Аан дойду дьахталларын күнэ

Дьахталлар тэҥ бырааптаныыларын өйүүр аан дойдутааҕы күнү ыытар үлэ ХХ үйэ кирбиитигэр үөскээбит.

Бастаан АХШ дьахталлара үлэ ыарахан усулуобуйаларын утары бырачыастарын саҕалаабыттар. 1910 сыллаахха Клара Цеткин дьахталлар бэйэлэрин бырааптарын иһин охсуһууларыгар аан дойдутааҕы биир санааланыы күнүн олохтуурга этии киллэрбит, 1914 сыллааҕы миитиннэр кэннилэриттэн кулун тутар 8 күнүгэр бэлиэтиир үгэс үгүс дойдуларга олохсуйбут. Бырааһынньык 1920-с сылларга коммуньуус судаарыстыбаларга киэҥник тарҕаммыт, ол курдук кулун тутар 8 күнүн Кытай, Куба уонна ССРС бэлиэтиир буолбуттар^[4].

Онтон 1975 сыллаахха ХНТ Аан Дойдутааҕы дьахталлар сылларын биллэрбит, кэлин дьахталлар бырааптарын иһин охсуһуу Аан дойдутааҕы күнэ биллэриллибит. 1978 сыллаахха ЮНЕСКО быһаарыытынан кулун тутар 8 күнэ Аан дойду дьахталларын күнүн быһыытынан бигэргэммит^[5].

Ол кэмтэн ыла ХНТ бу бырааһынньыгы хас сыл аайы социальнай уонна поллитическай тематын уларыта сылдьан бэлиэтиир. Ол курдук, 2011 сыллаахха «Үөрэххэ, билимҥэ уонна технологияларга тэҥ кыах биэриитэ» диэн темалаах этэ.

Албания, Алжир, Армения, Азербайджан, Беларусь, Босния уонна Герцоговина, Бразилия, Буркина Фасо, Камерун, Кытай, Куба, Эквадор, Грузия, Италия, Израиль, Лаос, Казахстан, Кыргызстан, Македония, Молдавия, Черногория, Польша, Румыния, Россия, Сербия, Таджикистан, Украина, Узбекистан, Вьетнам уонна Замбия дойдуларыгар бэлиэтэнэр^[6].

Сэбиэскэй Сойуус эстибитин кэннэ Аан дойду дьахталларын күнэ Арассыыйаҕа судаарыстыбаннай бырааһынньык уонна өрөбүл күн быһыытынан хаалбыта. Үгэс курдук, бу күн эр дьон дьахталларга кинилэр киһи аймах олоҕор ураты суолталаахтарын бэлиэтиир сибэкки уонна араас бэлэхтэри биэрэр^[7].

Арассыыйаҕа кулун тутар 8 күнүгэр дьахталлар ураты суолталарыгар анаммыт бырааһынньыктааҕы кэнсиэрдэр, бүтүн Арассыыйатааҕы аахсыйалар ыытыллаллар. Холобур, РФ бары куораттарыгар «Эһиэхэ, Тапталлаахтар!» диэн бүтүн Арассыыйатааҕы аахсыйа буолар. Добровольческай хамсааһыннар активистара дьахталлары бырааһынньыгынан эҕэрдэлииллэр, уулуссаларга, вокзалларга, аэропортарга, мэдэссиинэ тэрилтэлэригэр уонна нэһилиэнньэни социальнай көмүскээһин тэрилтэлэригэр сибэкки бэлэхтииллэр^[8][9].

Кулун тутар 8 күнүгэр анаан «Биир ньыгыл Арассыыйа» бэрэстэбиитэллэрэ «Күндү дьахталларга» диэн бүтүн Арассыыйатааҕы марафону уонна «Эн сааһыҥ» диэн аахсыйаны салҕаабыттара^[10].

2022 сыллаахха кулун тутар 6 күнүттэн 8 күнүгэр диэри Арассыыйаҕа үгэс курдук Норуоттар ыккардыларынааҕы дьахталлар күнүгэр анаммыт «Култуурунай өрөбүллэр» диэн бүтүн Арассыыйатааҕы аахсыйа буолан ааспыта. Биир кэккэ түмэллэр экспозицияларын босхо көрөр кыаҕы биэрбиттэрэ, онтон 20 циркаҕа (Санкт-Петербургктан Владивостокка тиийэ) «Дьоллоох ийэ» аахсыйа чэрчитинэн элбэх оҕолоох ыалларга анаан босхо көрдөрүүлэр буолбуттара.

Сыл аайы РФ Бэрэсидьиэнэ кулун тутар 8 күнүгэр экэниэмикэ араас эйгэлэрин сайдыытыгар улахан кылааттарын киллэрбит Арассыыйа бастыҥ дьахталларыгар судаарыстыбаннай наҕараадалары туттарар^[11].

2022 сыллаахха РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээһининэн, Арассыыйаҕа үрдүкү судаарыстыбаннай наҕараадалартан биирдэстэрэ буолбут «Дьоруой ийэ» бочуоттаах аат чөлүгэр түһэриллибитэ^[12].

2024 сыллаахха Норуоттар ыккардыларынааҕы дьахталлар күнүгэр анаан хас да аахсыйа ыытыллыбыта. Олор истэригэр: «Хамсааһын Сааһа» (аахсыйа кыттыылаахтара социальнай суолталаах идэлээх дьахталлары эҕэрдэлээбиттэрэ), «Эһиэхэ, тапталлаахтар!»^[13] (волонтердар Москва 100-тэн тахса араас былаһааккаларыгар дьахталларга сибэкки бэлэхтээбиттэрэ)^[14], «Автоледига анаан сибэкки» (кулун тутар 5 күнүттэн 8 күнүгэр диэри аахсыйа кыттыылаахтара Москватааҕы «112 систиэмэ» үлэһит дьахталларын, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйүүр биир кэккэ киин үлэһиттэрин, култуура тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрин уонна «Мои документы» МФЦ үлэһиттэрин эҕэрдэлээбиттэрэ).

Кулун тутар 8 күнүгэр сибэкки букетын атыылааһын көннөрү күннэрдээҕэр 30 төгүл улаатар^[15]. 2025 сыл кулун тутар 6 күнүгэр биллибитинэн, Норуоттар ыккардыларынааҕы дьахталлар күнүн иннинээҕи нэдиэлэҕэ Арассыыйа үрдүнэн сибэкки букетын орто сыаната 28 % үрдээн 2 761 солкуобайга тиийбит, онтон бырааһынньык бэйэтин күнүгэр 2 636 солкуобайга диэри түспүт. Москваҕа сибэкки букетын орто сыаната 3 635 солкуобай, Новосибирскайга — 2 803 солкуобай, онтон Ростов-на-Дону куоракка — 2 724 солкуобай буолбут. Саамай чэпчэки сибэккилэри Пермь (1 897 солкуобай), Волгоград (2 070 солкуобай) уонна Омскай (2 014 солкуобай) куораттарга булуохха сөп этэ^[16].

2025 сылга Кения, Нидерланды, Эквадор, Колумбия, Вьетнам, Кытай уонна Абхазия поставщиктара кулун тутар 8 күнүгэр анаан Арассыыйаҕа 17 тыһыынча тонна сибэккини аҕалбыттара^[17].

Сэбиэскэй кэмҥэ Саха сиригэр судаарыстыбыннай салайыыга, култуураҕа, билимҥэ уонна уопсастыбаннай олоҕоххо боччумнаах кылааты киллэрбит, дьахтар уопсастыбаҕа үрдүк оруолун туһугар турууласпыт элбэх үлэһит дьахтар баар эбит.

Салайааччылар ортолоругар Софья Петровна Сидорова, сэрии сылларыгар Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ, уонна Александра Яковлевна Овчинникова, 1963-1979 сс. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ, бэлиэтэнэллэр . Саха сиригэр хомсомуол хамсааһынын бастакы тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ, партия обкомун дьахтар секторын сэбиэдиссэйэ уонна 1930-с сылларга Саха национальнай библиотекатын дириэктэрэ Софья Борисовна Якутцева (Калачик) буолар^[18]. Билим уонна оҥорон таһаарыы эйгэтигэр Елизавета Ивановна Бурцева — саха дьахталларыттан бастакы Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Мария Николаевна Андросова-Ионова — бастакы учуонай дьахтар, Арассыыйаҕа бастакынан алмаас баайдаах сири арыйбыт Лариса Анатольевна Попугаева биллэллэр^[19].

Аныгы кэмҥэ кулун тутар 8 күнэ Саха сиригэр киэҥник бэлиэтэнэр. Бу күн үгүс тэрээһиннэр, кэнсиэрдэр ыытыллаллар.

1949 сылга ССРС-ка бу судаарыстыбаннай бырааһынньыкка анаан анал почта мааркаларын сиэрийэтэ тахсыбыта:

Серия марок

ССРС-ка Норуоттар икки ардыларынааҕы дьахталлар күнүгэр анаммыт туспа мааркалар араас сылларга (1947—1967 сс.) тахсыбыттара:

• Козлова, Н. Н. Международный женский день 8 Марта как инструмент формирования советской политической культуры // Женщина в российском обществе. — 2011. — № 1.
• Ленивихина, Н. О. Международный женский день в советской России (на материалах Нижневолжского региона 20-х гг. Xx В. ) // Известия Волгоградского государственного педагогического университета. — 2016. — № 2 (106).
• Петражицкий, Л. И. О женском равноправии / проф. Л. И. Петражицкий. — Петроград: типография М. Меркушева, 1915.
• Трошина, Д. В. Лозунги Международного женского дня - пропаганда социального образа советской женщины // Известия высших учебных заведений. Поволжский регион. Гуманитарные науки. — 2019. — № 2 (50).