунан иһитиннэрбитэ[112][113]. Балаҕан ыйын 27 күнүгэр сокуон барыла Госдумаҕа, алтынньы 3 күнүгэр — Федерация Сэбиэтинэн ылылыммыта, ити күн Путин илии баттаабыта[114][115].

Хоруона хамсыга (2020—2022)

2020 сылтан COVID-19 пандемията Арассыыйа, ону тэҥэ бүтүн аан дойду социальнай-экэнэмиичэскэй балаһыанньатыгар улаханнык дьайбыта. 2020 сыл муус устар 7 күнүгэр Арассыыйаҕа биир күҥҥэ саҥа ыарыынан ыалдьыбыт дьон ахсаана аан бастаан биир тыһыынчаны куоһарбыта.

undefined

2020 сыл кулун тутар 25 күнүгэр дойдуга коронавирус тарҕаммытынан сибээстээн, Путин Арассыыйа олохтоохторугар туһаайан туран, нэһилиэнньэҕэ, норуот хаһаайыстыбатын эмсэҕэлээбит салааларыгар, бизнескэ социальнай-экэнэмиичэскэй көмө дьаһалларын биллэрбитэ[116][117][118]. Бааҥҥа 1 мөлүйүөн солкуобайтан тахса суумалаах уурууттан киирэр дохуокка нолуоктааһын киирэрин[119], Арассыыйа хампаанньалара тас дойдуга үп-харчы көһөрөрүгэр үп-харчы уонна экэнэмиичэскэй миэрэлэр күүһүрүөхтэрэ диэн иһитиннэрбиттэрэ. Дойдуга харантыын миэрэлэрэ киирбиттэрэ[120][121][122]. Эрэгийиэннэр баһылыктарыгар эбии боломуочуйалар бэриллибиттэрэ[123].

Бэс ыйын 23 күнүгэр Путин Арассыыйа олохтоохторугар тэлэбиидэнньэҕэ ыҥырыытыгар коронавирус инфекциятын утары охсуһуу түмүгүн таһаарбыта уонна салгыы ыытыллыахтаах миэрэлэри биллэрбитэ. Кини сыанабылынан, «энергетика, дьиэ-уот уонна коммунальнай хаһаайыстыба, тырааныспар, сибээс уонна атыы-эргиэн систиэмэлэрэ ыарахан усулуобуйаҕа эрэллээхтик үлэлээбиттэр, олохтоохтору олоххо наадалаах табаардарынан хааччыйда»[124].

Атырдьах ыйын 11 күнүгэр Путин Арассыыйаҕа COVID-19 утары быһыы регистрацияламмытын туһунан иһитиннэрбитэ[125]. 2020 сыл балаҕан ыйыгар Арассыыйаҕа улахан кээмэйдээх көҥүл вакцинация хампаанньата саҕаламмыта, ол эрээри, ол түргэнник барбатаҕа. Путин бэйэтэ 2021 сыл кулун тутар 23 уонна муус устар ый 14 күннэригэр COVID-19 утары быһыыны толору кууруһун ааспыта[126]. Бэрэсидьиэн үлэтигэр коронавирус хааччахтааһыннара киирбиттэрэ, чуолаан кэпсэтии кэмигэр социальнай тэйиччи буолуу[127][128].

Пандемия Арассыыйа экэниэмикэтигэр, үгүс атын дойдуларга курдук, мөлтөөһүҥҥэ тиэрдэбитэ. Уопсайынан, Путин бэйэтэ этэринэн, нэһилиэнньэни уонна урбааны өйүүр кириисиһи утары дьаһаллар кэмигэр ылыллыбыттарынан, Арассыыйаҕа кириисис систиэмэлээх буолбатаҕа. Экономист Андрей Клепах этэринэн, экэнэмиичэскэй өйөбүл дьаһалларын кээмэйэ ВВП 3,5 %-ҥа тэҥнэспитэ[129].

Сэбилэниилээх күүстэр

2012 сыл ахсынньы 6 күнүгэр Сергей Шойгу Арассыыйа оборона миниистиринэн анаммыта. Кинини анаан туран, Путин саҥа оборона миниистирэ «Судаарыстыбаннай оборона дьаһалын толоруутун уонна аармыйаны хаттаан сэбилээһин улахан былааннарын хааччыйар кыахтаах» киһи буолуохтаах диэн быһаарбыта[130].

2018 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр бэрэсидьиэн Путин бэчээттэммит сыллааҕы ыҥырыыта аан дойдуга улахан резонанс ылбыта. Путин аан бастаан бэйэтин тылынан эттэххэ, «АХШ Баллистическай ракеталары утары дуогабартан биир өттүнэн тахсыытыгар уонна бу систиэмэни олоххо киллэриигэ эппиэт быһыытынан АХШ территориятыгар да, дойдутун кыраныыссатын таһыгар тэниппиттэригэр эппиэт» Ону кытта тэҥҥэ, кини ядернай (МБР «Сармат») уонна гиперзвуковой («Кинжал» ракета) сэрии-сэби, ону тэҥэ атын саҥа систиэмэлэри, ол иһигэр байҕаллааҕы, сорох характеристикаларын арыйбыта[131][132].

Ядернай тутунуу бэлиитикэтэ

2020 сыл бэс ыйын ыйыгар бэрэсидьиэн Путин «Арассыыйа Федерациятын ядернай сэрии сэбин сэрэтии эйгэтигэр судаарыстыбаннай бэлиитикэтин төрүттэрэ» ыйааҕа күүһүгэр киирбитэ, онно судаарыстыба ядернай сэбилээһин туһаныан сөптөөх түөрт усулуобуйаны быһаарбыта. Бу усулуобуйалар:

  • Арассыыйа эбэтэр союзниктарын сирдэригэр-уоттарыгар саба түһэр баллистическай ракеталары ытыалааһын туһунан эрэллээх информацияны ылыы;
  • өстөөх Арассыыйаны эбэтэр кини союзниктарын утары ядернай сэрии-сэби эбэтэр атын маассабай алдьатыылаах сэрии-сэби туһаныыта;
  • өстөөх Арассыыйа улахан суолталаах судаарыстыбаннай эбэтэр байыаннай эбийиэктэригэр дьайыыта, кинилэр кыаммат буолуулара ядернай күүстэр эппиэттиир дьайыыларын ыһыллыытыгар тириэрдэр буоллаҕына;
  • судаарыстыба баар буолуута кутталга киирдэҕинэ, үгэс буолбут сэрии-сэбинэн Арассыыйаны утары агрессия[133].

Тас бэлиитикэ (2012 сылтан)

2019 сыллаахха Bloomberg Путин 20 сыл устата былааска олорбут тас бэлиитикэтин ситиһиилээх диэн сыаналаабыта[91]. Чуолаан, Путин Кытайы кытта сибээһин бөҕөргөппүтэ, Крымы аннексиялаабыта, Сирияҕа сэрии хаамыытын уларыппыта уонна Арассыыйаны Чугастааҕы Илиҥҥэ сүрүн оонньооччу оҥорбута, НАТО чилиэнэ Турцияҕа С-400 салгынтан көмүскэнэр систиэмэлэри атыылыыры ситиспитэ, ону тэҥэ сүрүн сэбилэниилээх күүстэри атыылааһыны түмүктээбитэ уонна Америка сүрүн союзнигын — Саудовскай Аравияны кытта нефть дуогабардара. Арассыыйа эмиэ 20 сыл иһигэр аан бастаан Африкаҕа сабыдыалын кэҥэтэн саҕалаата[134].

АХШ

2013 сыл атырдьах ыйыгар Арассыыйа Сирияҕа баар балаһыанньаҕа сөбүлэспэт буолууттан уонна Арассыыйаҕа киһи быраабыгар сыһыаннаах кыһалҕалартан ЦРУ урукку үлэһитэ Эдвард Сноуденҥа быстах кэмҥэ хорҕойор сири биэрбититтэн, Арассыыйа уонна Америка сыһыаннара улаханнык мөлтөөбүтэ[135][136][137].

2019 сыл ахсынньытыгар бэрэсидьиэн Трамп «Северный поток-2» гаас турбатын тутууга кыттыгастаах хампаанньаларга санкциялары олохтуур сокуоҥҥа илии баттаабыта.

Сирия кириизиһэ

2011 сыллаахха саас Сирияҕа гражданскай охсуһуу саҕаланыаҕыттан Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Башар Асадка дипломатическайдык өйөөбүтэ. Арассыыйа Сирия бырабыыталыстыбатын сэбилэниилээх күүстэрэ, байыаннай техника уонна боеприпастары хааччыйан, ону тэҥэ исписэлиистэри бэлэмнээһини тэрийэн, байыаннай сүбэһиттэри биэрэн өйөөбүтэ[138]. 2015 сыллаахха Путин быһаарыытынан сэбиэскэй былаас кэннинээҕи кэмҥэ аан бастаан атын дойдуга Хмеймим авиабазата тутуллан аһыллыбыта[139].

2015 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр ХНТ 70-с Генеральнай Ассамблеятыгар тыл этэригэр Путин Арҕааҥҥы дойдулары аан дойду үрдүнэн, чуолаан Чугаһынааҕы Илиҥҥэ балаһыанньаны сатарыйыыга буруйдаабыта[140]. Сарсыныгар, 2015 сыл сэтинньи 30 күнүгэр, Башар Асад көрдөһүүтүнэн, Арассыыйа Сирияҕа баар «Исламскай судаарыстыба» уонна «Джебхат ан-Нусра» террористическай бөлөхтөрүн утары байыаннай эпэрээссийэни саҕалаабыта[141], Арассыыйа Сирия сэриитигэр киириитэ АХШ-ны кытта сөбүлэспэт буолуу улаатыыта түмүгэр буолбута.

2017 сыл ахсынньы 11 күнүгэр Хмеймим авиабазатыгар Путин Сирияҕа байыаннай эпэрээссийэ түмүктэммитин, Арассыыйа байыаннай бөлөҕүн сүрүн чааһын дойдуттан таһаарбытын, сүрүн түмүгү ситиһиини — Сирияны тутулуга суох судаарыстыба, ООН өйөбүлүнэн бэлитиичэскэй быһаарыы усулуобуйатын тэрийиитин иһитиннэрбитэ[142].

Туурсуйа

2015 сыл сэтинньитигэр Турцияны кытта сыһыан Сирия халлааныгар Арассыыйа бомбардировщигын Турция истребителя түһэрбит түбэлтэтиттэн ыла биллэ мөлтөөбүтэ[143].

2016 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр Реджеп Тайип Эрдоган Арассыыйа өттүтүгэр бырастыы гынарыгар диэри дойдулар ыккардынааҕы холбоһон дьайыылара тохтообуттара[144].

2020 сыл тохсунньутугар Арассыыйаны уонна Соҕуруу Европа дойдуларын ситимниир Хара байҕал түгэҕинэн тардыллыбыт «Турецкий поток» гаас турбатын аһыллыыта буолбута[145].

Сэбиэскэй Сойуус кэннинэ дойдулар

2014 сыл сэтинньи 24 күнүгэр Путин Абхазия бэрэсидьиэнин Рауль Хаджимбаны кытта 10 сылга салгыы толору байыаннай-бэлитиичэскэй интеграция кэскиллээх Сойуус уонна стратегическай бииргэ үлэлээһин дуогабарыгар илии баттаабыта, ол уопсай көмүскэнэр эйгэни уонна сэриилэр холбоһуктаах бөлөхтөрүн тэрийбитэ. Арассыыйа Абхазияҕа үп көмөтүн биллэ улаатыннарбыта[146][147].

Белоруссияҕа 2020 сыллаахха ыытыллыбыт бэрэсидьиэн быыбара бэлитиичэскэй кириисискэ тириэрдэбитэ. Саамай уустук кэмҥэ Путин былааһы хаалларарга дьулуһар Александр Лукашенконы кытта өрүү сибээһи тутуһара[106].

2021 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Путин уонна Лукашенко Сойуус судаарыстыбатын «2021-2023 сылларга Сойуус судаарыстыбатын тэрийии туһунан дуогабар ыйыыларын олоххо киллэрии сүрүн хайысхаларын туһунан» ыйааҕар илии баттаабыттара, онно 28 интеграционнай бырагыраама бигэргэтиллибитэ[148][149][150].

2020 сыллаахха ССРС ыһыллыбытын кэннэ Армения уонна Азербайджан икки ардыларыгар иккис сэрии постсоветскай эйгэҕэ сүрүн түгэн буолбута. 44 күн устата барбыт сэрии алтынньы 9 күнүгэр Армения премьер-миниистирэ Никол Пашинян, Азербайджан президенэ Ильхам Алиев уонна Путин сайабылыанньаҕа илии баттаабыттарынан түмүктэммитэ. Сөбүлэһии сүрүн пууна Арассыыйа миротворецтарын охсуһуу зонатыгар ыытыы туһунан этэ[151].

Ол гынан баран, Арассыыйа тас сибээһин министиэристибэтин этэринэн, 2022 сыл күһүнүгэр Прагаҕа уонна Брюссельга Карабах боппуруоһугар Пашинян биир өттүнэн көҥүллээһиннэрэ, 2020 сыл алтынньы 9 күнүнээҕи Путин, Алиев уонна Пашинян үс өрүттээх этиилэригэр илии баттааһын усулуобуйатын төрдүттэн уларыппыттара. Көҥүллээһиннэр үс салайааччы джентльмен сөбүлэһиилэрин утары этилэр. 2023 сыл балаҕан ыйын саҥа анал эпэрээссийэ түмүгэр Азербайджан Нагорнай Карабахха толору хонтуруолу олохтообута, НКР салайааччыларын билиэн ылбыта, 100 тыһыынчаттан тахса Карабах армяннара беженец буолбуттара[152], онтон 2024 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Нагорнай Карабах Өрөспүүбүлүкэтэ официально суох буолбута[153]. Бу табыгаһа суох балаһыанньаҕа Армения уонна Арассыыйа икки ардыларыгар доҕордуу сыһыан өссө уустугурдубута[154].

Норуоттар ыккардыларынааҕы форумнар

2015 сыл балаҕан ыйыгар Путин 10 сыл иһигэр аан бастаан Нью-Йорк куоракка ООН Генеральнай Ассамблеятын сессиятыгар тыл эппитэ. Кини «Исламскай судаарыстыбаны» утары охсуһар киэҥ антитеррористическай коалицияны тэрийэргэ ыҥырбыта[155].

КНР

Украинаҕа буолбут түгэннэртэн сылтаан Арҕаа дойдуну кытта сыһыан кириисиһин иннинэ даҕаны, Путин Арассыыйа тас бэлиитикэтин сүрүн хайысхатынан «Илиҥҥи диэки эргийиини» биллэрбитэ[156].

undefined

2012 сыл алтынньытыгар Путин «Газпромҥа» гаас турбатын бырайыагын хат көрөргө сорудахтаабыта, кэлин «Сибиир күүһэ» диэн ааттаммыта[157]. 2019 сыл ахсынньы 2 күнүттэн Кытайга турба нөҥүө гааһы тиэрдии саҕаламмыта[158]. «Илиҥҥи Сибиир-Чуумпу далай» турбатын үлэҕэ киллэрбиттэринэн, Арассыыйа Кытайга саамай улахан ньиэп хааччыйааччы буолбута, Саудовскай Аравияны көһөрбүтэ.

2022 сыл олунньутугар Украинаҕа саҕаламмыт харсыһыы кэмигэр Кытай нейтральнай позицияны ылбыта, Арассыыйа саҥа территорияларын билиммэтэҕэ, ону тэҥэ Арассыыйаны утары санкцияларга кыттыспатаҕа, уонна 2023 сыллаахха олунньуга бэйэтин 12 пууннаах эйэ былаанын туруорбута, ол былаан босхоломмут сирдэртэн нуучча сэриилэрин таһаарыыны хааччыйар[159].

2024 сыллааҕы Путин бэрэсидьиэн быыбарыгар хаттаан талыллыаҕыттан ыла бастакы тас дойдуга сырыыта ыам ыйыгар Кытайга буолбута[160].

Кырыымы холбоһуутун кэннэ Украинаны кытта сыһыаннаһыы

2014 сыл кулун тутар 19 күнүгэр, Арассыыйа Крымҥа суверенитетын биллэрбитин сарсыныгар, Путин Керчь проливын туораан суол уонна тимир суол муостатын тутар соругу туруорбута[161], бу муостаны Арассыыйаҕа тумул арыы киллэриигэ сүрүн элеменынан ааҕыллыбыта[162].

2022 сыл олунньу 21 күнүгэр Путин ДНӨ уонна ЛНӨ билинэр ыйааҕар илии баттаабыта[163], оттон олунньу 24 күнүгэр Путин быһаарыытынан Анал байыаннай дьайыы саҕаламмыта.

Улахан Арассыыйа урбаанньыттарын кытта сыһыаннаһыы

1980-с сыллар бүтүүлэригэр КГБ Дрезденнээҕи резидентуратыгар бииргэ үлэлээбиттэриттэн ыла, Путин Николай Токаревка уонна Сергей Чемезовка чугас буолбута[164][165].

2013 сыл ахсынньытыгар Арассыыйа уонна аан дойду бэчээтин болҕомтотун Путин урбаанньыт Михаил Ходорковскайы 10 сылга хаайыыга уурбутун кэннэ бырастыы гыммыта, бу Сочига кыһыҥҥы Олимпиада иннинэ Арассыыйа имиджин тупсарарга сорунуу быһыытынан сыаналаммыта[166][167].

2014 сыл кулун тутар ыйыгар АХШ «Арассыыйа Федерациятын үрдүк сололоохторун тус баана» диэн ааттыыр «Арассыыйа» бааныгар уонна бэрэсидьиэн Путины кытта дьыалабыай сибээстээх дии саныыр Арассыыйа сүрүн бизнесменнэригэр (Геннадий Тимченко, бырааттара Аркадий уонна Борис Ротенбергтар, Юрий Ковальчук) санкциялары бигэргэппитэ[168]. Путин виолончелист, урбаанньыт Сергей Ролдугины кытта өр сыллаах доҕордоһуулаах этэ[169].

Кириитикэ

Аан дойду араас дойдуларын бэчээттэрэ Путин судаарыстыба баһылыктарын, бырабыыталыстыбалары, ыраахтааҕы дьиэ кэргэнин уонна Рим папатын кытта былааннаммыт көрсүһүүлэригэр майгы буолбут курдук хойутаан кэлэрин бэлиэтииллэрэ[170].

Арассыыйа бэрэсидьиэнин Украинаҕа байыаннай дьайыыларын иһин кириитикэлиир кэмигэр, 2024 сыллаахха атырдьах ыйыгар Польша урукку премьер-миниистирэ Матеуш Моравецкий Express хаһыакка интервьютугар Арассыыйа уонна бэрэсидьиэн Путин «аан дойдутааҕы бэлиитикэҕэ улахан ресурсалаах, стратегическай дириҥнээх, тулуурдаах» диэн билиммитэ[171].

2024 сыл бэс ыйыгар Британия биллэр бэлиитикэ, уҥа өттүнэн баартыйа Reform UK салайааччыта Найджел Фараж, Путиҥҥа сыһыанын туһунан толкуйдаан, Би-би-си интервьютугар Арассыыйа бэрэсидьиэнин киһи быһыытынан сөбүлээбэтин, ол гынан баран «кинини политик быһыытынан сэҥээрэрин» бэлиэтээбитэ[172].

Коррупцияны уонна нолуоктан куотууну утары охсуһуу

2006 сыллаахха Арассыыйа аатыттан бэрэсидьиэн Путин ООН коррупцияны утары конвенциятыгар илии баттаабыта. 2012 сылтан Путин коррупцияны утары охсуһуу национальнай былааннарга илии баттаабыта. 2012 сыллаахха Путин бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар төннүбүтүн кэннэ, кини билэринэн уонна сөбүлэҥинэн коррупцияны утары саҥа улахан дьыалалар тэриллибиттэрэ, коррупцияны кытта ситимнээх үрдүк сололоохтор[173] чиновниктар, губернатордар уонна бизнес бэрэстэбиитэллэрин тутуу ахсаана элбээбитэ. Хаайыыга уһун болдьоххо олорбут сүрүн дьон ортолоругар Алексей Улюкаев, Никита Белых, Александр Хорошавин, Сергей Фургал, Виктор Ишаев, Леонид Маркелов, Вячеслав Гайзер, Вячеслав Дудка, Андрей Нелидов, Николай Подгорнов, Владимир Торлопов, Николай Денин, Александр Прохоров, Александр Реймер, Михаил Ходорковский, Рауф Арашуков, Магомедовтар бырааттыылар[174][175] уо. д. а.

2023—2024 сылларга Арассыыйа Оборуонатын министиэристибэтин үрдүк сололоохторун утары коррупцияны утары дьыалалар долгуннара үөскээбитэ, ол кэмҥэ уонунан сабыдыаллаах дуоһунастаахтар, ол иһигэр оборона миниистирин тутууга уонна логистикаҕа икки солбуйааччыга уонна Каадыр сүрүн дириэксийэтин баһылыгар холуобунай дьыалалар тэриллибиттэрэ[176][177].

2012 сыллаахха саас Британия Ernst & Young диэн аудиторскай хампаанньата ыыппыт чинчийиитинэн, 2011 сыллаахха Арассыыйаҕа коррупция куттала биллэ аҕыйаабыта уонна үгүс өттүнэн аан дойду орто көрдөрүүтүттэн аллараа түспүт. Ол курдук, 2011 сыллаахха Арассыыйаҕа ыйытыыга кыттыбыт салайааччылартан 39 % бизнеси көмүскүүргэ эбэтэр корпоративнай туһаны ситиһэргэ харчынан бэрик биэрэр наадатын туһунан эппит буоллахтарына, 2012 сыллаахха бу көрдөрүү 16 % диэри түспүтэ[178].

МУС буруйдааһына

2023 сыл кулун тутар 17 күнүгэр Норуоттар ыккардыларынааҕы холуобунай суут В. Путины уонна М. Львова-Белованы тутар ордеры таһаарбыта. Холуобунай суут быһаарыытынан, Путин уонна Львова-Белова Арассыыйа Украинаҕа охсуһуу кэмигэр Украина Арассыыйа хонтуруоллуур территорияларыттан украинскай оҕолору Арассыыйа Федерациятыгар сокуоннайа суох көһөрбүттэрин иһин «сэрии буруйугар эппиэтинэстээхтэр» диэбиттэр.

Арассыыйа өттө буруйдааһыны ылыммат уонна Аан дойдутааҕы холуобунай суут боломуочуйатын билиммэт. Бэрэсидьиэн пресс-сэкирэтээрэ Дмитрий Песков этэринэн, суут быһаарыылара Арассыыйа сокуонун өттүнэн «дуона суохтар»[179].

Мировоззрение, бэлиитикэҕэ көрүүлэр, итэҕэлгэ сыһыан

Мировоззрение

Бэлиитикэ сөбүлээһин өттүнэн, политологтар уонна суруналыыстар Владимир Путины консерваторынан ааҕаллар.

Путин цитируйдуур философтарын уонна устуоруктарын ортотугар сүрүннээн уҥа консерватордар бааллар: И. А. Ильин, К. Н. Леонтьев, Л. Н. Гумилёв, Н. А. Бердяев, Н. М. Карамзин, Д. И. Менделеев, В. С. Соловьёв. Политологтар И. А. Ильины Путин сөбүлүүр философунан ааттыыллар.

Философ Мишель Ельчанинов Путин мировоззрениетын сүрүн уратыларын консерватизм, анал «нуучча суола» диэн арҕааҥҥы дойдуну утары теория уонна евразийство диэн характеристикалаабыта. Путин мировоззрениятыгар ааспыт сэбиэскэй кэм сабыдыаллаах.

2011 уонна 2013 сылларга Путин бэйэтин «хомуньуус буолбатах консерватор» уонна консервативнай майгылаах прагматик диэн ааттыыра, оттон 2014 сыллаахха бэйэтин либералынан ааҕара уонна бэйэтин «Арассыыйаҕа саамай улахан националиста» диэбитэ (2018 сыллаахха маны «Арассыыйаҕа саамай сөптөөх уонна көдьүүстээх националиста» диэн эппитэ). Ону кытта Путин «Арассыыйа нууччаларга» (2021 сыллаахха «хайа хаспаҕын национализм» лозунгынан ааттаабыта) диэн санааны кириитикэлээбитэ, ону сепаратистскай уонна ирредентистскай амбицияларга утарылаһар курдук ылыммыта — 2022 сыллаахха биир телевизионнай интервьютугар кини сыала-соруга «нуучча дьонун түмүү» буоларын эппитэ. Песков этэринэн, Путин монархияҕа скептическай уонна «оптимист буолбатах» — 2016 сыллаахха Путин бэйэтэ социалистическай идеялары сөбүлүүрүн эппитэ.

Арассыыйа уонна сээбиэскэй устуоруйатыгар сыһыан

2013 сыллаахха Путин орто оскуолаларга Арассыыйа устуоруйатын учебниктарын биир линиятын оҥорууну көҕүлээбитэ, ону устуоруйа утарыта туруулартан уонна хос быһаарыылартан босхолуон баҕарбыта — бу учебниктары туһанан оскуолаларга Арассыыйа устуоруйатын үөрэтии 2016/2017 үөрэх дьылыттан саҕаламмыта.

undefined

2005 сыллаахха Путин ССРС сууллуутун ХХ үйэ саамай улахан геополитическай катастрофата диэн ааттаабыта. Итини тэҥэ, саҥа демократическай Арассыыйаны олохтуур туһугар уопсастыбаны түмэргэ ыҥырбыта.

Путин Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин салайааччытын В. И. Ленин үлэтин, идеятын түмүгүн туһунан кытаанахтык саҥарбыта, кинини устуоруйа Арассыыйаны суох оҥорбутугар буруйдаабыта.

2022 сыл муус устар 20 күнүгэр Путин кинээс Рюрик норман төрүтүн туһунан теорияны утары тыл эппитэ. Кини бэрэсидьиэнниир саҕаланыаҕыттан бу тиэмэҕэ интэриэһин көрдөрбүтэ.

Алтынньыга Путин XVIII үйэҕэ Емельян Пугачев өрө туруута, сорох өттүнэн, Арассыыйа импиэрийэтин былааһа мөлтөөбүтүнэн кыаллыбыта диэн санаатын биллэрбитэ.

Итэҕэлгэ сыһыан

2012 сыл тохсунньутугар быыбар хампаанньатын кэмигэр Путин кыра эрдэҕинэ православиеҕа сүрэхтэммитин арыйбыта. Сүрэхтэнии 1952 сыл сэтинньиитигэр (Михайлов күнүгэр) Ленинградка Спасо-Преображенскай собуорга буолбута.

undefined

Путин Москва уонна Бүтүн Арассыыйа Патриархын Алексий II-и кытта мэлдьи көрсөрө, Москва уонна Бүтүн Арассыыйа Патриархын Кириллы кытта көрсөр, итэҕэл сулууспаларыгар кыттар, дойду устун айанныыр кэмигэр араас православнай таҥара дьиэлэригэр, манастыырдарга сылдьар.

Уопсастыбаннай уобарас

2013 сыллаахха Путин «Forbes» сурунаал сыллааҕы «аан дойдуга саамай сабыдыаллаах дьон» рейтинигэр бастакы миэстэни ылан, Барак Обаманы иккис миэстэҕэ таһаарбыта. Рейтини оҥорооччулар этэллэринэн, 2013 сыллаахха Путин бастакы миэстэни «бэйэтин дойдутугар уонна аан дойду таһымыгар былааһы көхтөөхтүк көрдөрбүт самодержавец» быһыытынан көрдөрбүтүн иһин ылбыта. Түмүк 2014 сыллаахха, онтон 2016 сыллаахха хатыланан тахсыбыта. «Арассыыйа бэрэсидьиэнэ дойдутун сабыдыалын аан дойду хас биирдии муннугар кэриэтэ тарҕаппыта».

Имидж акциялара

2008 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Путин Уссурийскай заповедникка сылдьан, Уссурийскай баабырдары быыһыыр бырагырааманы кытта билсибитэ.

2010 сыл муус устар ыйын 28 күнүгэр Путин Франц Иосиф Сирэ архипелакка сылдьан, үрүҥ эһэ ахсаанын кэтээн көрөр учуонайдар экспедицияларын үлэлэрин кытта билсибитэ. Путин биир эһэҕэ GPS воротник кэтэрдибитэ.

Балаҕан ыйын 5 күнүгэр Салехард анныгар баар Кушеват орнитологическай станциятыгар Путин «Полёт надежды» бырайыак чэрчитинэн Кыһыл кинигэҕэ киирбит Сибиир туруйаларын быыһыыр эксперименҥэ кыттыбыта. Рязань питомнигар иитиллибит алта туруйа сылаас климаттаах сиргэ кыһыҥҥы кэмҥэ көтөр суолларын көрдөрөр сыалтан, Путин, үрүҥ комбинезоннаах уонна журавль клинин баһыгар олорон, үс көтүүнү оҥорбута: бастакы боруобалыыр көтүү, уонна икки — туруйалары кытта бииргэ.

2018 сыл сайыныгар Путин Арассыыйаҕа Аан дойду XXI чөмпүйэнээтин арыйбыта.

2019 сыл от ыйыгар Путин Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр ууга барбыт Щ-308 «Сёмга» подводнай лодкаҕа өлбүт подводниктар кэриэстэригэр батискафынан Финляндия хомотун түгэҕэр түспүтэ.

Дьулҕаннара

Кини хайаларга хайыһары сөбүлүүр. Самбоҕа уонна дзюдоҕа спорт маастара. Самбоҕа уонна дзюдоҕа Ленинград чөмпүйүөнэ (1975)[29], самбоҕа Арассыыйа үтүөлээх тренерэ (1998)[180], «Труд» көҥүл спортивнай уопсастыба киин сэбиэтин чөмпүйүөнэ, ССРС кубогын призера, «Жалгирис» уонна «Калев» көҥүл спортивнай уопсастыбалар чөмпүйэнээттэрин кыайыылааҕа, университет чемпионаттарын хас да төгүллээх кыайыылааҕа буолбута[181].

Ниэмэс тылын үчүгэйдик билэр[15][182][183], ааҥыллыы саҥарар[184]. ОБСЕ парламентскай ассамблеятын урукку вице-бэрэссэдээтэлэ Вилли Виммер этэринэн, Владимир Путины атын бэлиитиктэрэн уратыта диэн, кини дьон иннигэр ниэмэс тылын бэйэтэ сөпкө уонна эрэллээхтик тылбаастыыр кыаҕа буолар[185].

Тус олоҕо

Дьиэ кэргэн

1983 сыл от ыйын 28 күнүгэр Путина Людмила Александровнаны Шкребневаны кытта дьиэ кэргэн буолбуттара[22].

2013 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа-24 каналга Владимир уонна Людмила Путиннар арахсалларын туһунан иһитиннэрбитэрэ. 2014 сыллаахха Путин пресс-секретара Дмитрий Песков этэринэн арахсыы номнуо ситэриллибит[186][187].

undefined

Оҕолоро уонна сиэннэрэ

Икки оҕолоох: Мария (1985 сыл муус устар 28 күнүгэр төрөөбүтэ) уонна Екатерина (1986 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр төрөөбүтэ)[188].

2012 сыл атырдьах ый 15 күнүгэр Мария Москваҕа уол оҕону төрөппүтэ[189], кини төрөөбүтүн Путин өр сыллаах доҕоро, музыкант Сергей Ролдугин 2014 сыллаахха бигэргэппитэ[190], оттон 2017 сыл бэс ыйыгар Путин бэйэтэ Оливер Стоуну кытта интервьютугар сиэнин төрөөбүтүн бигэргэппитэ[191]. 2017 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр Владимир Путин иккис сиэнэ соторутааҕыта төрөөбүтүн туһунан эппитэ[192].

Аймахтара

Путин аймахтарыттан бэчээккэ ахтыллыбыттара:

  • Эһэтэ — Спиридон Иванович Путин (1879—1965).
  • Двоюроднай быраата — Игорь Александрович Путин (төр. 1953 сыл кулун тутар 30 күнэ Ленингракка), үөрэҕинэн инженер уонна юрист, 24 сыл устата Сэбилэниилээх Күүстэргэ сулууспалаабыта, онтон судаарыстыбаннай сулууспаҕа үлэлээбитэ, онтон 2013 сыллаахха «Маастар-Баан» вице-президенэ уонна сэбиэтин чилиэнэ этэ[193][194].
  • Двоюроднай быраата — Евгений Михайлович Путин (1933 олунньу 25 күнэ — 2024 кулун тутар 10 күнэ) — уролог, Иваново куоракка үлэлээбитэ[195][196][197][198][199][200].
  • Двоюроднай племяннига — Роман Игоревич Путин (төр. 1977), «Группа компаний МРТ» ООО дириэктэрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, «МРТ-АВИА» хос бас билээччитэ[201][202].
  • Двоюроднай балтын уола — Шеломов Михаил. 2000-с сыллартан 2017 сылга диэри Совкомфлот Санкт-Петербурдааҕы офисыгар кылаабынай исписэлииһинэн үлэлээбитэ. Бэйэтин дочернэй хампаанньаларын нөҥүө «Арассыыйа» баан, 8,4 %, «Согаз» 12,47 % (2004 сылтан), 100 % «СОГАЗ-недвижимость» (2009 сылтан), уонна Санкт-Петербургтан чугас курорт аттыгар массыына сүүрдэр суолун туппут «Игора драйв» хампаанньа 50 % бас билэр.
  • Двоюродай быраатынан племяннига — Михаил Путин. Үөрэҕинэн быраас, 2018 сыллаахха «Газпром» бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта буолбута. Судаарыстыба баһылыгын пресс-сэкирэтээрэ Дмитрий Песков бэчээккэ В. В. Путин ыраах аймах буоларын, кинини кытта бэрэсидьиэн «кэпсэппэт» диэн эппитэ.

Путин култуураҕа

Путины популярнай, уулусса, куйаар-ситим култууратыгар элбэхтик ааттыыллар. Киниэхэ анаммыт хаартыскалар, плакаттар, ырыалар, граффитилар, видеолар уонна киинэлэр (ол иһигэр документальнай киинэлэр), анекдоттар уонна да атын бааллар. Сэбиэскэй тэлэбиидэнньэҕэ сокуоннайа суох шпион туһунан «Сааскы уон сэттэ түгэн» диэн киинэни ырытан, киинэ учуонайдара Стивен Ловелл уонна Марк Липовецкай Путин уонна Штирлиц икки ардыларыгар тэҥнэһиилэри оҥороллор, иккиэн патриотическай миссияҕа бэриниилээх буолууну Европа имиджин кытта холбуур диэн бэлиэтииллэр[203][204].

Филателияҕа

Арассыыйа үс почта маарката В. В. Путиҥҥа анаммыта[205][206][207], ону тэҥэ Азербайджан[208], КНДӨ[209], Либерия[210], Молдавия[211], Словакия[212], Словения[213], Украина уонна Узбекистаан почта мааркалара[214].

undefined

Фильмография

  • 2001 — «Путин. Високосный год»[215][216]. Владимир Путин бэрэсидьиэнинэн олорбут бастакы сылын туһунан киинэ.
  • 2007 — «55» — Никита Михалков Владимир Путин бэрэсидьиэннээһинин туһунан документальнай киинэтэ. Путин 55 сааһын туолуутугар көрдөрбүттэрэ.
  • 2012 — «Путин, Россия и Запад» киинэ[217][218].
  • 2015 — «Президент» — Владимир Соловьев устуутугар Арассыыйатааҕы толору метражтаах документальнай киинэ.
  • 2015 — «Крым. Путь на Родину» диэн Андрей Кондрашов нууччалыы толору метражтаах документальнай киинэтэ.
  • 2015 — «Миропорядок» диэн Владимир Соловьев Арассыыйа толору метражтаах документальнай киинэтэ.
  • 2016 — «Украина в огне» диэн Игорь Лопатёнок Америка толору метражтаах документальнай киинэтэ.
  • 2017 — «Интервью с Путиным» диэн Оливер Стоун оҥорбут Америка түөрт чаастан турар документальнай киинэтэ.
  • 2017 — «Большой, любимый, дорогой» — «Десятая муза» оҕо киинэ устуудьуйатын нуучча кылгас уус-уран киинэтэ.
  • 2018 — «Валаам» диэн Андрей Кондрашов Арассыыйа документальнай киинэтэ.
  • 2018 — «Миропорядок 2018» диэн Владимир Соловьев Арассыыйа толору метражтаах документальнай киинэтэ.
  • 2018 — «Путин» диэн Андрей Кондрашов Арассыыйатааҕы толору метражтаах киинэтэ.
  • 2018 — «Свидетели Путина» диэн Виталий Манскай Арассыыйа документальнай киинэтэ.
  • 2018 — «Дело Собчака» — Вера Кричевская Арассыыйа документальнай киинэтэ.
  • 2019 — «В борьбе за Украину» диэн Игорь Лопатёнок Америка толору метражтаах документальнай киинэтэ.
  • 2020 — «Путин: история русского шпиона» Британскай минисериал[219]. Үс серияттан турар документальнай киинэ[220].
  • 2024 — суруналыыс, Tucker Carlson Network видеоплатформатын төрүттээччи Такер Карлсону кытта интервью[221].

Наҕараадалар уонна билинии

2007 сыллаахха Владимир Путины Америка Time сурунаала «Сыл киһитэ» диэн ааттаабыта[11].

Америка Forbes сурунаала көрдөрөрүнэн, 2013, 2014, 2015 уонна 2016 сылларга Путин аан дойдуга саамай сабыдыаллаах дьон испииһэгэр бастаабыта[11].

Арассыыйа уонна тас дойдулар үгүс академияларын, университеттарын бочуоттаах доктора[11].

Улуу Петр национальнай уопсастыбаннай бириэмийэтин лауреата (2001), «Православнай норуоттар сомоҕолоһууларын бөҕөргөтүүгэ чаҕылхай үлэлэрин иһин» бириэмийэ (2002), «Итэҕэл уонна бэриниилээх буолуу иһин» Андрей Первозваннай бириэмийэтин (2004), уонна аатынан Конфуций эйэ бириэмийэтин лауреата (КНӨ, 2011)[11].

2024 сыл сааһыгар Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтин Гудермес куоратыгар Арассыыйа спецназ университетыгар Путин аатын иҥэрбиттэрэ[222][223].

2025 сыл муус устар ыйыгар Путиҥҥа Аан дойдутааҕы этноспорт федерациятын лидердээһин бириэмийэтин иҥэрбиттэрэ[224].

Байыаннай сыбаанньа уонна кылааснай чин

  • Саппаас полковнига (1999 сыл)[225][226]
  • 1-ы кылаастаах Арассыыйа Федерациятын дьиҥнээх судаарыстыбаннай сүбэһитэ, (1997 сыл муус устар 3 күнэ)[227]

Библиография

Быһаарыылар

  1. ↑ «Отстояла вахту»: Владимир и Людмила Путины объявили о разводе // Forbes.ru. — 2013. — 6 Бэс ыйын. Архивировано 25 Олунньу 2023 года.
  2. ↑ 1 2 Геворкян Н. П., Тимакова Н. А., Колесников А. И. От первого лица. Разговоры с Владимиром Путиным. — Вагриус, 2000. — ISBN 5-264-00257-6
  3. ↑ Путин Владимир Владимирович // Аргументы и факты : газета. Архивировано 4 Ахсынньы 2013 года.(Дата обращения: 6 Тохсунньу 2013)
  4. ↑ Wladimir Putin // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  5. ↑ Delarge J. Vladimir POUTINE // Le Delarge (фр.) — Paris: Gründ, Jean-Pierre Delarge, 2001. — ISBN 978-2-7000-3055-6
  6. ↑ http://kremlin.ru/structure/president/presidents
  7. ↑ http://www.rbc.ru/society/08/05/2017/590fffe39a7947866e52b760
  8. ↑ http://www.nytimes.com/2009/05/16/world/europe/16gazprom.html?pagewanted=all
  9. ↑ http://espn.go.com/tennis/story/_/id/11738938/tennis-maria-sharapova-no-1-chances-take-hit-loss-caroline-wozniacki
  10. ↑ Итоговый результат Путина на выборах главы государства составил 87,28%, TACC. Сигэнии күнэ: 21 Кулун тутар 2024.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 ТАСС, 7 октября 2021. Биография Владимира Путина
  12. ↑ Putin: Russia’s Choice, (Routledge 2007), by Richard Sakwa, Chapter 9.
  13. ↑ Judah, Ben, Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin, Yale University Press, 2013, p. 17
  14. ↑ Kramer, Andrew E.. Pessimistic Outlook in Russia Slows Investment, and the Economy, The New York Times (18 February 2020). Сигэнии күнэ: 22 Кулун тутар 2023.
  15. ↑ 1 2 Колесников, А. Владимиру Путину дали семейный номер : Семья премьера прошла перепись населения : [арх. 4 Ыам ыйын 2019] // Коммерсантъ. — 2010. — № 193/П [4493] (18 Алтынньы). — С. 5.(Дата обращения: 12 Муус устар 2015)
  16. ↑ 1 2 В КОРНЯХ У ПРЕЗИДЕНТА. www.mk.ru. Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2019. Архивировано 10 Олунньу 2019 года.
  17. ↑ 1 2 От первого лица, 2000, Гл. «Сын»
  18. ↑ Память народа :: Документ о награде :: Путин Владимир Спиридонович, Медаль «За боевые заслуги». pamyat-naroda.ru. Сигэнии күнэ: 15 Сэтинньи 2015. Архивировано 17 Сэтинньи 2015 года.
  19. ↑ Путин Владимир Спиридонович 1911 г. р : [арх. 14 Алтынньы 2014] // Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг : Электронный банк документов.(Дата обращения: 12 Муус устар 2015)
  20. ↑ Документ о награде: Путин Владимир Спиридонович, Орден Отечественной войны I степени. pamyat-naroda.ru. «Память народа». Сигэнии күнэ: 15 Сэтинньи 2015. Архивировано 17 Сэтинньи 2015 года.
  21. ↑ 1 2 ПУТИНА Мария Ивановна это. politike.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 20 Тохсунньу 2022 года.
  22. ↑ 1 2 Владимир Путин – личный сайт. Владимир Путин – личный сайт. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 12 Муус устар 2022 года.
  23. ↑ Песков пояснил, в каких церквях крестили родителей Путина. ТАСС (7 Тохсунньу 2018). Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2018. Архивировано 26 Кулун тутар 2018 года.
  24. ↑ 1 2 3 4 «Путин». Фильм Андрея Кондрашова. Часть 2. Телеканал «Россия 1» (19 Кулун тутар 2018). Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2018. Архивировано 24 Кулун тутар 2018 года.
  25. ↑ Медведев, 2007
  26. ↑ Профессор Д. Момот о В.В. Путине и их тренере Усвяцове Л.И ~ Проза (Быль). www.chitalnya.ru. Сигэнии күнэ: 24 сент. 2022 г.. Архивировано 12 Муус устар 2021 года.
  27. ↑ Путин в кино: почему не сложилась карьера актёра. Как каскадёр Владимир Путин снимался на «Ленфильме» в 1970-х. Gazeta.ru (14 Ахсынньы 2017). Сигэнии күнэ: 2 Тохсунньу 2018. Архивировано 3 Тохсунньу 2018 года.
  28. ↑ Путин Владимир Владимирович. Выпускники — Исполнительная власть. Юридический факультет Санкт-Петербургского университета. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2013. Архивировано 13 Атырдьах ыйын 2013 года.
  29. ↑ 1 2 Биография Владимира Путина. tass.ru. Сигэнии күнэ: 28 Ыам ыйын 2022. Архивировано 4 Сэтинньи 2019 года.
  30. ↑ Биография Владимира Путина. Российская газета (18 Сэтинньи 2008). Сигэнии күнэ: 11 От ыйын 2016. Архивировано 1 От ыйын 2016 года.
  31. ↑ АИФ: Владимир Путин объяснил свои амбиции на президентство. Аргументы и факты, 18.10.2011. Сигэнии күнэ: 27 Олунньу 2012. Архивировано 27 Ыам ыйын 2012 года.
  32. ↑ Путин и Золотов рассказали о своём участии в событиях августа 1991 года. Росбизнесконсалтинг (22 Ыам ыйын 2018). Сигэнии күнэ: 22 Ыам ыйын 2018. Архивировано 22 Ыам ыйын 2018 года.
  33. ↑ 1 2 Биография Владимира Владимировича Путина. www.gazeta.ru (27 Олунньу 2001). Сигэнии күнэ: 11 От ыйын 2016. Архивировано 6 Кулун тутар 2018 года.
  34. ↑ *Распоряжение мэра Ленинграда от 28 июня 1991 года № 15-р «Об образовании комитете по внешним связям»
  35. ↑ 1 2 * Биография Владимира Владимировича Путина Архивная копия от 6 Кулун тутар 2018 на Wayback Machine // Газета.ру, 27.02.2001
  36. ↑ Вести.Ru, 15 марта 2018. Путин планировал работать таксистом в Петербурге. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 16 Кулун тутар 2018 года.
  37. ↑ 1 2 3 Владимир Владимирович Путин. Биография. Официальный сайт Президента России. Сигэнии күнэ: 22 Балаҕан ыйын 2015. Архивировано 28 Балаҕан ыйын 2015 года.
  38. ↑ 1 2 Рой Медведев, «Два президента. Борис Ельцин и Владимир Путин (К выходу в свет книги Б. Н. Ельцина „Президентский марафон“)» Архивная копия от 5 Ыам ыйын 2011 на Wayback Machine
  39. ↑ Юмашев рассказал, как Путин получил работу в Кремле. «Коммерсантъ» (22 нояб. 2019 г.). Сигэнии күнэ: 22 Сэтинньи 2019. Архивировано 23 Сэтинньи 2019 года.
  40. ↑ ГКУ объявляет войну коррупции Архивная копия от 25 Ыам ыйын 2008 на Wayback Machine // Коммерсантъ, 27.05.1997
  41. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 25.05.1998 г. № 575. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 27 Олунньу 2017. Архивировано 27 Олунньу 2017 года.
  42. ↑ 1 2 Владимир Путин: у меня большой опыт работы в КГБ СССР (рус.). Коммерсант (30 От ыйын 1998). Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2019. Архивировано 30 От ыйын 2019 года.
  43. ↑ Кремлёвская чистка Архивная копия от 25 Ыам ыйын 2008 на Wayback Machine // Коммерсантъ, 26.05.1998
  44. ↑ Указ президента России от 25.07.1998 № 886 «О Путине В. В.» Сигэнии күнэ: 8 Алтынньы 2010. Архивировано из оригинала 3 Бэс ыйын 2011 года.
  45. ↑ Страна невыездных (рус.). Коммерсантъ (23 Тохсунньу 2001). Сигэнии күнэ: 20 Ыам ыйын 2019. Архивировано 23 Муус устар 2019 года.
  46. ↑ Доминик Кеннеди. Отставка российского генерального прокурора "спасла миллиарды хозяина "Челси"" (рус.). ИноСМИ (12 Сэтинньи 2004). Сигэнии күнэ: 20 Ыам ыйын 2019. Архивировано 5 Ахсынньы 2020 года.
  47. ↑ Моральным обликом генпрокурора займется специальная комиссия. Gazeta.Ru (18 Кулун тутар 1999). Сигэнии күнэ: 20 Ыам ыйын 2019. Архивировано 9 Ыам ыйын 2019 года.
  48. ↑ Екатерина Заподинская. Последнее дело (рус.). Коммерсантъ (3 Муус устар 1999). Сигэнии күнэ: 20 Ыам ыйын 2019. Архивировано 24 Тохсунньу 2021 года.
  49. ↑ От Дагестана до Москвы через Грозный (рус.). «Коммерсантъ» (2 Атырдьах ыйын 2004). Сигэнии күнэ: 25 Ыам ыйын 2022. Архивировано 25 Ыам ыйын 2022 года.
  50. ↑ Отрывок из книги Петра Авена «Время Березовского»: интервью с Валентином Юмашевым / Классный журнал / Русский пионер. ruspioner.ru. Сигэнии күнэ: 25 Ыам ыйын 2022. Архивировано 8 Бэс ыйын 2022 года.
  51. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 09.08.1999 г. № 1011. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 27 Олунньу 2017. Архивировано 27 Бэс ыйын 2021 года.
  52. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 09.08.1999 г. № 1012. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 13 Кулун тутар 2022 года.
  53. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 «Но потом, как видите, втянулся». «Коммерсантъ» (29 мар. 2020 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 28 От ыйын 2021 года.
  54. ↑ Телеобращение Ельцина: полный текст. gazeta.lenta.ru. Сигэнии күнэ: 20 Ахсынньы 2006. Архивировано 23 Тохсунньу 2009 года.
  55. ↑ [1] Архивная копия от 14 Сэтинньи 2021 на Wayback Machine Результаты голосования
  56. ↑ 1 2 Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 743—744
  57. ↑ «Как Верховный суд РФ рассматривает дела террористов» // Коммерсантъ, 18 марта 2005
  58. ↑ Чеченская Республика Ичкерия в августе-сентябре 1999 года // Igpi.Ru. Сигэнии күнэ: 2 Балаҕан ыйын 2012. Архивировано из оригинала 3 Тохсунньу 2017 года.
  59. ↑ Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 768
  60. ↑ Президент России Борис Ельцин, объявив сегодня о своей отставке с поста главы государства, возложил исполнение обязанностей президента на председателя Правительства Владимира Путина Архивная копия от 28 Бэс ыйын 2021 на Wayback Machine // Официальный сайт президента России, 31 декабря 1999
  61. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 31.12.1999 г. № 1763. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 1 Алтынньы 2021 года.
  62. ↑ Вступление Владимира Путина в должность президента России //Москва, Кремль 7 мая 2000. Сигэнии күнэ: 10 Ыам ыйын 2015. Архивировано из оригинала 5 Кулун тутар 2016 года.
  63. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 17.05.2000 г. № 861. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 27 Олунньу 2017. Архивировано 8 Бэс ыйын 2021 года.
  64. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 24.02.2004 г. № 264. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 27 Олунньу 2017. Архивировано 7 Бэс ыйын 2021 года.
  65. ↑ Операция "Чистые головы". Коммерсантъ (1 мар. 2004 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 8 Бэс ыйын 2021 года.
  66. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 05.03.2004 г. № 300. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 27 Олунньу 2017. Архивировано 8 Бэс ыйын 2021 года.
  67. ↑ Владимир Путин лидирует на выборах президента России. /www.putin2004.ru. Сигэнии күнэ: 24 сент. 2022 г..
  68. ↑ Вступление Владимира Путина в должность президента России //Москва, Кремль 7 мая 2004. Сигэнии күнэ: 11 Олунньу 2020. Архивировано из оригинала 2 Алтынньы 2015 года.
  69. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 12.09.2007 г. № 1184. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 27 Олунньу 2017. Архивировано 7 Бэс ыйын 2021 года.
  70. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 14.09.2007 г. № 1202. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 27 Олунньу 2017. Архивировано 7 Бэс ыйын 2021 года.
  71. ↑ Выступление Владимира Путина на церемонии вступления Дмитрия Медведева в должность президента России. Сигэнии күнэ: 11 Ыам ыйын 2015. Архивировано 7 Бэс ыйын 2021 года.
  72. ↑ Путин на втором месте в списке Time «100 самых влиятельных людей мира». Перевод статьи Мадлен Олбрайт. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 14 Бэс ыйын 2021 года.
  73. ↑ оригинал. Сигэнии күнэ: 2 Ыам ыйын 2008. Архивировано 25 Атырдьах ыйын 2013 года.
  74. ↑ Вторая чеченская война официально завершена (рус.). РИА Новости (16 Муус устар 2009). Сигэнии күнэ: 10 Бэс ыйын 2021. Архивировано 10 Бэс ыйын 2021 года.
  75. ↑ Хроника второй чеченской войны (рус.). Коммерсантъ (30 Балаҕан ыйын 2015). Сигэнии күнэ: 10 Бэс ыйын 2021. Архивировано 10 Бэс ыйын 2021 года.
  76. ↑ Млечин, 2012, Николай Патрушев. Неодворяне у власти и в бизнесе
  77. ↑ Report for Selected Countries and Subjects. Сигэнии күнэ: 28 От ыйын 2022. Архивировано 21 Балаҕан ыйын 2021 года.
  78. ↑ Основные социально-экономические индикаторы уровня жизни населения. Федеральная служба государственной статистики (15 От ыйын 2006). Сигэнии күнэ: 14 Бэс ыйын 2022. Архивировано из оригинала 15 Бэс ыйын 2006 года.
  79. ↑ Уровень бедности и глубина бедности. www.demoscope.ru. Сигэнии күнэ: 19 Тохсунньу 2007. Архивировано 14 Бэс ыйын 2021 года.
  80. ↑ 1 2 Двадцать лет вместе. «Коммерсантъ» (10 мая 2020 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 2 Кулун тутар 2022 года.
  81. ↑ Индексы производства по отдельным видам экономической деятельности Российской Федерации в % к 1992 году Архивная копия от 14 Бэс ыйын 2021 на Wayback Machine // Росстат
  82. ↑ 1 2 ТАСС, 11 февраля 2019. История нацпроектов в России
  83. ↑ 1 2 Путин — о нацпроектах Архивная копия от 27 Кулун тутар 2008 на Wayback Machine // Росбалт, 26 апреля 2007
  84. ↑ О. В. Воронкова «Государственная политика регулирования уровня бедности населения в России и других странах»(недоступная ссылка — история).
  85. ↑ Последствия вступления России в ВТО в масштабе секторов и всей экономики. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 21 Ахсынньы 2018 года.
  86. ↑ Близок час растраты: куда приведет Россию использование средств из Фонда национального благосостояния (рус.). Forbes.ru. Сигэнии күнэ: 14 Бэс ыйын 2022. Архивировано 14 Балаҕан ыйын 2019 года.
  87. ↑ Поступление иностранных инвестиций по типам Архивная копия от 13 Олунньу 2022 на Wayback Machine // Росстат
  88. ↑ Хроники 1999–2009 гг.: «Обязан посадить». «Ведомости» (23 Кулун тутар 2009). Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2009. Архивировано из оригинала 26 Кулун тутар 2009 года.
  89. ↑ 1 2 Интервью в эфире программы «Завтрак с Фростом» на телеканале «Би-би-си». kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2021. Архивировано 25 От ыйын 2021 года.
  90. ↑ Интерфакс, 21 февраля 2022. Путин рассказал, как спросил Клинтона о возможности РФ вступить в НАТО
  91. ↑ 1 2 Putin’s Russia Is 20 Years Old and Stronger Than Ever. Or Is It?, Bloomberg.com (28 Ахсынньы 2019). Архыыптаммыт 2022, Кулун тутар 22 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 14 Бэс ыйын 2022.
  92. ↑ Константиновна, Рыбалко Ольга (13 мар. 2014 г.). «Вторая администрация Дж. Буша-мл. И американо-российские отношения». Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения (6): 59–65.
  93. ↑ Отношения Россия – НАТО: новое качество. Декларация глав государств и правительств Российской Федерации и государств – членов НАТО. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2021. Архивировано 24 Алтынньы 2021 года.
  94. ↑ Россия хочет вернуться на военные базы во Вьетнаме и на Кубе и планирует размещение военных баз на Сейшелах - Газета.Ru | Политика. Архивировано 18 Атырдьах ыйын 2016 года.
  95. ↑ Андре Либих. Владимир Путин и 15 минут его славы // Le Temps, 07.11.2013. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2021. Архивировано 7 Бэс ыйын 2021 года.
  96. ↑ Магистр иностранных дел. «Коммерсантъ» (9 янв. 2020 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 28 От ыйын 2021 года.
  97. ↑ Россия и Китай поделят спорные острова, BBC (21 Алтынньы 2004). Архыыптаммыт 2020, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 14 Бэс ыйын 2022.
  98. ↑ Размен Большого острова. Сигэнии күнэ: 12 Ахсынньы 2010. Архивировано из оригинала 27 Бэс ыйын 2013 года.
  99. ↑ Россия и Китай завершили процесс юридического оформления госграницы. Сигэнии күнэ: 8 Алтынньы 2010. Архивировано 4 Сэтинньи 2004 года.
  100. ↑ Каталог. rusmarka.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 15 Бэс ыйын 2021 года.
  101. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 08.05.2012 г. № 612. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 9 Ыам ыйын 2018 года.
  102. ↑ Анастасия Корня, Елена Мухаметшина, Ольга Чуракова. За счёт чего Владимир Путин установил выборный рекорд. Ведомости (19 Кулун тутар 2018). Сигэнии күнэ: 20 Кулун тутар 2018. Архивировано 20 Кулун тутар 2018 года.
  103. ↑ Владимир Путин вступил в должность Президента России(нууч.), kremlin.ru. Архыыптаммыт 2021, Тохсунньу 19 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 7 Ыам ыйын 2018.
  104. ↑ Путин вступил в должность президента России(нууч.), Известия (7 мая 2018). Архыыптаммыт 2018, Ыам ыйын 7 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 7 Ыам ыйын 2018.
  105. ↑ Разбираемся в конституционных поправках (рус.). www.advgazeta.ru. Сигэнии күнэ: 7 Бэс ыйын 2022.
  106. ↑ 1 2 «Идеальный шторм». С какими вызовами столкнулся Путин в 2020 году // ТАСС, 31.12.2020. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 30 Сэтинньи 2021 года.
  107. ↑ Путин сообщил о планах выдвигаться на новый президентский срок. https://ria.ru (8 Ахсынньы 2023). Сигэнии күнэ: 8 Ахсынньы 2023.
  108. ↑ Памфилова огласила итог выборов президента России, РБК. Сигэнии күнэ: 21 Кулун тутар 2024.
  109. ↑ В. Путин: По-прежнему велик процент людей, живущих за чертой бедности. РБК. Сигэнии күнэ: 31 Кулун тутар 2013. Архивировано 3 Муус устар 2013 года.
  110. ↑ Резервный фонд официально прекратил своё существование. РБК (1 Олунньу 2018). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 1 Муус устар 2022 года.
  111. ↑ Правительство внесло в Госдуму проект повышения пенсионного возраста(нууч.), РИА Новости (16 июня 2018). Архыыптаммыт 2018, От ыйын 9 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 30 Алтынньы 2018.
  112. ↑ Предложения Путина по изменению пенсионного законодательства(нууч.), РИА Новости (29 августа 2018). Архыыптаммыт 2018, Балаҕан ыйын 11 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022.
  113. ↑ Минфин: Реализация предложений Путина по изменениям пенсионной системы потребует 500 млрд, РЕН ТВ (29 Атырдьах ыйын 2018). Архыыптаммыт 2018, Алтынньы 11 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022.
  114. ↑ Владимир Путин подписал закон о совершенствовании пенсионной системы (рус.). Государственная дума. Сигэнии күнэ: 4 Алтынньы 2018. Архивировано 3 Алтынньы 2018 года.
  115. ↑ Официальный интернет-портал правовой информации. publication.pravo.gov.ru. Сигэнии күнэ: 4 Алтынньы 2018. Архивировано 4 Алтынньы 2018 года.
  116. ↑ Обращение к гражданам России. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 8 Муус устар 2022 года.
  117. ↑ Путин подписал закон о кредитных каникулах // ТАСС, 03.04.2020. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 10 Муус устар 2022 года.
  118. ↑ Перечень поручений по итогам совещания о санитарно-эпидемиологической обстановке. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 21 Кулун тутар 2022 года.
  119. ↑ Путин подписал закон о налогообложении процентов по вкладам свыше 1 млн рублей // ТАСС, 01.04.2020. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 7 Бэс ыйын 2021 года.
  120. ↑ В 26 регионах России ввели режим самоизоляции — РИА Новости, 31.03.2020. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 23 Тохсунньу 2022 года.
  121. ↑ Путин обратился к россиянам в связи с распространением коронавируса — РИА Новости, 25.03.2020. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 7 Бэс ыйын 2021 года.
  122. ↑ Путин предоставил россиянам неделю выходных из-за коронавируса // ТАСС. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 1 Тохсунньу 2022 года.
  123. ↑ Путин дал регионам полномочия выбирать режим для борьбы с коронавирусом // ТАСС, 02.04.2020. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 2 Муус устар 2022 года.
  124. ↑ Обращение к гражданам России. kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 8 Муус устар 2022 года.
  125. ↑ Владимир Путин нашёл средство от COVID. Коммерсантъ (11 Балаҕан ыйын 2020). Сигэнии күнэ: 3 Балаҕан ыйын 2020. Архивировано 11 Атырдьах ыйын 2020 года.
  126. ↑ Путин сообщил о нескольких десятках заболевших COVID в его окружении. РБК (16 Балаҕан ыйын 2021). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 12 Сэтинньи 2021 года.
  127. ↑ «Социальная дистанция» на встрече Макрона и Путина вызвала резонанс во Франции. 1news.az. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 15 Олунньу 2022 года.
  128. ↑ Кремль объяснил большую дистанцию на встречах Путина с Шойгу и Лавровым. РБК. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 15 Кулун тутар 2022 года.
  129. ↑ Клепач А. Н. Российская экономика на пути к новой модели развития. Среднесрочные и долгосрочные вызовы и поле решений. Институт исследований и экспертизы ВЭБ.РФ (21 Алтынньы 2020). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 8 Бэс ыйын 2021 года.
  130. ↑ Шойгу назначен министром обороны вместо Сердюкова | РИА Новости. Сигэнии күнэ: 31 Кулун тутар 2013. Архивировано 3 Муус устар 2013 года.
  131. ↑ Гиперболоид инженеров Путина. «Коммерсантъ» (1 мар. 2018 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 13 Кулун тутар 2022 года.
  132. ↑ Баллистическая экономика. «Коммерсантъ» (1 мар. 2018 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 13 Кулун тутар 2022 года.
  133. ↑ РБК, 2 июня 2020. Россия определила четыре случая применения ядерного оружия
  134. ↑ Bloomberg перечислил главные достижения Путина на посту президента // РБК, 30.12.19. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 11 От ыйын 2021 года.
  135. ↑ «Им не о чем говорить». Газета.Ru. Сигэнии күнэ: 11 От ыйын 2016. Архивировано 18 Атырдьах ыйын 2016 года.
  136. ↑ Б. Обама опроверг предположения о плохих отношениях с В. Путиным — РосБизнесКонсалтинг. Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2013. Архивировано 22 Тохсунньу 2019 года.
  137. ↑ Б. Обама отменил встречу с В. Путиным в Москве // Top.rbc.ru. Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2013. Архивировано из оригинала 10 Атырдьах ыйын 2013 года.
  138. ↑ «Russia says U.N. Syria draft unacceptable: Itar-Tass». Архивная копия от 28 Тохсунньу 2012 на Wayback Machine
  139. ↑ ТАСС, 28 сентября 2018. Боевое крещение Сирией. О каком российском оружии узнал весь мир. 30 сентября 2015 года началась операция Вооруженных сил РФ в Сирии. ТАСС — о вооружении и военной технике, которые прошли апробацию в Арабской Республике за три года
  140. ↑ Владимир Путин в ООН и правила поведения для нашего мира Архивная копия от 22 Муус устар 2021 на Wayback Machine // РИА Новости
  141. ↑ Основные этапы российской операции в Сирии. «Коммерсантъ» (11 дек. 2017 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 13 Кулун тутар 2022 года.
  142. ↑ «В добрый путь». «Коммерсантъ» (11 дек. 2017 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 14 Сэтинньи 2021 года.
  143. ↑ Что мы знаем о сбитом на турецко-сирийской границе Су-24 (рус.). BBC News Русская служба (24 Сэтинньи 2015). Сигэнии күнэ: 12 Бэс ыйын 2022. Архивировано 12 Бэс ыйын 2022 года.
  144. ↑ ТАСС, 22 октября 2019. Путин и Эрдоган завершили переговоры в Сочи. Они длились более шести часов
  145. ↑ Путин и Эрдоган открыли «Турецкий поток» // РБК, 08.01.2020. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 1 Муус устар 2022 года.
  146. ↑ Россия и Абхазия подписали новый договор о союзничестве и стратегическом партнёрстве. Сигэнии күнэ: 24 Сэтинньи 2014. Архивировано 5 Кулун тутар 2013 года.
  147. ↑ Путин и Хаджимба подписали новый договор между Россией и Абхазией. Сигэнии күнэ: 24 Сэтинньи 2014. Архивировано 5 Кулун тутар 2013 года.
  148. ↑ Интеграции открыли путь. «Коммерсантъ» (5 нояб. 2021 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 26 Сэтинньи 2021 года.
  149. ↑ Совместное заявление Председателя Правительства Российской Федерации и Премьер-министра Республики Беларусь о текущем развитии и дальнейших шагах по углублению интеграционных процессов в рамках Союзного государства. 10.09.2021. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 20 Кулун тутар 2022 года.
  150. ↑ Две страны — одна экономика. «Коммерсантъ» (10 сент. 2021 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 15 Кулун тутар 2022 года.
  151. ↑ Победа пришла откуда не ждали. «Коммерсантъ» (30 дек. 2020 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 21 Сэтинньи 2021 года.
  152. ↑ РБК, 30 сентября 2023. Более 100 тыс. жителей Нагорного Карабаха уехали в Армению
  153. ↑ РБК, 28 сентября 2023. Глава Карабаха подписал указ о прекращении существования республики
  154. ↑ РБК, 28 сентября 2023. МИД России предупредил Армению о последствиях ратификации статута МУС
  155. ↑ Сирийская партия: как на инициативы Путина в ООН отреагировал Запад. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2015. Архивировано 30 Балаҕан ыйын 2015 года.
  156. ↑ Александр Андреев. Поворот на Восток (рус.). www.ria.ru. РИА Новости (21 Ыам ыйын 2014). Сигэнии күнэ: 27 Кулун тутар 2017. Архивировано 28 Кулун тутар 2017 года.
  157. ↑ Газопровод «Якутия — Хабаровск — Владивосток» получил название «Сила Сибири» Архивная копия от 4 Ахсынньы 2019 на Wayback Machine // News.Ykt.Ru
  158. ↑ Россия начала поставки газа в Китай по газопроводу «Сила Сибири» (рус.). ТАСС. Сигэнии күнэ: 2 Ахсынньы 2019. Архивировано 2 Ахсынньы 2019 года.
  159. ↑ РБК, 24 февраля 2023. Китай опубликовал план урегулирования конфликта на Украине из 12 пунктов
  160. ↑ ТАСС, 9 апреля 2024. МИД РФ: государственный визит Путина в Китай предстоит в 2024 году
  161. ↑ Керченский мост будет автомобильным и железнодорожным. ТАСС (19 марта 2014). Сигэнии күнэ: 8 Олунньу 2018. Архивировано 18 Ыам ыйын 2018 года.
  162. ↑ Shaun Walker. Russia's bridge link with Crimea moves nearer to completion (англ.). the Guardian (31 Атырдьах ыйын 2017). Сигэнии күнэ: 7 Бэс ыйын 2018. Архивировано 14 Балаҕан ыйын 2021 года.
  163. ↑ Путин заявил Шольцу и Макрону о намерении подписать указ о признании ДНР и ЛНР. Ведомости. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 17 Кулун тутар 2022 года.
  164. ↑ РБК, 8 мая 2017. Путин навестил своего бывшего начальника по резидентуре КГБ в Дрездене
  165. ↑ Николай Токарев: путь от КГБ до «Транснефти». Ведомости. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 25 Кулун тутар 2022 года.
  166. ↑ Почему Путин сказал, что помилует Ходорковского | ИноСМИ. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 14 Бэс ыйын 2021 года.
  167. ↑ Освобождение Михаила Ходорковского — милость князя Путина | ИноСМИ. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 7 Бэс ыйын 2021 года.
  168. ↑ 2014 Executive Orders Signed by Barack Obama. National Archives (26 авг. 2016 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 13 Кулун тутар 2022 года.
  169. ↑ РБК, 29 марта 2016. Информационный вброс: что известно про друга президента Сергея Ролдугина
  170. ↑ Часов не замечает: к кому и на сколько опаздывал Путин. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 1 Муус устар 2022 года.
  171. ↑ РБК, 13 января 2024. Экс-премьер Польши заявил о «глубоко тревожной» ситуации на Украине
  172. ↑ РБК, 22 июня 2024. Идеолог Brexit заявил, что конфликт Москвы и Киева спровоцировал Запад
  173. ↑ 25 лет коррупционной «заразе» (рус.). Газета.Ru. Сигэнии күнэ: 27 Алтынньы 2022. Архивировано 27 Алтынньы 2022 года.
  174. ↑ ТАСС, 10 февраля 2023. Кого из бывших губернаторов приговорили к реальным срокам заключения
  175. ↑ РБК, 1 декабря 2022. Суд приговорил братьев Магомедовых к 19 и 18 годам лишения свободы
  176. ↑ Lenta.ru, 12 b.kz 2024/ В Госдуме раскрыли масштаб воровства в Минобороны
  177. ↑ Коммерсантъ, 13 июля 2024. В деле бывшего замминистра обороны Иванова могут появиться новые фигуранты
  178. ↑ Ernst & Young отметила снижение коррупционных рисков в России. Ведомости. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 8 Муус устар 2022 года.
  179. ↑ РБК, 17 марта 2023. Суд в Гааге выдал ордер на арест Путина и Львовой-Беловой
  180. ↑ Спортивные увлечения Владимира Путина. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 11 Тохсунньу 2022 года.
  181. ↑ Советский спорт - новости футбол, хоккей, биатлон и другие виды спорта. Советский спорт. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 25 Сэтинньи 2020 года.
  182. ↑ Путин считает, что немецкий язык больше отличается точностью, а русский — изяществом. ТАСС (12 Тохсунньу 2016). Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2016. Архивировано 16 Балаҕан ыйын 2016 года.
  183. ↑ Эдуард Футурье. Германский политик: Путин говорит по-немецки так же хорошо, как я. Ридус (14 Муус устар 2016). Сигэнии күнэ: 1 Атырдьах ыйын 2016. Архивировано 16 Балаҕан ыйын 2016 года.
  184. ↑ Песков рассказал, на каких языках общаются лидеры "нормандской четвёрки". РИА Новости. Сигэнии күнэ: 22 Алтынньы 2016. Архивировано 22 Алтынньы 2016 года.
  185. ↑ Wenn ein Präsident zum Dolmetscher wird // World Economy Архивная копия от 12 Ахсынньы 2019 на Wayback Machine
    Когда Президент Путин превращается в переводчика Архивная копия от 2 Ахсынньы 2019 на Wayback Machine // Центр Актуальной Политики Архивная копия от 19 Сэтинньи 2019 на Wayback Machine
  186. ↑ Песков официально подтвердил развод Путина Архивная копия от 18 Атырдьах ыйын 2016 на Wayback Machine. Газета. Ру.
  187. ↑ Владимир Путин и Людмила Путина объявили, что их брак завершён (рус.). РИА Новости (6 Бэс ыйын 2013). Сигэнии күнэ: 6 Бэс ыйын 2013. Архивировано 6 Бэс ыйын 2013 года.
  188. ↑ Колядина Е. Людмила Вербицкая, ректор Санкт-Петербургского госуниверситета: Дочери Путина были отлично подготовлены Архивная копия от 20 Тохсунньу 2022 на Wayback Machine // Комсомольская правда, 05.08.2005
  189. ↑ Путин стал дедушкой, РБК. Ежедневная деловая газета (16 Атырдьах ыйын 2012). Архыыптаммыт 2015, Сэтинньи 17 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 15 Сэтинньи 2015.
  190. ↑ Айсылу Кадырова. «Я страшно боюсь вопросов о Путине» Архивная копия от 1 Муус устар 2022 на Wayback Machine «Вечерняя Казань», 20.03.2014
  191. ↑ Кроме политики: Путин рассказал Стоуну о своих внуках (рус.). RT (10 Бэс ыйын 2017). Сигэнии күнэ: 10 Бэс ыйын 2017. Архивировано 10 Бэс ыйын 2017 года.
  192. ↑ У Путина родился второй внук (рус.). НТВ (15 Бэс ыйын 2017). Сигэнии күнэ: 15 Бэс ыйын 2017. Архивировано 16 Бэс ыйын 2017 года.
  193. ↑ Игорь Александрович Путин. Биографическая справка | РИА Новости. Сигэнии күнэ: 20 Сэтинньи 2013. Архивировано 23 Сэтинньи 2013 года.
  194. ↑ У Мастер-банка поехала крыша. Газета.Ru. Сигэнии күнэ: 11 От ыйын 2016. Архивировано 7 Атырдьах ыйын 2016 года.
  195. ↑ Общественная служба новостей, 11 марта 2014. Ушёл из жизни двоюродный брат президента РФ Владимира Путина
  196. ↑ Новости Иваново, 11 марта 2024. Умер Евгений Путин. Ивановскому брату президента 25 февраля исполнился 91 год
  197. ↑ Новости Иваново. 90-летний юбилей отмечает Евгений Михайлович Путин. Это ведущий ивановский врач-уролог, который ставил на ноги своих пациентов в период 1970-90 годах
  198. ↑ lenta.ru, 12 марта 2024. Умер двоюродный брат Путина
  199. ↑ Царьград, 12 марта 2024. В Иванове в 91 год скончался двоюродный брат президента Владимира Путина. Евгений Путин в Иванове был ведущим врачом-урологом с 1970-х годов
  200. ↑ Московский комсомолец в Иваново, 12 марта 2024. В Суздале скончался Евгений Путин, когда-то работавший врачом в Иванове
  201. ↑ Губернатор Василий Юрченко уволил Путина :: Новосибирск Архивная копия от 28 Ахсынньы 2013 на Wayback Machine. Top.rbc.ru.
  202. ↑ Силовики нагуляют автожир. Архивная копия от 29 Алтынньы 2013 на Wayback Machine Ъ-Газета.
  203. ↑ Ловелл С. «Семнадцать мгновений весны» и семидесятые. Перевод Н. Полтавцевой // Новое литературное обозрение : журнал. — 2013. — № 5.
  204. ↑ Липовецкий М. Искусство алиби: «Семнадцать мгновений» в свете нашего опыта // Неприкосновенный запас. 2007. № 3. С. 131.
  205. ↑ №584. 26 марта 2000 года Президентом Российской Федерации избран В. В. Путин. АО «Марка». Сигэнии күнэ: 11 Бэс ыйын 2020. Архивировано 11 Бэс ыйын 2020 года.
  206. ↑ №1585. 7 мая 2012 года В. В. Путин вступил в должность Президента Российской Федерации. АО «Марка». Сигэнии күнэ: 11 Бэс ыйын 2020. Архивировано 11 Бэс ыйын 2020 года.
  207. ↑ № 2343. Вступление в должность Президента Российской Федерации. АО «Марка». Сигэнии күнэ: 11 Бэс ыйын 2020. Архивировано 11 Бэс ыйын 2020 года.
  208. ↑ 2001, December, 20. Friendly relations between Azerbaijan and Russia. (англ.). Азермарка (20 Ахсынньы 2001). Сигэнии күнэ: 11 Олунньу 2020. Архивировано 6 Муус устар 2012 года.
  209. ↑ Акопов П. Политики с зубцами и без // Политический журнал. — 2005. — № 33 (84). — 10 октября.(Дата обращения: 12 Олунньу 2010) Архыыптаммыт 2009, От ыйын 29 күнүгэр.
  210. ↑ МирМ@рок :: Новости сайта. mirmarok.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 11 От ыйын 2021 года.
  211. ↑ Summitul Comunităţii Statelor Independente. Chişinău 2002(недоступная ссылка — история). Знаки почтовой оплаты и филателия. 2002. Poşta Moldovei. Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2010. Архивировано 6 Муус устар 2012 года.
  212. ↑ Slovakia Summit 2005 (англ.). Postage stamps. Chronological list. Postal Philatelic Service; Slovenská pošta, a.s.. Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2010. Архивировано из оригинала 19 Муус устар 2005 года.
  213. ↑ Michel-Katalog Europa. Bd. 1. Mitteleuropa 2006. — Unterschleißheim: Schwaneberger Verlag GmbH, 2006. — 1151 S. — ISBN 3-87858-691-4.(ниэм.)
  214. ↑ 645. Почтовая марка с купоном «Ислам Каримов и Владимир Путин»(недоступная ссылка — история). Каталог. 2006. Почтовые марки. Почтовые марки Узбекистана; Открытое акционерное общество «Узбекистон почтаси». Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2010.
  215. ↑ Фильм Виталия Манского «Родина или Смерть» выходит в российский прокат — Российская газета. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 22 Балаҕан ыйын 2021 года.
  216. ↑ Юбилей Владимира Путина отметят на мировом уровне. «Коммерсантъ» (4 окт. 2012 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 23 От ыйын 2021 года.
  217. ↑ Россия, Путин и НТВ Телелидеры // 20-26 февраля Архивная копия от 24 Бэс ыйын 2021 на Wayback Machine газета «Коммерсантъ» № 36 от 29.02.2012, стр. 4
  218. ↑ BBC показала третью часть фильма «Путин, Россия и Запад», посвящённую отношениям Москвы и Тбилиси Архивная копия от 24 Бэс ыйын 2021 на Wayback Machine INTERFAX.RU 3 февраля 2012
  219. ↑ В Великобритании показывают сериал о Путине. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 23 От ыйын 2021 года.
  220. ↑ Британский телеканал снимет документальный фильм о Владимире Путине — Международная панорама — ТАСС. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 23 От ыйын 2021 года.
  221. ↑ Интервью Такеру Карлсону. Официальный сайт президента России (9 Олунньу 2024). Сигэнии күнэ: 9 Олунньу 2024.
  222. ↑ РБК, 29 октября 2024. Кадыров приехал в атакованный дронами университет спецназа в Гудермесе
  223. ↑ Абдулла ШАКИРОВ. Университет спецназа в Гудермесе назвали именем Владимира Путина (рус.). kp.ru - (20 Олунньу 2024). Сигэнии күнэ: 21 Олунньу 2024.
  224. ↑ Путин стал лауреатом премии за лидерство Всемирной федерации этноспорта. https://russian.rt.com. RT (20 Муус устар 2025). Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2025.
  225. ↑ Аргументы и Факты: новости России и мира. aif.ru. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 15 Муус устар 2022 года.
  226. ↑ Полковник из запаса. «Коммерсантъ» (10 авг. 1999 г.). Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 13 Кулун тутар 2022 года.
  227. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 3 апреля 1997 года № 285 «О присвоении квалификационных разрядов федеральным государственным служащим Администрации Президента Российской Федерации». Сигэнии күнэ: 11 Олунньу 2020. Архивировано из оригинала 20 Алтынньы 2011 года.
  228. ↑ Статью Путина к 80-летию начала войны опубликуют в ZEIT ONLINE и еженедельнике Die Zeit — Общество — ТАСС. Сигэнии күнэ: 16 Муус устар 2022. Архивировано 23 От ыйын 2021 года.

Литэрэтиирэ

  • Гуревич В. Д. Владимир Путин. Родители. Друзья. Учителя. — СПб.: Изд-во Юрид. ин-та, 2004. — 173 с. — ISBN 5-86247-068-9
  • Дегоев В. В., Ибрагимов Р. Ю. Россия при Путине: обретения, тревоги, надежды. — М.: Империум XXI век, 2007. — 237 с. — ISBN 978-5-91317-005-7
  • Зайпель Х. Путин: Логика власти. — Время, 2016. — 384 с. — ISBN 978-5-9691-1508-8
  • Путин, Владимир Владимирович / С. Л. Кравец (мировоззренческие основы государственной политики, внутренняя политика), Ф. А. Лукьянов (внешнеполитическая концепция, внешняя политика), В. А. Мау (экономика), Е. Э. Чуковская (законодательство, вопросы культуры) // Пустырник — Румчерод. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 8—29. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 28). — ISBN 978-5-85270-365-1.
  • Леонов Н. С. Что ещё может Путин? — М.: Алгоритм, 2013. — 256 с. — (Как Путину обустроить Россию). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4438-0251-0
  • Лузянин С. Г. Восточная политика Владимира Путина : возвращение России на «Большой Восток» (2004-2008 гг.). — М.: АСТ, 2007. — 446 с. — ISBN 5-17-041020-4
  • Медведев Р. А. Время Путина. — М.: Время, 2014. — 720 с. — (Собрание сочинений Медведевых Роя и Жореса). — ISBN 978-5-9691-0855-4
  • Медведев Р. А. Владимир Путин. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 685 с. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03059-6
  • Млечин Л. М. Путин и Трамп. Враги, соперники, конкуренты?. — М., 2019. — ISBN 978-5-6040607-1-1
  • Млечин Л. М. Путин. Россия перед выбором. — СПб.: Питер, 2012. — 448 с. — ISBN 978-5-459-01226-2
  • Рар А. Владимир Путин: «Немец» в Кремле. — М.: ОЛМА-Пресс, 2001. — 318 с. — (Проект «Путин»). — ISBN 5-224-02143-X
  • Рар А. Владимир Путин. Лучший немец в Кремле. — М.: Алгоритм, 2012. — 237 с. — (Проект «Путин»). — ISBN 978-5-4320-0039-2
  • Рар А. Куда пойдёт Путин?: Россия между Китаем и Европой (Почему Западу нужна Россия: Экспертный анализ). — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2012. — 352 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-373-04735-7
  • Стратиевски Д., Гонсаленс К. Путин, водка и казаки: Представления о России на Западе. — М.: Алгоритм, 2014. — 208 с. — (Проект «Путин»). — 2500 экз. — ISBN 978-5-699-71816-0, 978-5-4438-0770-6
  • Таланов В. Л. Психологический портрет Владимира Путина. — СПб.: Б&К, 2000. — 61 с. — ISBN 5-93414-018-3
  • Хатчинс К., Коробко А. Путин / Пер. с англ. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2012. — 432 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-373-04767-8
  • Чадаев А. В. Путин. Его идеология. — М.: Европа, 2006. — 230 с. — (Идеологии). — ISBN 5-9739-0040-1
  • Karen Dawisha Putin's Kleptocracy: Who Owns Russia?. — Simon and Schuster., 2015. — 464 с. — ISBN 9781476795201
  • Оливер Стоун Интервью с Владимиром Путиным. — М.: Альпина Паблишер. — 350 с. — ISBN 978-5-9614-6477-1
  • Boyd-Barrett, Olive. Western Mainstream Media and the Ukraine Crisis : A study in conflict propaganda. — L. : Routledge ; N.Y., 2017. — ISBN 978-1-315-55968-1.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар