Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Арассыыйа Саҥа дьыла

Сүрүн ыстатыйа: Саҥа Дьыл

Саҥа Дьыл (нууч. Новый год в России) — Арассыыйа биир сүрүн халандаарга киирбит бырааһынньыга, сыл аайы ахсынньы 31 күнүн түүнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр үктэнии, саҥа сыл үүнүүтүн бэлиэтээһин. Бу күнү бэлиэтээһини 1699 сыллаахха Бүөтүр I бигэргэппитэ, элбэх саҥа дьыллааҕы үгэстэри кини олохтообута[2]. 1929 сылтан 1935 сылы хабан туран бу бырааһынньык тэриллибэтэҕэ[3].

Нуучча Саҥа Дьылын бэлиэтинэн Тымныы Оҕонньор буолар[4]. Ону кытта бу бырааһынньык Арассыыйаҕа мандарина, «оливье» салаата уонна «Сэбиэскэй сампаана» суох ааспат[5].

Саҥа Дьыл түүн Арассыыйаҕа үгэс курдук сыллааҕы түмүктэри таһаарыы бириэмэтинэн ааҕыллар, үтүөнү баҕаран тыл этиитэ, бэрэсидьиэн дьонугар-сэргэтигэр туһулаан ыҥырыытын истии уонна Кириэмил Спасскай башнятын курааннарын тыаһынан доҕуһуолланан, инникигэ баҕа санааны таайыы[6][7].

Устуоруйата

1699 сылга дылы кэм

Бу бырааһынньык эрдэтээҥҥи аата «Сыл бастакы күнэ» диэн этэ. Бу туһунан кэпсээн 1586 сыллааҕы французтуу-нууччалыы кэпсэтии кинигэтигэр баар[8]. Саҥа сыл ааҕыллыыта кулун тутар 1 күнүттэн эбэтэр балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕаланара, тоҕо диэтэххэ Арассыыйаҕа 1492 (7000) сылга дылы халандаар икки истиилэ сэргэ баара. Кэлин бырааһынньык чуолаан балаҕан ыйыгар бэлиэтэнэр буолбута[9]. Ити көстүү оччолорго балаҕан ыйын 1 күнэ — таҥара дьиэтин улахан суолталаах Симеон Столпник (нууч.) (сах. күнүн кытта сибээстээҕэ[10] — маныаха халандаарынан саҥа сыл саҕаланыытын сөп түбэһиннэрбиттэрэ[11].

Бырааһынньык таҥара дьиэтин үгэһинэн ыытыллара, атырдьах ыйын 31 күнүгэр киэһээҥҥи сулууспаттан саҕаланара. Сулууспа кэнниттэн тута «Саҥа сылы көрсүү туһунан» таҥараҕа үҥэр ырыа толоруллара. Саҥа сыл үүммүтүн туһунан олохтоохтор түүн үөһэ куолакал тыаһыттан билэллэрэ[10]. Балаҕан ыйын 1 күнүгэр сарсыардааҥҥы уонна күнүскү сулууспа икки ардыгар таҥара дьиэтин иннигэр анал сиэри толоруу ыытыллара. Ити кэмҥэ Москваҕа сиэри Кириэмил Ивановскай болуоссатыгар толороллоро. Бу тэрээһини ыытарга анал ирдэбили тутуһуу булгуччулаах этэ, «Саҥа сыл дьайыыта» диэн туспа ааттааҕа. Анал сиэргэ-туомҥа ыраахтааҕы, патриарх уонна атын таҥара дьиэтин үрдүк сололоохторо кыттыыны ылаллара[12]. Ол кэнниттэн аҕа саастаах урууларга-аймахтарга сылдьан, бу суолталаах бырааһынньыгынан эҕэрдэлэһэллэрэ[2].

Бүөтүр I киллэрбит уларытыылара

1699 сыллаахха ахсынньы 19 уонна 20 күннэригэр [1]Бүөтүр I таһаарбыт ыйааҕынан, саҥа дьылы бырааһынньыктааһын күнүн уонна үгэстэрин эрэ буолбакка, саҥа сылы ааҕыы бэрээдэгин кытта уларыппыта. Ити кэмтэн ыла Киристиэс Ороһуоспатыттан саҥа сыл саҕаланыыта ааҕыллар буолбута. Таҥара дьиэтин этиитинэн саҥа сылы балаҕан ыйын 1 күнүттэн ааҕыы оннунан хаалбыта, оттон үтүөлэр уопсастыбаларыгар бырааһынньыгы тохсунньу 1 күнүгэр көһөрбүттэрэ. Бу ыйыллыбыт кэм бар дьон барыта бырааһынньыгы үөрүүлээхтик бэлиэтииригэр саҕалааһын буолбута[2].

Ыраахтааҕы бастакы Саҥа дьылы бэлиэтиир күн иннигэр Кыһыл болуоссакка тус бэйэтинэн ракетаны умаппыта. Кини бу бырааһынньыгы нэдиэлэни быһа бэлиэтиир үгэһи киллэрбитэ[13]. Саҥа сыл үүммүтүн биллэрэр куолакал тыаһын кытта сэргэ саанан уонна буусканан ытыыны олохтообута. Ону таһынан уулуссалары, дьиэлэри харыйа лабаатынан киэргэтэр, үрдүк сололоохторго эбиэт тэрийэр уонна араас өҥнөөх уоттары эһэр буолбуттара[14]. «Саҥа сыл үүнүүтүнэн» үөрүүлээх түгэн бастакы күнүгэр бары бэйэ-бэйэни эҕэрдэлэһэр үгэстэммиттэрэ[2].

Саҥа истиилинэн

1918 сыллаахха олохтоох халандаар европалыы халандаартан хааларын ситиһиннэрээри, Арассыыйаҕа уочараттаах халандаарга уларытыы киллэриллибитэ: ити сыл тохсунньу 26 күнүттэн ылыныллыбыт Дэкириэккэ сөп түбэһиннэрэн, григорианныы сылы ааҕыыга көһүү буолбута, «саҥа истиил» диэн ааттаммыта. Ол түмүгэр тохсунньу 31 күнүн кэнниттэн тута олунньу 14 күнэ үүммүтэ. Итинтэн сылтаан өссө биир саҥа бырааһынньык үөскээбитэ — Эргэ Саҥа Дьыл. Бырааһынньык күнүнэн тохсунньу 14 күнэ буолбута[15].

Нуучча православнай таҥаратын дьиэтэ католиктар григорианныы халандаардарыгар көһөртөн аккаастаммыта, ол иһин ити кэмтэн таҥара бырааһынньыга үтүөлэр Саҥа Дьылы бэлиэтээһиннэриттэн букатыннаахтык арахсыбыта. Билигин Ороһуоспаны саҥа сыл саҕаланыытыттан алта хонон баран, тохсунньу 7 күнүгэр бэлиэтииллэр. Уларытыы киллэриллибитин кэнниттэн, бастакы бырааһынньык биир сылы аһаран баран, 1919 сыллаахха буолбута[16]. Онтон 10 сыл буолан баран былаастар бырааһынньыгы букатын да боппуттара. Онуоха Саҥа дьыл өрөбүл күн буолара тохтотуллубута уонна 1947 сылга дылы уларыйбакка кэлбитэ[17].

ССРС-ка Саҥа Дьыл

Саҥа дьылы бэлиэтээһин ахсынньы 28 күнүгэр «Правда» хаһыакка сэбиэскэй оҕолорго бырааһынньыгы тэрийэргэ ыҥырыы тахсыбытын кэнниттэн салалта этиитинэн 1935 сыллаахха эрэ саҥардыллыбыта. Бырааһынньык буолуо үс күн хаалбытын кэннэ харыйалары, харыйа оонньуурдарын, кылабачыгас киэргэллэри атыылаан саҕалаабыттар, оскуолаларга, оҕо саадтарыгар араас тэрээһиннэр буолбуттар[3]. Олус күүтүүлээх уонна сүрүн ыалдьытынан Тымныы Оҕонньор кэлиитэ буолбут, онтон 1937 сылтан кини сиэнэ Хаарчаана баар буолбут. Хаарчаана кыыс аан бастаан Сойуустар дьиэлэригэр буолбут Саҥа дьыллааҕы тэрээһиҥҥэ кэлбит.

Ити кэмтэн саҕалаан Саҥа дьыл бырааһынньыгын үгэстэрэ үөскээн барбыттар: сэбиэскэй дьон остуолугар «Сэбиэскэй сампаан»[5], мандарин, «саҥыйахтаах» сөлүөккэ балык уонна аатырбыт «оливье» салаат баар буолбуттар[18]. Бу кэмҥэ бырааһынньыгы атаарыы биир сүрүн көстүүтүнэн, судаарыстыба бэлиэтинэн кириэмил курааннарын тыаһа уонна дойду баһылыгын норуотугар анаан сылын аайы этэр Саҥа Дьылынан эҕэрдэтэ буолбут[5]. Тэлэбиидэнньэ «Күөх уот» биэриитин көрүү эмиэ үгэскэ кубулуйбут[19].

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Саҥа Дьыл бырааһынньыгын оҕолорго анаан тэрийиигэ улахан болҕомто ууруллубут. Бырааһынньыгы оннооҕор гоститалларга тэрийэр эбиттэр[20]. 1948 сылтан тохсунньу 1 күнэ өрөбүл күнүнэн хаттаан төннөрүллүбүтэ, ол гынан баран өскөтүн бу өрөбүл күн субуотаҕа эбэтэр өрөбүлгэ түбэһэр түгэнигэр, атын күҥҥэ көһөрүллүбэт[17]. Кириэмил Георгиевскай саалатыгар оҕолорго уонна ыччаттарга бырааһынньык 1954 сылтан ыытыллар буолбут[5].

Саҥа Дьыл ССРС киинэлэригэр

Сэбиэскэй кэмнээҕи киинэлэргэ Саҥа сылы көрсүү бырааһынньыгын сүрүн үгэстэрин ойуулаан көрдөрөллөр:

  • «Чук и Гек» (1953, режиссёр И. Лукинский)[21]
  • «Карнавальная ночь» (1956, режиссёр Э. Рязанов)[22]
  • «Как рождаются тосты» (телефильм, 1962, режиссёр А. Тутышкин)[23]
  • «Зигзаг удачи» (1968, режиссёр Э. Рязанов)[24]
  • «В тринадцатом часу ночи» (телефильм, 1969, режиссёр Л. Шепитько)[25]
  • «Новогоднее похищение» (телефильм, 1969, режиссёр Ю. Сааков)[26]
  • «Джентльмены удачи» (1971, режиссёр А. Серый)[27]
  • «Телеграмма» (1971, режиссёр Р. Быков)[28]
  • «Эта весёлая планета» (1973, режиссёр Ю. Сааков, Ю. Цветков)[29]
  • «Ирония судьбы, или С лёгким паром!» (телефильм, 1975, режиссёр Э. Рязанов)[30]
  • «Новогодние приключения Маши и Вити» (телефильм, 1975, режиссёр И. Усов, Г. Казанский)[31]
  • «Чародеи» (телефильм, 1982, режиссёр К. Бромберг)[32]
  • «Снегурочку вызывали?» (телефильм, 1985, режиссёр В. Морозов)[33].

Сэбиэскэй былаас кэннинээҕи кэм

Арассыыйаҕа Үлэ туһунан Кодексыгар уларытыылар ылыныллыбыттарын кэннэ, 1992 сыллаахха тохсунньу 2 күнэ өрөбүл күнүнэн бигэргэммит. Бу иннинэ дойду тохсунньу 1 уонна 7 күннэригэр эрэ сынньанар эбит. 2004 сылга дылы балаһыанньа уларыйбатах. Онтон эбии үс күн — тохсунньу 3-5 күннэрэ өрөбүл күннэринэн биллэриллибиттэр. Тохсунньу 6 күнэ бигэргэммит өрөбүл күн буолбатах эрээри, ити күн өрөбүлгэ түбэһэр түгэнигэр, атын күҥҥэ өрөбүл күнүнэн көһөрө көҥүл.

2004 сыллаахха Арассыыйаҕа саҥа дьыллааҕы сынньалаҥнар тохсунньу 8 күнүгэр дылы уһатыллыбыттара. Ити уларытыылар Арассыыйа Федерациятын Үлэ Кодексатыгар 2012 сыллаахха киирбиттэрэ[17]. Сокуоҥҥа бырааһынньыктааҕы өрөбүл күннэр быһыытынан ыйыллаллар. Өскөтүн ити күннэртэн ханныга эмит субуота уонна баскыһыанньа күҥҥэ сөп түбэһэр түгэнигэр, өрөбүл күннэр бырааһынньык кэннинээҕи үлэ күннэригэр көһөн биэрэллэр[34].

2024 сыллаахха Арассыыйа олохтоохторо Саҥа дьыл бырааһынньыгар 30,1 тыһ. солкуобайы ороскуоттуохтара диэн сонун баар буолбута, ити ороскуот былырыыҥҥыны 14 % куоһарар. ДРТ (Deloit) ыйытык көрдөрөрүнэн, элбэх киһи бэлэххэ анаан 10 тыһ. солкуобайга дылы уурунарга былааннаммыта биллибит. Чинчийии балаҕан ыйын 19 күнүттэн алтынньы 10 күнүгэр дылы ыытыллыбыт, ыйытыкка 18 сааһыттан 65 диэри саастаах, дохуоттара араас таһымнаах 1.6 тыһ. киһи Арассыыйа бары эрэгийиэннэриттэн кыттыбыттар. Ыйытык анкета толоруу ньыматынан интернет нөҥүө ыытыллыбыта, чинчийиигэ кыттыбыт дьону репрезентативнай талыы буолбут[35].

РФ бырабыыталыстыбатын 2026 сылга өрөбүл күннэри көһөрүү туһунан уурааҕар сөп түбэһиннэрэн, саҥа дьыллааҕы каникуллары ахсынньы 31 күнүттэн тохсунньу 11 күнүн хабан туран 12 күн гынарга ыйбыта, бу элбэх сыл устатыгар муҥутуур көрдөрүү буолар[36].

Саҥа Дьыллааҕы үгэстэр

Сүрүн ыстатыйа: Саҥа дьыл бэлиэлэрэ

Саҥа Дьыл бырааһынньыга ССРС саҕаттан дойду сүрүн бырааһынньыга. Билиҥҥи кэмҥэ Арассыыйа олохтоохторо сэбиэскэй кэмнээҕи саҥа дьылы бэлиэтээһин элбэх үгэстэрин салҕыы тутуһаллар[18].

Саҥа дьыллааҕы харыйа

undefined

1852 сыллаахха тохсунньу 7 күнүгэр саҥа дьыллааҕы харыйа аан бастаан дьон-сэргэ көрүүтүгэр Санкт-Петербург Екатерингофтааҕы баксаалыгар туруоруллубута[37]. Ордук көхтөөхтүк харыйанан дьиэни киэргэтии, симээһин Николай I ыраахтааҕы салайар кэмигэр сөп түбэспит[38]. Ол гынан баран 1915 сыллаахха саратовтааҕы госпиталга ньиэмэс байыаннай билиэннэйдэрэ ороһуоспа бырааһынньыгын тэрийбиттэрин кэннэ бобуллубута[39]. Оҕолорго аналлаах саҥа дьыллааҕы тэрээһиҥҥэ харыйаны туруоруу сүрүн үгэһэ, ону сэргэ кыбартыыраҕа туруорарга харыйаны атыылааһын ССРС-ка 1935 сыллаахха хаттаан сөргүтүллүбүтэ[3].

Саҥа дьыллааҕы остуол

Сүрүн ыстатыйа: Саҥа дьыллааҕы остуол

Саҥа Дьыл дьиэ кэргэн бырааһынньыгынан ааҕыллар, дьиэ кэргэниҥ, чугас дьонуҥ ортотугар көрсөллөр. Бырааһынньык үөрүүлээх түгэнин көстүүтүнэн ахсынньы 31 күнүгэр 23:00 чаастан элбэх астаах-үөллээх сандалыны тардыы буолар[6]. Сампаан, «оливье» салаат, мандарин хайаан да баар аһылыктар, ону таһынан атын салааттар, холобур, «мимоза», ону сэргэ араас бутербродтар: кыһыл искэхтээх, ыыһаммыт халбаһыылаах[40]. Саҥа дьыллааҕы түүн — түмүгү таһаарар кэм, туостары этии, бэрэсидьиэн этиитин истии, Кириэмил Спасскай башнятын курааннарын тыаһынан ыра санааны сипсийии[6][7].

Тымныы Оҕонньор

Сүрүн ыстатыйа: Тымныы Оҕонньор

Нууччаҕа Саҥа дьыл бэлиэтинэн Тымныы Оҕонньор буолар. Ити остуоруйа дьоруойун уобараһа өссө Бүөтүр I кэмигэр баар буолбут[41]. Ол кэмҥэ кини сибэтиэй Ньукулай курдук дьүһүннээҕэ. Бырааһынньык сэбиэскэй кэмҥэ эргиллибитин кэннэ, кини тас көстүүтэ уларыйбыта: урут Тымныы Оҕонньор саҕынньаҕа үрүҥ эбэтэр халлаан күөх буоллаҕына, ССРС-ка кыһыл өҥнөөх буолбут[4]. Тымныы Оҕонньор оҕолор тэрээһиннэригэр кэлэн, бүтэрин саҕана мөһөөччүгүттэн оҕолорго барыларыгар бэлэхтэрин түҥэтэр. Кини арахсыбат аргыһынан Хаарчаана кыыс сылдьыһар. Тымныы О5онньор Хаарчааналыын бииргэ иккиэн бырааһынньыкка сылдьыылара 1937 сылтан олохтоммут[42]. 1950-с сыллартан Хаарчаана оруолун эдэр дьахталлар уонна кыргыттар толорор буолбуттара, дьиҥ иһигэр эрдэ кыракый кыысчаан уобараһа этэ[4].

Саҥа дьыллааҕы киинэлэр

Бастакы саҥа дьыллааҕы киинэнэн 1953 сыллаахха тахсыбыт Эльдар Рязанов «Карнавальная ночь» хартыыната буолбута[43]. Ол кэнниттэн сэбиэскэй кэмҥэ Саҥа дьыл иннигэр тэлэбиисэринэн киэҥник биллибит киинэ-хартыыналары көрдөрүү үгэскэ киирбитэ, сыл аайы хатылаан көрдөрүү биһирэбили ылбыта. Чуолаан сылын аайы бу киинэлэри көрдөрөллөр:

  • Карнавальная ночь (1953)[22]
  • Иван Васильевич меняет профессию (1973)[44]
  • Ирония судьбы, или С лёгким паром! (1975)[30]
  • Чародеи (1982)[32][45].

Аныгы саҥа дьыллааҕы киинэлэртэн ордук биһирэнэр хартыыналар:

  • Сирота казанская (1997)[46]
  • Карнавальная ночь 2, или 50 лет спустя (телефильм, 2006)[47]
  • Ирония судьбы. Продолжение (2007)[48]
  • Тариф «Новогодний» (2008)[49]
  • Ёлки (серия фильмов) (2010—2023)[50]
  • С новым годом, мамы! (2012)[51]
  • Друзья друзей (2013)[52]
  • SOS, Дед Мороз, или Всё сбудется! (2015)[53]
  • Млечный путь (2015)[54]
  • Страна чудес (2015)[55]
  • Дед Мороз. Битва магов (2016)[56]

Саҥа дьыллааҕы ойуулуктар

Сэбиэскэй кэмҥэ уһуллубут оҕолорго анаммыт саҥа дьыллааҕы остуоруйа киинэлэр[57].

  • Когда зажигаются ёлки (1950)[58]
  • Снегурочка (1952)[59]
  • Снеговик-почтовик (1955)[60]
  • Чудесный колодец (1956)[61]
  • Двенадцать месяцев (1956)[62]
  • Снежная королева (1957)[63]
  • Новогоднее путешествие (1959)[64]
  • Тимошкина ёлка (1966)[65]
  • Франтишек (1967)[66]
  • Умка (1969)[67]
  • Дед Мороз и лето (1969)[68]
  • Умка ищет друга (1970)[69]
  • Новогодняя сказка (1972)[70]
  • Щелкунчик (1973)[71]
  • Ну, погоди! (выпуск 8) (1974)[72]
  • Как Ёжик и Медвежонок встречали новый год (1975)[73]
  • Дед Мороз и серый волк (1978)[74]
  • Мороз Иванович (1981)[75]
  • Кто придёт на Новый год? (1982)[76]
  • Новогодняя песенка Деда Мороза (1982)[77]
  • Падал прошлогодний снег (1983)[78]
  • Зима в Простоквашино (1984)[79]
  • 32 декабря (1988)[80]
  • Мисс Новый Год (1991)[81]
  • Лунная дорожка (1994)[82]

Ойуулуктары көрдөрүү бүгүҥҥү күҥҥэ диэри тиийэн кэллэ, тиһиккэ аныгы ойуулуктар эбилиннилэр:

  • Алёша Попович и Тугарин Змей (2004)[83]
  • Добрыня Никитич и Змей Горыныч (2006)[84]
  • Илья Муромец и Соловей-Разбойник (2007)[85]
  • Три богатыря и Шамаханская царица (2010)[86]
  • Иван Царевич и Серый Волк (2011)[87]
  • Три богатыря на дальних берегах (2012)[88]
  • Иван Царевич и Серый Волк 2 (2013)[89]
  • Три богатыря. Ход конём (2014)[90]
  • Иван Царевич и Серый Волк 3 (2015)[91]
  • Три богатыря и морской царь (2016)[92]
  • Три богатыря и принцесса Египта (2017)[93]
  • Три богатыря и наследница престола (2018)[94]
  • Иван Царевич и Серый Волк 4 (2019)[95]
  • Умка на ёлке (2019)[96]
  • Конь Юлий и большие скачки (2020)[97]

Саҥа дьыллааҕы ырыалар

  • «Пять минут» («Карнавальная ночь» киинэттэн) — толорор Людмила Гурченко[98]
  • «Диалог у новогодней ёлки» («Москва слезам не верит» киинэттэн) — толороллор Сергей Никитин, Валентина Толкунова уонна Леонид Серебренников[99]
  • «Песенка о снежинке» ( «Чародеи» киинэттэн) — толороллор Ольга Рождественская уонна «Добры молодцы» ВИА[100]
  • «Новый Год» — толорор Ирина Отиева[101]
  • «Новогодние игрушки» (А. Хоралов) — толороллор Аркадий Хоралов уонна Аурика Ротару[102]
  • «Новый год» (Ю.Лоза) — толорор Юрий Лоза[103]
  • «Новогодняя» — толорор «Машина времени» бөлөх[104]
  • «С первого по тринадцатое» — толороллор Александр Абдулов, «Несчастный случай» бөлөх [105]
  • «Новый год» (И. Саруханов) — толороллор Лолита Милявская, Владимир Пресняков, Марина Хлебникова, Игорь Саруханов, Валерий Сюткин, Алёна Свиридова, «Старый приятель», «Лицей», «Любэ» уонна «Отпетые мошенники» бөлөхтөр[106]
  • «Под Новый год» — толорор Татьяна Буланова[107]
  • «Новогодняя» (А. Макаревич — К. Хлебников) — толорор «Лицей» бөлөх[108]
  • «Новогодняя» («Новый год к нам мчится…») — толорор «Дискотека Авария» бөлөх [109]
  • «С Новым годом, крошка» — толорор «Мумий Тролль» бөлөх [110]
  • «Новогодняя» («Медленно шарик вертится») — толорор «Гости из будущего» бөлөх [111]
  • «Белая зима» — толорор София Ротару[112]
  • «Новогодняя» (Вы устали от забот…) — толорор Верка Сердючка[113]
  • «Смех звенит серебром» ( «За двумя зайцами» мюзиклтан) — толорор Алла Пугачёва[114]
  • «Новогодняя» («Тик-так, часики») — толорор «Блестящие» бөлөх [115]
  • «С Новым годом» — толорор «Фабрика Звёзд-3»[116]
  • «С Новым Годом!» — толорор Николай Тимофеев[117]
  • «Это Новый год» — толорор Нюша[118]

Судаарыстыба баһылыгын саҥа дьыллааҕы иһитиннэриитэ

Судаарыстыба баһылыктарын норуокка иһитиннэриилэрин үгэһин Иосиф Сталин олохтообута. Кини 1936 сыллаахха «Правда» хаһыакка ССРС олохтоохторун Саҥа Дьылынан бастаан эҕэрдэлээбитэ. Ити кэнниттэн 1976 сылга диэри эҕэрдэлэр араадьыйанан иһиллэр уонна бэчээккэ тахсар буолбуттара. Чуолаан ити кэмҥэ тэлэбиидэнньэҕэ Леонид Брежнев эҕэрдэтэ тахсыбыта[119].

Саҥа дьыллааҕы эҕэрдэ иһитиннэрии ахсынньы 31 күнүгэр 23:55 чааска тахсар. Манна судаарыстыба билиҥҥи баһылыга ааһан иһэр сыл түмүктэрин таһаарар уонна атын улахан суолталаах, дьоһуннаах иһитиннэриилэри оҥорор. Түүн үөһүгэр дойду баһылыгын иһитиннэриитин түмүктээн, Кириэмил курааннара тыаһыыллар, ол кэнниттэн тута дойду судаарыстыбаннай гимнэ тыаһыыр[120].

Тэлэбиидэнньэ саҥа дьыллааҕы аралдьытар бырагыраамалара

Сэбиэскэй кэмтэн саҕалаан тэлэбиидэнньэҕэ саҥа дьыллааҕы аралдьытар бырагыраамалар араастара баар буолбуттар. Саамай биллиилээх биэриинэн «Күөх уот» буолбута. Ити биэрии экраҥҥа бастаан 1962 сыллаахха «Телевизионное кафе» диэн аатынан тахсыбыт. Ол кэнниттэн итиннэ майгынныыр бырагыраамалар уонна бырайыактар баар буолбуттар. Олортон биирдэстэрэ 1996 сылтан 2001 сылы хабан Бастакы ханаалга тахсыбыт «Старые песни о главном» телефильм буолбут[121].

2000 сылларга «Бастакы ханаалга саҥа дьыллааҕы түүн» диэн биэрии киэҥ биһирэбили ылбыта. Итини таһынан саҥа дьыллааҕы бырамыраамалар НТВ, РЕН ТВ, Арассыыйа ханаалларга көстөллөрө[122].

Саҥа дьыллааҕы фейерверктэр

2023 уонна 2024 сыллар үүнүүлэрин бэлиэтииргэ Москваҕа халлааҥҥа араас өҥнөөх уоттары уонна салюттары ытыы тохтотуллубута. Пиротехниканыэһии 2024 сыл саҕаланыытыгар Белгородскай, Курскай, Орловскай, Псковскай, Ростовскай уобаластарга, Крымҥа уонна Брянскайга бобуллубута[123].

Саҥа Дьыллааҕы бит-билгэ

Саҥа Дьылы кытта сибээстээх нуучча битэ-билгэтэ элбэх: харчыга, тапталга, күн-дьыл туругар, о.д.а. Ордук тарҕаммыт биллэр билгэ — кураан охсор тыаһын кэмигэр илиискэ баҕа санааҕын суруйаҕын, ити суруккун уматаҕын, күлүн сампааннаах бакаалга кутан булкуйан баран иһэҕин, оччоҕуна баҕа санааҥ булгучу туолар. Дьолу түстүүргэ өссө атын билгэ баар: ааһар сыл бүтэһик мүнүүтэтигэр түннүгү тэлэччи арыйаҕын. Үбү-харчыны тардарга саҥа сыл үүнүөр дылы баар иэстэн босхолонор наада[124].

Литература

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Полное собраніе законовъ Россійской имперіи, с. 681
  2. ↑ 1 2 3 4 Шаповалов С. Н., с. 71
  3. ↑ 1 2 3 Швец М. Е., с. 392
  4. ↑ 1 2 3 Кононов Д.С., с. 24
  5. ↑ 1 2 3 4 Гурьянов К. В., Шатило Я. С., с. 56
  6. ↑ 1 2 3 Кто придумал Новый год: история и традиции праздника. РИА Новости (9 Ахсынньы 2022). Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 9 Ахсынньы 2022 года.
  7. ↑ 1 2 Кремлевские куранты в Москве. Комсомольская правда. Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2025 года.
  8. ↑ Людмила Кошкина. Первый день во году. Пульс (30 Ахсынньы 2018). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026. Архивировано 30 Ахсынньы 2024 года.
  9. ↑ Черепнин Л. В
  10. ↑ 1 2 Шаповалов С. Н., с. 69
  11. ↑ Семенов день. Российский Этнографический Музей (14 Балаҕан ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  12. ↑ Шаповалов С. Н., с. 70
  13. ↑ Новый «Новый год» по Указу Петра I. Российская государственная библиотека (20 декабря 2017 года). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026. Архивировано 20 Тохсунньу 2025 года.
  14. ↑ Шаповалов С. Н., с. 72
  15. ↑ История старого Нового года в России. ТАСС (13 января 2018). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026. Архивировано 2 Бэс ыйын 2023 года.
  16. ↑ Старый. Новый. Непутёвый. Почему календарная реформа большевиков много лет сбивала с толку россиян. Родина (11 Тохсунньу 2021). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026. Архивировано 27 Атырдьах ыйын 2025 года.
  17. ↑ 1 2 3 Как менялись даты празднования Нового года в России. ТАСС (29 ноября 2019). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026. Архивировано 1 Тохсунньу 2022 года.
  18. ↑ 1 2 «Гадкий праздник буржуазный» Как Новый год стал главным советским и российским торжеством. Лента.ру (1 января 2020). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026. Архивировано 17 Тохсунньу 2025 года.
  19. ↑ Швец М. Е., с. 396
  20. ↑ Швец М. Е., с. 397
  21. ↑ Чук и Гек (1953). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  22. ↑ 1 2 Карнавальная ночь (1956). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  23. ↑ Как рождаются тосты (1962). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  24. ↑ Зигзаг удачи (1968). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  25. ↑ В тринадцатом часу ночи (ТВ, 1969). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  26. ↑ Похищение (ТВ, 1969). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  27. ↑ Джентльмены удачи (1971). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  28. ↑ Телеграмма (1971). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  29. ↑ Эта веселая планета (ТВ, 1973). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  30. ↑ 1 2 Ирония судьбы, или С легким паром! (ТВ, 1975). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  31. ↑ Новогодние приключения Маши и Вити (ТВ, 1975). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  32. ↑ 1 2 Чародеи (ТВ, 1982). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  33. ↑ Снегурочку вызывали? (ТВ, 1985). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  34. ↑ "Трудовой кодекс Российской Федерации" от 30.12.2001 N 197-ФЗ (ред. от 04.08.2023, с изм. от 24.10.2023) (с изм. и доп., вступ. в силу с 01.09.2023). КонсультантПлюс. Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026.
  35. ↑ Россияне рассказали, сколько потратят на празднование Нового года, РБК. Архыыптаммыт 2025, Атырдьах ыйын 25 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026.
  36. ↑ Новогодние выходные в 2026 году будут самыми долгими за многие годы, РБК Life. Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026.
  37. ↑ Швец М. Е., с. 390
  38. ↑ Кононов Д.С., с. 23
  39. ↑ Гурьянов К. В., Шатило Я. С., с. 51
  40. ↑ Мари Медведева. Что было до мандаринов и оливье: История русского новогоднего застолья. Life (интернет-издание) (14 января). Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 27 Ыам ыйын 2024 года.
  41. ↑ Дмитрий Смирнов. Деда Мороза придумал Петр I, а Снегурочку - Сталин. Комсомольская правда (28 декабря 2021). Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 26 Муус устар 2025 года.
  42. ↑ Елена Душечкина. Дед Мороз и Снегурочка. Горький Медиа. Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 27 Балаҕан ыйын 2019 года.
  43. ↑ Наталия Эфендиева. Ирония зимы: какие фильмы смотрели в СССР в канун Нового года. Деловой Петербург (30 декабря 2022). Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 4 Тохсунньу 2025 года.
  44. ↑ Иван Васильевич меняет профессию (1973). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026.
  45. ↑ Сусанна Альперина. Какие фильмы чаще всего показывали в Новый год за последние 50 лет. Российская газета (12 Тохсунньу 2017). Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 14 Ахсынньы 2024 года.
  46. ↑ Сирота казанская (1997). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  47. ↑ Карнавальная ночь 2 (ТВ, 2006). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  48. ↑ Ирония судьбы. Продолжение (2007). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  49. ↑ Тариф Новогодний (2008). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  50. ↑ Все «Елки» — от первых до предпоследних — глазами Лидии Масловой. Кинопоиск (29 декабря 2021). Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  51. ↑ С новым годом, мамы! (2012). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  52. ↑ Друзья друзей (2013). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  53. ↑ SOS, Дед Мороз или Все сбудется! (2015). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  54. ↑ Млечный путь (2015). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  55. ↑ Страна чудес (2015). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  56. ↑ Дед Мороз. Битва Магов (2016). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  57. ↑ Круглова Т. А., Саврас Н. В. Новый год как праздничный ритуал советской эпохи // Искусствоведение и культурология. — 2010. — С. 6—14. Архивировано 23 Сэтинньи 2018 года.
  58. ↑ Когда зажигаются елки (1950). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  59. ↑ Снегурочка (1968). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  60. ↑ Снеговик-почтовик (1955). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  61. ↑ Чудесный колодец (1956). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  62. ↑ Двенадцать месяцев (1956). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  63. ↑ Снежная королева (1957). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  64. ↑ Новогоднее путешествие (1959). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  65. ↑ Тимошкина елка (1966). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  66. ↑ Франтишек (1967). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  67. ↑ Умка (1969). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  68. ↑ Дед Мороз и лето (1969). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026. (1969)
  69. ↑ Умка ищет друга (1970). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  70. ↑ Новогодняя сказка (ТВ, 1972). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  71. ↑ Щелкунчик (1973). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  72. ↑ Ну, погоди! Серия №8. Youtube. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  73. ↑ Как ежик и медвежонок встречали Новый год (1975). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  74. ↑ Дед Мороз и Серый волк (1978). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  75. ↑ Мороз Иванович (1981). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  76. ↑ Кто придет на Новый год (ТВ, 1982). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  77. ↑ Новогодняя песенка Деда Мороза (ТВ, 1982). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  78. ↑ Падал прошлогодний снег (ТВ, 1983). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  79. ↑ Зима в Простоквашино (1984). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  80. ↑ 32-е декабря (1988). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  81. ↑ Мисс Новый год (1991). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  82. ↑ Лунная дорожка (1994). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  83. ↑ Алеша Попович и Тугарин Змей (2004). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  84. ↑ Добрыня Никитич и Змей Горыныч (2006). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  85. ↑ Илья Муромец и Соловей Разбойник (2007). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  86. ↑ Три богатыря и Шамаханская царица (2010). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  87. ↑ Иван Царевич и Серый Волк (2011). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  88. ↑ Три богатыря на дальних берегах (2012). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  89. ↑ Иван Царевич и Серый Волк 2 (2013). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  90. ↑ Три богатыря: Ход конем (2014). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  91. ↑ Иван Царевич и Серый Волк 3 (2015). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  92. ↑ Три богатыря и Морской царь (2016). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  93. ↑ Три богатыря и принцесса Египта (2017). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  94. ↑ Три богатыря и Наследница престола (2018). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  95. ↑ Иван Царевич и Серый Волк 4 (2019). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  96. ↑ Умка на ёлке (2019). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  97. ↑ Конь Юлий и большие скачки (2020). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  98. ↑ Людмила Гурченко — «Пять минут». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  99. ↑ Сергей Никитин, Валентина Толкунова, Леонид Серебренников — «Диалог у новогодней ёлки». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  100. ↑ ВИА «Добры молодцы» и Ольга Рождественская — «Песенка о снежинке». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  101. ↑ Ирина Отиева — «Новый Год». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  102. ↑ Аркадий Хоралов и Аурика Ротару — «Новогодние игрушки». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  103. ↑ Юрий Лоза — «Новый год». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  104. ↑ Машина времени — «Новогодняя». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  105. ↑ Группа «Несчастный случай» — «С первого по тринадцатое». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  106. ↑ Хор звёзд — «Новый год». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  107. ↑ Татьяна Буланова — «Под Новый год». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  108. ↑ Группа «Лицей» — «Новогодняя». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  109. ↑ Дискотека Авария — «Новогодняя». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  110. ↑ Мумий Тролль — «С Новым годом, крошка». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  111. ↑ Гости из будущего — «Новогодняя». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  112. ↑ София Ротару — «Белая зима». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  113. ↑ Верка Сердючка — «Новогодняя». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  114. ↑ Алла Пугачёва — «Смех звенит серебром». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  115. ↑ Блестящие — «Новогодняя». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  116. ↑ Фабрика Звёзд-3 — «С Новым годом». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  117. ↑ Николай Тимофеев — «С Новым Годом!» Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  118. ↑ Нюша — «Это Новый год». Яндекс Музыка. Сигэнии күнэ: 10 Тохсунньу 2026.
  119. ↑ История новогодних обращений лидеров СССР и России. Досье. ТАСС (31 декабря 2017). Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 2 Тохсунньу 2018 года.
  120. ↑ История новогодних обращений. История.РФ. Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 31 Ахсынньы 2024 года.
  121. ↑ Анастасия Иванова. Эволюция развития новогодних ТВ-проектов Первого канала с 1996 по 2022гг. Школа дизайна. Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026.
  122. ↑ «Новогодняя ночь на Первом» 23 года назад — то, чего больше не будет. Дом под горой (5 Тохсунньу 2023). Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 26 Кулун тутар 2025 года.
  123. ↑ В Москве отменили фейерверки на Новый год. РБК (21 Ахсынньы 2023). Архивировано 11 Тохсунньу 2026 года.
  124. ↑ Дарья Харланова. Приметы на Новый год 2024 (год Дракона). Комсомольская правда. Сигэнии күнэ: 11 Тохсунньу 2026. Архивировано 16 От ыйын 2025 года.

Категориялар