Донской Семен Николаевич (иккис)

1895 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр^[1] (атын дааннайдарынан — бэс ыйын 28 күнүгэр^[2]) Бүлүү уокуругун Марха улууһун (билигин Ньурба улууһа) Малдьаҕар нэһилиэгэр улуус кулубатын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

1914 сыллаахха Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэ түөрт кылааһын бүтэрбитэ. 19 саастааҕар Петербург куоракка Психоневрология институтугар үөрэнэ киирбитэ. Биир сылынан үөрэҕин Юрьев университетын (билигин — Тарту университета, Эстония) мэдиссиинэ факультетыгар көһөртөрбүтэ, ол эрээри доруобуйата мөлтөөн салгыы үөрэммэтэҕэ. 1916—1918 сс. Финляндияҕа «Халила» санаторийга эмтэммитэ.

1918 сыл бүтүүтүгэр Саха сиригэр төннүбүтэ. Бүлүүтээҕи уезд земскэй дьаһалтатын сир отделыгар үлэлии киирбитэ, «Якутское земство» хаһыаты кытта үлэлэһэн саҕалаабыта.

1919 сыл кулун тутарыгар Сунтаар биир кылаастаах училищетыгар учууталынан анаммыта, онтон Бүлүүтээҕи түөрт кылаастаах үрдүкү училищеҕа көһөрүллүбүтэ. Ону тэҥэ, ол сыл «Саха аймах» култуурунай-сырдатар уопсастыба Бүлүүтээҕи салаатын бэрэссэдээтэлэ буолбута, бу үлэ чэрчитинэн кыраайы үөрэтэр чинчийиилэри тэрийбитэ, Бүлүү куоратыгар, Сунтаарга, Ньурбаҕа, Кутанаҕа түмэллэри арыйсыбыта.

1919—1920 сс. — Бүлүүтээҕи уезд земскэй дьаһалтатын норуот үөрэҕириитин устурууктара, онтон сэбиэдиссэйэ буолбута.

1920—1922 сс. — Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл дириэктэрэ, уокуруктааҕы Ситэриилээх кэмитиэт пленумунун чилиэнэ.

1922 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Саха АССР үөрэҕириитин бастакы норуодунай хамыһаарынан анаммыта; бу дуоһунаска 1923 сыл сэтинньи 1 күнүгэр дылы үлэлээбитэ.

1923—1926 сс. Москваҕа Н. К. Крупская аатынан Коммунистическай иитии академиятыгар (нууч.) (сах. үөрэммитэ. Үөрэнэр кэмигэр Бүтүн Араассыыйатааҕы Киин ситэриилээх кэмитиэккэ Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэстэбиитэлин солбуйааччытынан сылдьыбыта, Саха АССР Норуодунай Хамыһаардарын Сэбиэтин Президиумун чилиэнэ этэ. Ону таһынан, 1924—1926 сс. ССРС норуоттарын Киин кинигэ кыһатыгар Саха сиринээҕи салаатын эрэдээксийэ кэллиэгийэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.

1926 сыллаахха Саха сиригэр төннүбүтэ. 1926—1927 сс. — үөрэҕирии, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы наркомун иһинэн салаа сэбиэдиссэйэ.

1927 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр Саха АССР үөрэҕириитин, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы норуодунай хамыһаарынан анаммыта. Бу дуоһунаска 1 сыл, 1928 сыллаахха дылы үлэлээбитэ.

1928—1931 сс. — үөрэҕирии наркоматын салааларын салайааччыта. Бу кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ үөрэҕириитин бырайыагын оҥорсубута; сахалыы бастакы үөрэх кинигэлэрэ, босуобуйалара уонна үөрэх бырагырааммалара оҥоһуллан тахсалларын, оскуолаларга үөрэнэр кылаастар, кэбиниэттэр, мастарыскыайдар, бибилэтиэкэлэр аһыллалларын ситиспитэ. Улахан дьону үөрэтии киэҥник тарҕаммыта.

1931—1934 сс. — Москваҕа Бүтүн Араассыыйатааҕы Киин ситэриилээх кэмитиэт Президиумун иһинэн Саха АССР бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.

1932—1935 сс. Москваҕа Национальностар Киин научнай-чинчийэр институттарын аспирантуратыгар үөрэммитэ.

1935 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун (1934 сыллаахха саҥа аһыллыбыт өрөспүүбүлүкэ бастакы үрдүк үөрэх тэрилтэтэ) дириэктэринэн анаммыта. Ону тэҥэ Саха АССР Норуодунай Хамыһаардарын Сэбиэтин иһинэн Тыл уонна култуура билим-чинчийэр институтун Норуот үөрэҕириитин уонна устуоруйатын сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ, онтон институт учуонай сэкиритээрэ буолбута.

1936 сыл сайыныгар хандьыдаат диссертациятын суруйан бүтэрэр соруктаах Москваҕа барбыта, онно Саха АССР бастайааннай бэрэстэбиитэлэ буолбута^[3][4][2].

1938 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр тутуллан хаайыыга угуллубута. Ол сыл атырдьах ыйын 25 күнүгэр, ССРС Үрдүкү суутун Байыаннай кэллиэгийэтинэн РСФСР ХК 58-7 (судаарыстыбыннай бырамыысылыннаһы ыһыы), 58-8 (террористическай акталары оҥоруу), 58-11 (контрреволюционнай тэрилтэҕэ кыттыы) ыстатыйаларынан буруйданан, ытыллан өлөрүллэргэ ууруллубута. Бириигэбэр ол күн Коммунарка полигонугар толоруллубута^[5].

1957 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр ССРС Үрдүкү суутун Байыаннай кэллиэгийэтин быһаарыытынан буруйа суоҕа мэктиэлэммитэ уонна толору реабилитацияламмыта^[2].

С. Н. Донской-II Саха сиригэр маассабай үөрэхтээһини олохтообута. Кыра кэмпилиэктээх оскуолалары бөдөҥсүтүү үлэтин ыыппыта, ол чэрчитинэн уолаттар уонна кыргыттар бииргэ үөрэнэр буолбуттара, улуустарга интернаттар аһыллыбыттара. Ону таһынан, оҕо саадын иитээччилэрин бэлэмниир куурустар тэриллэн, оскуола иннинээҕи үөрэҕирии уонна иитии үлэтэ тарҕаммыта.

1922 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр «Оскуолаларга саха тылын киллэрии туһунан» уураах ылыммыта; саха тыла судаарыстыбаннай тыл ыстаатыһын ылбыта.

Ол сыл С. А. Новгородов «Бастааҥҥы сурук-бичик» диэн букубаара тахсарыгар көмөлөспүтэ. Саҥа алпаабыт бичиктэрэ (шрифтэрэ) 1923 сыллаахха кутуллубуттара, онтон ыла кинигэлэри саха тылынан бэчээттииргэ кыах үөскээбитэ.

Донскай-II оскуола бырагырааматыгар кыраайы үөрэтиини киллэрбитэ; Күлүмнүүр, Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа, Н. Д. Неустроев, Былатыан Ойуунускай айымньыларын оскуолаҕа үөрэтэллэрин ситиспитэ.

Донскай-II этиитинэн, Саха АССР Норуодунай Хамыһаардарын Сэбиэтин 1923 сыллааҕы уурааҕынан, норуот үөрэҕириитин наадатыгар тус сыаллаах нолуок киллэриллибитэ.

1928 сыллаахха орто үөрэхтээһин түһүмэхтэринэн арахсарыгар үлэлэспитэ: I сүһүөх оскуолалара (начаалынай түөрт кылаастаах уонна сэттэ кылаастаах оскуолалар), II сүһүөх оскуолалара (8-11 кылаастар) уонна түөрт сыллаах техникум.

1927—1932 сылларга Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин иһинэн саҥа алпаабыты уонна терминологияны быһаарар, саҥа билим-тиэхиньиичэскэй уонна уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй тиэрминнэри киллэрэр хамыыһыйа састаабыгар үлэлээбитэ. Уопсайа 60-ча ыстатыйа ааптара.

Сэбиэттэр I, V Бүтүн Саха сиринээҕи сийиэстэрин дэлэгээтэ, Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэттэрин I, II, IV, V сийиэстэрин чилиэнэ. Сэбиэттэр XI, XII Бүтүн Арассыыйатааҕы сийиэстэрин дэлэгээтэ, Бүтүн Сойуустааҕы II, III сийиэстэрин дэлэгээтэ, ССРС Киин ситэриилээх кэмитиэтин Омуктар Сүбэлэрин чилиэнэ. «Ыраас олох» уопсастыба бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ, үөрэхтээһин үлэһиттэрин сойууһун бырабылыанньатын чилиэнэ, «Саха омук» уопсастыба бырабылыанньатын чилиэнэ^[3].

• Аҕата — Николай Семёнович Донской-II, Марха улууһун кулубата;
• Убайа — Семён Николаевич Донской-I (1893—1938), Саха АССР сири оҥоруу бастакы наркома, эрэпириэссийэҕэ түбэһэн өлөрүллүбүтэ.
• Балта — Александра Николаевна Тимофеева^[3][2].

• 2002 сыллаахха «Коммунарка» эбийиэккэ бэлитиичэскэй эрэпириэссийэлэр сиэртибэлэригэр пааматынньык туруоруллубута, онно С. Н. Донскай-II аата эмиэ суруллубута;
• С. Н. Донской-II аата Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕириитин сайыннарыы уонна идэни үрдэтии Институтугар иҥэриллибитэ;
• Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгин Быһыттаах сэлиэнньэтигэр ини-бии Донскойдар түмэл дьиэлэрэ аһыллыбыта;
• 2025 сыллаахха, С. Н. Донской-II төрөөбүтэ 130 сылыгар, «Россия — Моя история» түмэл Дьокуускайдааҕы салаатыгар «У истоков якутской государственности — первые наркомы Республики» диэн быыстапка тэриллибитэ;
• Ол сыл «Два наркома из одной семьи» диэн кинигэ тахсыбыта^[3].