Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Аар Айыы Итэҕэлэ

Аар Айыы итэҕэлэ (нууч. Вера Аар Айыы) — саха төрүт итэҕэлин аныгылыы көрүҥүн биир салаата (атына — Айыы үөрэҕэ). ХХ үйэ бүтүүтүгэр саха төрүт сиэригэр-туомугар, олоҥхоҕо уонна номохторго, ону кытта Тэҥри итэҕэлигэр (нууч. Тенгрианство) олоҕуран төрүттээбит итэҕэлэ.

Аар Айыы итэҕэлин тутуһааччылар бу итэҕэли тенгрианство хотугу салаатынан ааҕаллар. Итэҕэйээччилэр сүрүн сыаллара-соруктара — Айылҕалыын, Куйаардыын уонна үрдүкү күүстэрдиин (айыылардыын) ситимнэнэн, эйэлээх олоҕу олоруу[1].

Итэҕэли дьон-сэргэ ортотугар салгыы сайыннарар, тарҕатар уонна сөргүтэр соруктан 2014 сыллаахха «Аар Айыы итэҕэлэ» диэн кииннэммит итэҕэл тэрилтэтин быһыытынан Арассыыйа юстицияҕа министиэристибэтигэр бэлиэтээбиттэрэ[2].

Устуоруйата

В. А. Кондаков үөрэҕинэн, Аар Айыы итэҕэлэ саха норуотун былыргы төрүт итэҕэлэ буолар. Устуоруйа дааннайдарынан, 1696 сыллаахха Арсеньев бойобуода ыйааҕынан Туймаада хочотугар итэҕэл сиэрэ-туома бобуллубута, ол кэнниттэн 300-тэн тахса сыл устата үтүрүллүүгэ сылдьыбыта.

Аар Айыы итэҕэлин батыһааччылара суруйалларынан, XVII үйэҕэ 23 Айыы боотура бэйэлэрин төрүт итэҕэллэрин көмүскээн кыргыһыыга киирэн өлбүттэр (кэлин кинилэр Аар Айыы итэҕэлин ытык дьонун ахсааннарыгар киирбиттэрэ). Ону тэҥэ, Кондаков үөрэҕинэн, түҥ былыргыттан аныгы кэмҥэ дылы итэҕэл кистэлэҥ үөрэҕэ сүппэтин туһугар 12 сүдү Айыы ойууна (алгысчыта) турууласпыт, үлэлээбит-хамнаабыт диэн ааҕыллар:

  1. Сандаар Уһуму
  2. Татаар Тайма
  3. Эллэй
  4. Намылҕа Силик
  5. Одуну — Дыгын Ойууна
  6. Лүксүрээни
  7. Дуоҕа Боотур
  8. Уһун Ойуун
  9. Эргис
  10. Махсыын Гоголев — Маамыктаах Судьуйа
  11. Михаил Захарович Игнатьев — Тумус Мэхээлэ
  12. Владимир Алексеевич Кондаков

Итэҕэли саҥалыы сөргүтүү 1990-с сылларга саҕаламмыта. Былыргы үөрэҕи, алгыстары уонна сиэри-туому биир тиһиккэ киллэриигэ норуот эмчитэ, мэдиссиинэ уонна уйулҕа билимин дуоктара, профессор, бэйэтин «Айыы ойууна» диэн ааттанар В. А. Кондаков сүрүн оруолу оонньообута. Ол курдук, Аар Айыы итэҕэлэ маҥнай 1996 сыллаахха «Үрүҥ Аар Тойон» диэн духуобунас уонна норуот мэдиссиинэтин кыһалҕаларын чинчийэр тэрилтэ быһыытынан тэриллибитэ. Кэлин итэҕэл түмсүүтүн быһыытынан официальнай бэлиэтэниини ааспыта: Дьокуускай куораттааҕы тэрилтэ — 2011 сыл ахсынньы 16 күнүгэр, Сунтаардааҕы тэрилтэ — 2012 сыл тохсунньу 13 күнүгэр, Ньурбатааҕы (Хатыҥ Сыһыы) тэрилтэ — 2012 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр тэриллибиттэрэ[1].

2014 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ Арассыыйа Федерациятын Юстицияҕа министиэристибэтинэн (нууч.) (сах. официальнайдык бэлиэтэммитэ, ол туһунан туоһу сурук 2014 сыл муус устар 14 күнүгэр бэриллибитэ[2].

Итэҕэл төрүтэ уонна өйдөбүллэрэ

Аар Айыы итэҕэлин сүрүн төрүтүн, бөлүһүөпүйэтин уонна устуоруйатын В. А. Кондаков 5 чаастаах «Аар Айыы итэҕэлэ» диэн сүрүн үлэтигэр түмэн суруйбута.

Итэҕэл үөрэтэринэн, Аан дойду Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулартан турар. Кондаков суруйарынан, Үөһээ дойдуга 12 халлаан баар, онно 12 Аар Айыы олорор, оттон сүрүн Үрдүкү Таҥаранан Аан дойдуну айбыт Үрүҥ Аар Тойон буолар[1]:

  1. Үрүҥ Аар Тойон — Үс дойду, Аан дойду, Бүппэт Куйаар Улуу Баһылыга
  2. Күн Күбэй Хотун — Күн Таҥарата
  3. Одун Хаан
  4. Чыҥыс Хаан — Одун Хаанныын иккиэн Үрүҥ Аар Тойон дьаһалынан Аан дойдуну ыйаах, оҥоһуу таһааран салайаллар
  5. Дьылҕа Тойон — Орто дойду саҥа төрүүр оҕолорун дьылҕалыыр
  6. Уһун Дьурантаайы Суруксут — Үрүҥ Аар Тойон дьаһалларын, Одун Хаан оҥоһуутун, Чыҥыс Хаан ыйааҕын, Дьылҕа Тойон дьылҕалааһынын бүппэт уһун аҕыс кырыылаах таас остолбоҕо суруйар. Кини Халлаан Улуу Суруксута
  7. Сүҥ Дьааһын Тойон — Аан дойдуну Айыы уотун кымньыы оҥостон алыастыыр, ыраастыыр. Кини өссө уоту кытта сибээстээх идэлэр Таҥаралара буолар
  8. Улуу Хотой Айыы — Көмүскэстээх Аар Айыы дэнэр. Кини Айыы дьонун көмүскүүр, харыһыйар, араас өлүүттэн, ыарыыттан, батталтан, атаҕастабылтан көмүскүүр, быыһыыр.
  9. Уордаах Күрүө Дьөһөгөй Тойон — уйгу-быйаҥ, сылгы сүөһү, күүстээх түөстээх, көмүөллээх күөмэйдээх уол оҕолор Таҥаралара
  10. Ала Мылахсын Хотун, эбэтэр Иһэгэй Иэйэхсит — уйгу-быйаҥ, ынах сүөһү Таҥарата
  11. Ахтар Айыыһыт — оҕо үөскээһинин, төрөөһүнүн Таҥарата
  12. Эдьэҥ Иэйэхсит — таптал, ыал буолуу Таҥарата[3]

Аар Айыы итэҕэлэ эйэни, сырдыгы, үтүөнү, өйөһүүнү уонна Айылҕаны харыстааһыны тутуһар. Итэҕэл үөрэҕинэн, Айылҕаны алдьатыы, киртитии, кыылы-сүөлү мээнэ өлөрүү улахан аньыынан ааҕыллар.

В. А. Кондаков үөрэтэринэн, үрүҥ уонна хара күүстэри бииргэ булкуйар сатаммат. Ол иһин Аар Айыы итэҕэлигэр хара ойууннар үҥэр Улуу Тойон таҥаралара Аар Айыылар кэккэлэригэр киирбэт уонна киниэхэ сүгүрүйбэттэр[4]. Ону тэҥэ итэҕэл салалтата спиритизмы, таҥхалааһыны уонна алларааҥҥы күүстэри кытта алтыһыыны утарар[5].

Сиэр-туом уонна алгыс

Итэҕэл сиэринэн-туомунан дьахтар уонна эр киһи тэҥ бырааптаахтар, алгыска бииргэ кытталлар. Аһылыкка туох да хааччах суох. Итэҕэлгэ 12 салаалаах 466 сүрүн ирдэбил баар, олор киһи сиэригэр-майгытыгар, Айылҕаҕа сыһыаныгар туһаайыллаллар.

Сүрүн уонна саамай улахан алгыһынан Ыһыах алгыһа буолар. Ыһыахха Аар Айыыларга уонна Аан Алахчын, Баай Байанай, Хатан Тэмиэрийэ курдук орто дойду иччилэригэр сүгүрүйэллэр.

1999 сыллаахха Сунтаарга маҥнайгы итэҕэл дьиэтэ — Айыы Арчыта тутуллубута. 2004 сыллаахха 12 сэргэлээх Айыы Аартыга (улахан алгыс ыытыллар түһүлгэтэ) оҥоһуллубута. Аар Айыы итэҕэлин алгысчыттара анал үөрэҕи бараллар[1].

Аар Айыы итэҕэлэ уонна Айыы үөрэҕэ

Саха итэҕэлин сөргүтүүгэ 1990-с сылларга икки сүрүн хайысха үөскээбитэ. В. А. Кондаков «Аар Айыы итэҕэлин» төрүттээбитэ, оттон Лазарь Андреевич Афанасьев — Тэрис «Айыы үөрэҕин» (Айыы итэҕэлин) олохтообута.

Бу икки үөрэх сүрүн философията уонна сиэрдэрэ-туомнара биир төрүттээхтэр уонна былыргы түүр-монгуол омуктарын итэҕэлэ — Тенгрианство (Тэҥри итэҕэлэ) — салааларынан буолаллар. Тенгрианствоҕа Үрдүкү Таҥаранан (Тэҥри) Улуу Халлаан ааҕыллар. Бу итэҕэли былыргы түүрдэр, монгуоллар, хууннар уонна да атын көс омуктар тутуһаллара.

Тэрис уонна Кондаков үөрэхтэрин сүрүн уратылара терминологияҕа уонна Таҥара аатын чуолкайдааһыҥҥа сытар. Тэрис үөрэҕэр Үрдүкү Таҥара — «Үрүҥ Айыы Тойон Таҥара» диэн ааттанар, оттон Кондаков үөрэҕэр — «Үрүҥ Аар Айыы Тойон Таҥара» (эбэтэр Үрүҥ Аар Тойон) диэн буолар. «Аар» диэн биир тылтан сылтаан икки өттүттэн мөккүөр тахсан, бу икки түмсүү биир тылы булбатахтара уонна тус-туһунан тэрилтэ быһыытынан Юстиция министиэристибэтигэр бэлиэтэммиттэрэ[6].

Аар Айыы итэҕэлэ уонна тенгрианство

Аар Айыы үөрэҕэ уонна тенгрианство (Евразия көс олохтоох түүр-монгуол норуоттарын былыргы итэҕэлэ) быһаччы ситимнээхтэр. Саха итэҕэлэ тенгрианство хотугу, олохтоох усулуобуйаҕа уларыйан сайдыбыт салаатынан ааҕыллар.

Бу икки итэҕэл өрүттэрэ: үрдүкү Таҥара аата (сахалыы — Таҥара, былыргы түүрдүү — Tengri); Аан дойду үс араҥалаах тутула (Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулар); Аан дойду маһын өйдөбүлэ (Аал Луук Мас), ону таһынан айылҕа иччилэригэр итэҕэйии.

Ол эрэн былыргы сахалар Хоту дойду тыйыс усулуобуйатыгар үгүс үйэлэр тухары олорон, Аар Айыы итэҕэлэ тенгрианствоттан ураты булбут. Сүрүн уратылара: Үрүҥ Аар Тойон баһылыктаах айыылар пантеоннара баар буолбут (тенгрианство бу өттүнэн судургу соҕус), ону таһынан Ыһыах курдук ураты туом үөскээбит[7].

Тарҕаныыта

Аар Айыы итэҕэлэ сүнньүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар тарҕаммыт. Ол эрээри, Саха сириттэн көспүт дьон Арассыыйа атын куораттарыгар уонна тас дойдуларга сайын аайы Ыһыах ыһаллар, онно Аар Айыы итэҕэлин алгысчыттара кэлэн алгыс этэллэр, айыыларга сүгүрүйүү сиэрин-туомун ыыталлар. Холобур, 2026 сыллаахха ыһыахтар Москваҕа, Санкт-Петербург куоракка, ону кытта Алматыга (Казахстан), Паттайяҕа (Таиланд), Ванкуверга (Канада), Калифорнияҕа (АХШ), Кельн куоракка (Германия) буолан ааспыттара[8][9][10].

Итэҕэйээччилэр чуолкай ахсааннарын быһаарар уустук эрээри, социология чинчийиилэринэн, Саха сирин олохтоохторуттан биллэр бырыһыана төрүт итэҕэли (Аар Айыы итэҕэлин уонна Айыы үөрэҕин) тутуһарын биллэрэр[11].

Кириитикэ уонна билим сыанабыла

Аар Айыы үөрэҕин ХХ үйэ бүтүүтүгэр саҥалыы сөргүтүү уопсастыбаҕа уонна билим эйгэтигэр араас сыанабылы ылбыта.

Ол курдук, социологтар уонна итэҕэли чинчийээччилэр (религиоведтар) Аар Айыы итэҕэлин уонна Айыы үөрэҕин академическай билимҥэ үгүстүк «неоязычество» (саҥа төрүт итэҕэл) эбэтэр «саҥа итэҕэл хамсааһыннара» диэн тиэрминнэринэн бэлиэтииллэр. Чинчийээччилэр этэллэринэн, бу итэҕэл былыргы үгэстэргэ олоҕурбутун үрдүнэн, аныгы кэм дьонун (В. А. Кондаков, Л. А. Афанасьев — Тэрис) бэйэлэрин тус көрүүлэрин быһыытынан сыаналаныан сөп[12].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 "Аар Айыы Итэгэлэ", религиозная организация (рус.). Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 Минюст РФ зарегистрировал якутскую веру Аар Айыы (рус.). Yakutia.Info. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2026.
  3. ↑ Кондаков В. А. Аар Айыы итэҕэлин туһунан (рус.). Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  4. ↑ Аар Айыы итэҕэлэ маннык өйдөбүллэри сөпкө өйдүүргүтүгэр ыҥырар. SakhaLife. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2026.
  5. ↑ Религия Аар Айыы о Таҥха (рус.). БезФормата. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2026.
  6. ↑ Утуман Таман о религиях Айыы, Аар Айыы и Тенгри (рус.). Aartyk.ru. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2026.
  7. ↑ О доктрине якутского неоязычества (рус.). Aartyk.ru. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  8. ↑ Ысыах по всему миру! Где встретить главный якутский праздник в других странах(биллибэт). ykt.ru. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  9. ↑ Якутский национальный праздник Ысыах отметили в Санкт-Петербурге(биллибэт). ЯСИА. Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2026.
  10. ↑ Якутский «Ысыах» вновь собирает гостей в «Коломенском»(биллибэт). Портал Москвы. Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2026.
  11. ↑ Саха (Якутия). www.pravenc.ru. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  12. ↑ Ушницкий В.В. [https://religio.amursu.ru/images/Volumes/2016/3/4/04_.pdf Современная «вера» якутов: религия Айыы, тенгрианство, неошаманизм] (рус.). Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.

Литература

  • Аар Айыы итэҕэлэ / В. А. Кондаков. — Дьокуускай : Издательство СО РАН, 2003 — . Ч. 1. — 2003. — 387 с.
  • Аар Айыы итэҕэлэ / В. А. Кондаков. — Дьокуускай : Издательство СО РАН, 2003 — .Ч. 2. — 2004. — 365 с.
  • Аар Айыы итэҕэлэ / В. А. Кондаков. — Дьокуускай : Издательство СО РАН, 2003 — .Ч. 3. — 2005. — 385, [20] с.
  • Аар Айыы итэҕэлэ / В. А. Кондаков. — Дьокуускай : Издательство СО РАН, 2003 — .Ч. 4: Гипноз уонна итэҕэл. — 2006. — 381 с.
  • Аар Айыы итэҕэлэ / В. А. Кондаков. — Дьокуускай : Издательство СО РАН, 2003 -. Ч. 5. — 2007. — 335 с.
  • Религия Аар Айыы : основные сведения / В. А. Кондаков; составители: А. И. Яковлева, Т. Т. Тимофеева; ОО РС(Я) Ассоциация Народной Медицины. В. А. Кондакова, Местной религиозной организации г. Якутска Аар Айыы итэҕэлэ. — Якутск: СМИК-Мастер. Полиграфия, 2012. — 213 с.

Категориялар