Тымныы Оҕонньор

С. Б. Адоньева бэйэтин чинчийиитигэр^[7], Саҥа дьыл бырааһынньыгын булгуччулаах персонажтарын быһыытынан Тымныы Оҕонньор уонна кини сиэнэ Хаарчаана каноническай уобарастара сэбиэскэй кэмҥэ үөскээбиттэрэ уонна 1930-с сыллар бүтүүлэригэр олохтоммуттара, хас да сыл бобуллубутун кэннэ, бырааһынньыктааҕы харыйа эмиэ көҥүллүбүтэ. Е. В. Душечкина, уопсайынан, бу санааны кытта сөбүлэһэр^[3], уобарас үөскээһинин былыргы төрүттэртэн ыйар. Кини бу боппуруоһу туспа кинигэҕэ сиһилии ырытар^[8].

Тымныы Оҕонньор литэрэтиирнэй үгэскэ А. Н. Афанасьев суруйбут остуоруйаларын хомуурунньуга (1856) тахсыан иннинэ киирбитэ^[6]. В. Ф. Одоевскай «Сказки дедушки Иринея» (1840) диэн хомуурунньугар «Мороз Иванович» диэн остуоруйа киирбитэ^[9], онно аан бастаан фольклор уонна сиэр-туом Мороз уобараһын уус-уран быһаарыыта бэриллибитэ^[3][10].

Өр кэмҥэ Мороз Иванович уонна харыйа Саҥа дьылы кытта ситимэ суох этилэр. Бу уобарастар холбоһуулара XIX үйэ иккис аҥаарыгар буолбута, ол саҕана Арассыыйа куорат эйгэтигэр нуучча оҕолоругар бэлэх биэрэр оригинальнай «Ороһуоспа эһэни» оҥорорго бастакы сорунуу оҥоһуллубута, холобур, Николай Угодник арҕааҥҥы саастыылаахтарыгар.

Сэбиэскэй судаарыстыба 1920-с сыллар бүтүүлэригэр уонна 1930-с сыллар саҕаланыыларыгар итэҕэли утары бэлиитикэтинэн Ороһуоспаны уонна Саҥа дьылы суох оҥоро сатаабыттара. Сэбиэскэй пропаганда өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи үгэстэри күлүү оҥороро эбэтэр «саралыы тардара». Бу хампаанньа чэрчитинэн, Тымныы Оҕонньор урукку языческай таҥара уонна абааһы диэн өйдөбүл тарҕаммыта. Кини былыргы славяннар сиэртибэ оҥорон, мас лабааларыгар ыйыыллара, «харыйа тыына» диэн этэллэрэ. Итини өйдөөн, бырааһынньыктааҕы харыйа Тымныы Оҕонньор дьүһүнүнэн киэргэтэллэр дииллэрэ^[6].

Тымныы Оҕонньор 1936 сыл иннинэ сэбиэскэй туһаныыга төннүбүтэ. Бу 1935 сыл ахсынньы 28 күнүгэр ССРС Киин ситэриилээх кэмитиэтин президиумун чилиэнэ П. П. Постышев «Правда» хаһыакка ыстатыйа таһаарбытын кэннэ, оҕолорго Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыгы харыйаны кытта тэрийэргэ этии киллэрбитин кэннэ буолбута (ол гынан баран, Постышев Тымныы Оҕонньору төннөрөргө этии киллэрбэтэҕэ^[11]), ол кэнниттэн дойду үрдүнэн саҥа дьыллааҕы тэрээһиннэр урукку «Ороһуоспа» тэриллэри туһанан тэриллэллэр^[12]. Тымныы Оҕонньор официальнай төннүүтэ сотору буолбута. ССРС бастакы Харьковтааҕы пионердар Дыбарыаһыгар (1935 сыллаахха аһыллыбыта), 1935 сыл ахсынньы 30 күнүгэр «реабилитация» кэнниттэн ССРС-ка бастакы официальнай Саҥа дьыллааҕы харыйа ыытыллыбыта^[13]. Онтон 1937 сыл тохсунньу ыйыгар Москватааҕы Союзтар Дьиэлэригэр бырааһынньыкка Тымныы Оҕонньор уонна Хаарчаана ыалдьыттары көрүспүттэрэ^[14].

ХХ үйэ саҕаланыытыгар Нуучча Православнай таҥара дьиэтэ Тымныы Оҕонньорго сыһыана икки өрүттээх этэ^[3].

Бу тиэмэҕэ 2000 сыллаахха митрополит Сергий (Фомин), Вологдаҕа сылдьан тыл эппитэ^[15]: «…Тымныы Оҕонньор — үтүө майгылаах персонаж, хас биирдиибитигэр кыра эрдэхпититтэн биллэр. Уонна итини өйдүөхпүтүн наада, үчүгэй уонна куһаҕан персонажтары арааран көрүөххэ наада. Миэхэ Тымныы Оҕонньор уобараһа светскай духуобунай үгэспит сөптөөх сайдыыта».

Арассыыйаҕа Тымныы Оҕонньорго сыһыаннаах хас да тутулуга суох бырайыактар бааллар. Тымныы Оҕонньор бастакы дойдута, Архангельскай, ВЛКСМ обкомун көҕүлээһининэн үөскээбитэ, оччолорго, 1980-с сыллар бүтүүлэригэр, Архангельскайдааҕы байҕал атыы-эргиэн пуордун, байыаннай Севмашзавод уонна да атын улахан тэрилтэлэр дириэктэрдэрэ өйөөбүттэрэ. 1991 сыл саҕаланыытыгар «Дом Деда Мороза» ЗАО уонна «Почта Деда Мороза» ТОО тэриллибиттэрэ, онно сөп түбэһэр атыы бэлиэлэрэ бэлиэтэммиттэрэ^[16]. 1995 сыллаахха Кольскай тумул арыыга баар Лапландия заповеднигын салалтата «Сказочная Лапландия — Владения Деда Мороза» диэн бырайыагы саҕалаабыта, ол быһыытынан Тымныы Оҕонньор олорор сирэ Чунозеро уһаайбатыгар баар эбит^[17]. Москва куорат урукку баһылыга Юрий Лужков көҕүлээһининэн Вологодскай уобаласка 1998 сылтан «Великий Устюг — родина Деда Мороза» судаарыстыбаннай туризм бырайыага үлэлиир^[18]. Бу бырайыак чэрчитинэн, 2005 сылтан ыла, Тымныы Оҕонньор «официальнай» төрөөбүт күнэ эмиэ бэлиэтэнэр: сэтинньи 18 күнэ^[19]. Бу күн, статистика этэринэн, Улуу Устюгка бастакы улахан тымныы түспүт күнүнэн талыллыбыта^[19].

Хас да бүтүн Арассыыйатааҕы Тымныы Оҕонньордор боппуруостарын, ол иһигэр Лапландия уонна Улуу Устюг оҕонньордоро, маннык быһаарбыттара: Тымныы Оҕонньор аптаах буоларын быһыытынан, Лапландияҕа уонна Улуу Устюгка биир кэмҥэ сылдьыан сөп. Оҕолор Тымныы Оҕонньорго суруйбут суруктарыгар Лапландия заповеднигын ыйбатах буоллахтарына, Улуу Устюгка тиэрдэллэр^[20].

• Мороз / В. В. Иванов, В. H. Топоров // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 176.
• Мороз / Л. Н. Виноградова // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 302—303. — ISBN 5-7133-1207-0.
• Адоньева С. Б. История современной новогодней традиции // Мифология и повседневность : сборник. — СПб.: ИРЛИ РАН, 1999. — Вып. 2. — С. 372.
• Божерянов, И. Н. Как праздновал и празднует народ русский Рождество Христово, Новый год, Крещение и Масленицу: исторический очерк И. Н. Божерянова. — Санкт-Петербург : издание М. Ледерле и К°, 1894 (обл. 1895).
• Георгий Бородин. Образ Деда Мороза в российской анимации (биллибэт). animator.ru (окт. 2001 - окт. 2007). Сигэнии күнэ: 5 Тохсунньу 2016. Архивировано 23 Балаҕан ыйын 2015 года.
• Душечкина Е. В. Дед Мороз и Снегурочка // Отечественные записки : журнал. — М., 2003. — № 1.
• Душечкина Е. В. Дед Мороз: этапы большого пути (К 160-летию литературного образа) // «Новое литературное обозрение» 2001, №47 : журнал. — М.: НЛО, 2001. — ISSN 0869-6365.
• Душечкина Е. В. История Деда Мороза в России // Русская ёлка. История, мифология, литература. — СПб.: Норинт, 2002. — ISBN 5771101265
• Душечкина Е. В. Три века русской ёлки // Наука и жизнь : журнал. — 2008. — № 1.