Саҥа дьыл бэлиэлэрэ

Арассыыйаҕа харыйа Ороһуоспа бэлиэтин курдук XIX үйэ ортотугар баар буолбута. Бу үгэс ниэмэстэртэн кэлбитэ, кинилэргэ бу үгэс XV—XVI үйэлэргэ баар буолбута. Харыйаны минньигэстэринэн уонна чүмэчилэринэн киэргэтэллэрэ, аннытыгар оҕолорго бэлэх уураллара. Бу үгэс Арассыыйаҕа ыраахтааҕы дьиэ кэргэнинэн, княгиня Александра Феодоровна нөҥүө киирбитэ. Оҕолоругар Кыһыҥҥы дыбарыаска харыйа туруорара, император дьиэтиттэн харыйаны киэргэтии муодата дворяннар ортолоругар тарҕаммыта^[1]. Бастакы уопсастыбаннай харыйа Санкт-Петербурга 1852 сыллаахха туруоруллубута. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн киэргэтиллибит харыйаны былаастар религиознай бырааһынньык Ороһуоспа атрибутун быһыытынан ылыммыттара уонна үгэс тохтотуллубута. 1935 сыллаахха Кремльгэ оҕолорго аналлаах харыйа ыытыллыбыта^[2]. Харыйа тула үҥкүүлүүр үгэс эмиэ баар^[3].

Бырааһынньык бэлиэтин быһыытынан харыйа венога XIX үйэҕэ Гамбургтан төрүттээх богослов Иоганн Гинрих Вихерн көмөтүнэн үөскээбитэ, кини дьадаҥы ыаллартан хас да оҕону иитэн ылбыта. 1839 сыллаахха ахсынньыга Ороһуоспа хаһан кэлэрин тохтоло суох ыйыталаһаллара, онтон Вихерн мас көлүөһэттэн уонна харыйа лабаалартан венок оҥорбута, онно 20 кыра кыһыл чүмэчини уонна 4 улахан үрүҥ чүмэчини уурбута. Сарсыарда аайы бырааһынньыкка диэри күннэри ааҕан, кыра чүмэчи уматара, баскыһыанньаҕа улахан чүмэчилэри уматара^[4].

XVIII—XIX үйэлэргэ нуучча бааһынайдарыгар Тымныы Оҕонньор диэн персонаж эбэтэр тоҥууга, тымныыга эппиэттиир ханнык эмэ атын иччи биллибэт этэ. Маннык ахтыылар илин славяннар бырааһынньыктааҕы аһылыкка «тымныыны» ыҥырар сиэр баар. Үүнээйи тоҥорботун туһугар, Тымныыны аһатыахха наада этэ^[5]. XIX үйэҕэ образ суруйааччы Владимир Одоевскай көмөтүнэн Мороз Иванович аптаах киһигэ уларыйбыта^[6]. Хас да сыл устата Саҥа дьылы бырааһынньыгы ыытыы бобуллубутун кэннэ, Москватааҕы Союзтар дьиэлэригэр кини кыттыылаах бастакы Саҥа дьыллааҕы харыйа ыытыллыбытыгар 1937 сыллаахха аныгы Тымныы Оҕонньор уобараһа үөскээбитэ^[7].

Тымныы оҕонньор поезда — ОАО «РЖД» уонна Вологодскай уобалас бырабыыталыстыбатын бырайыага, Тымныы оҕонньор бырааһынньыкка киэргэтиллибит көһө сылдьар дьиэтэ. Аан бастаан Тымныы оҕонньор 2021 сыллаахха Арассыыйаҕа айаҥҥа барбыта. Үс сыл иһигэр 170-тан тахса куораты кэрийэн, 78 тыһыынча км айаннаан, суолга 190 күнү атаарбыта. Тымныы оҕонньор поезда үс ый иһигэр 33 686 км айаннаан, 2023 сыллаахха Арассыыйа рекордун кинигэтигэр киирбитэ^[8].

Хаарчаана — хаар-күөх былааччыйалаах ойууланар кыыс. Сэһэннэргэ кини Тымныы оҕонньор сиэнин быһыытынан көрдөрүллэр, киниэхэ бэлэх тиэрдэргэ көмөлөһөр^[2]. Тиллибит муус кыыс уобараһа хотугу остуоруйаларга үгүстүк көстөр. 1873 сыллаахха Александр Островскай Афанасьев остуоруйаларын сабыдыалынан «Хаарчаана» диэн пьесаны суруйбута. Николай Римскай-Корсаков ити ааттаах операта эмиэ бу уобарас биллиитин үрдэппитэ. Хаарчаана аныгы таҥаһын 1935 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска Кремльгэ оҕолорго анаан ыытыллыбыт Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыкка тахсыбытыгар ылбыта^[9][10].

Сэбиэскэй кэм саҕана ахсынньы бүтүүтүгэр үгүс фрукта суоҕугар мандарин атын дойдуларга ситэр этэ. Саҥа дьылы мандаринынан көрсөр үгэс 1963 сыллаахха Ленинград пордугар Мароккоттан бу фрукталаах таһаҕас хараабыла кэлбитин кэннэ саҕаламмыта диэн сабаҕалааһын баар^[11].

«Оливье» салааты Франция шеф-повара Люсьен Оливье айбыта. Биир барылынан, салат Москваҕа «Эрмитаж» эрэстэрээнигэр уус-уран киэргэтиилээх аһылык этэ, ол гынан баран ыалдьыттар ингредиеннэри булкуйбуттар, ол иһин шеф-повар аһылык састаабын саҥаттан толкуйдаабыта. 1939 сыллаахха ССРС-ка «Амтаннаах уонна доруобай ас кинигэтэ» бастаан бэчээттэммитэ, Оливье салаата «Көтөртөн салаат» диэн ааттаах этэ. Бастакы рецебкэ бастыҥ аһылыктар бааллара: бочугурас уонна хабдьы, рак моонньо уонна ынах тыла. Салат киэҥник тарҕаммытын кытта, дьиэҕэ оҥоһуллар барыллар баар буолбуттара, онно эт быһыытынан ньирэй, ынах, куурусса уонна буспут колбаса туттуллар буолбуттара^[12].

Саҥа дьыл күнүгэр шампанскай бокалларын өрө көтөҕөр үгэс дворяннартан үөскээбитэ. Шампанскай светскай бэчрииҥкэлэр быстыспат чааһа этэ. Үксүн бырааһынньыктарга, ол иһигэр Саҥа дьылга, аһаталлара. Игристай арыгы 1812 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин кэмигэр саҥа дьыллааҕы утах буолбута. Французтар Арассыыйаҕа баран, аһылыктарын кытта тыһыынчанан дьааһык шампанскайы аҕалбыттара. Наполеон аармыйата Арассыыйаны кыайыы бэлиэтин быһыытынан Москваҕа иһиэхтэрэ диэн саарбахтаабатахтара. Наполеону кытта сэрии ахсынньыга түмүктэммитэ, нуучча саллааттара Саҥа дьылга шампанскайы арыйбыттара. Бу утах 1813 уонна 1814 сылларга кыайыы туһугар иһиллибитэ, бу курдук үгэс олоҕорбута. Бокалларынан охсуһуннарар муода Александр II саҕана үөскээбитэ, оччолорго бырааһынньыктааҕы тостары этэр буолбуттара^[13].

1920-с сыллар саҕаланыыларыттан партийнай уонна сэбиэскэй үлэһиттэртэн саҥа социальнай элита үөскээһинэ саҕаламмыта. 1936 сыллаахха аһылык промышленноһын наркома Анастас Микоян эппитэ:

Весело стало жить, значит, и выпить можно, но выпить так, чтобы рассудка не терять и не во вред здоровью

Ол сыл Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическай партия Киин кэмитиэтэ уонна ССРС Наркомнарын Сэбиэтэ арыгы промышленноһын сайыннарыыга уураах ылыммыттара, 5 сыл иһигэр шампанскай оҥоһуута 60 төгүл элбиир буолуохтааҕа; Урукку «Абрау-Дюрсо» заводугар уонна атын фабрикаларга шампанскайы оҥорууну чэпчэки ньыманы туһанан биир кэмҥэ тэрийэргэ, кырдьыы кэмин 25 хонукка диэри кыччатыыга быһаарбыттара. Ол көмөтүнэн, утах тоҕоостоох буолбута^[14].

1960-с сылларга Саҥа дьыллааҕы бырааһынньык быһыыта сайдыбыта, билигин да баар. Тэлэбииһэр дьиэҕэ ыытыллар бырааһынньык атрибута буолбута — Саҥа дьыл аҕыйах чааһынан кэлэрин иннинэ, остуол бэлэмнэнэн эрдэҕинэ, холбоон, сэбиэскэй биэриилэри, киинэлэри көрөр үгэс баар буолбута^[15]:

• Чародеи
• Карнавальная ночь
• Джентльмены удачи
• Ирония судьбы, или с лёгким паром
• Операция «Ы» и другие приключения Шурика

«Щелкунчик» балет премьерата XIX үйэ бүтүүтүгэр буолбута. Кыра-кыралаан Саҥа дьыл уонна Ороһуоспа бырааһынньыктарын бэлиэтэ буолбута. Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыктар кэмнэригэр Петр Чайковскай муусуката аан дойду үрдүнэн иһиллэр: кэнсиэрдэргэ, испэктээкилэргэ, дьаарбаҥкаларга^[16].