Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата

Саха Өрөспүүбүлүкэтэ суверенитеты ылбытын кэннэ, бастакы конституция ылыныллыбыта. Ол кэмҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин официальнай өрөгөй ырыата суох этэ. Конституция 140-с ыстатыйатыгар эрэ: «Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бэйэтин судаарыстыбаннай дьаралыктаах, былаахтаах уонна өрөгөй ырыалаах», — диэн суруллан турара.

Саҥа конституция бигэргэммитин кэннэ, судаарыстыбаннай өрөгөй ырыаны айар хамыыһыйа тэриллибитэ, онно бэрэссэдээтэлинэн бэйиэт Савва Тарасов анаммыта. Өрөгөй ырыатын айыыга күрэс ыытыллыбыта. Дойду үрдүнэн сүүһүнэн бырайыак киирбитэ эрээри, хамыыһыйа биир да үлэни бигэргэппэтэҕэ. Ол түмүгэр, 1992 сыл балаҕан ыйыгар Савва Тарасовы Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы К. К. Корякин солбуйбута^[2].

Бу табыллыбатах түгэн кэнниттэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев Култуура министиэристибэтигэр өрөгөй ырыаны салгыы көрдүүргэ сорудахтаабыта. Өрөгөй ырыатын барыла 1995 сыл балаҕан ыйыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин мунньаҕар киллэриллибитэ. Өрөгөй ырыатын тылларын Дмитрий Сивцев суруйбута. Муусуката Марк Жирков уонна Генрих Литинскэй суруйбут «Ньургун Боотур» операларын түмүктүүр хоругар олоҕурбута, оттон аранжировкатын Ю. Шейкина оҥорбута^[3].

2000 сыллаахха норуодунай дьокутаат Г. Г. Местников салайааччылаах саҥа хамыыһыйа «Саргы ырыата» диэн өрөгөй ырыатын саҥа барылын билиһиннэрбитэ. Тылларын Савва Тарасов уонна Михаил Тарасов суруйбуттара, оттон муусукатын Кирилл Герасимов айбыта^[3].

2003 сыл кулун тутар 26 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнэ Вячеслав Штыров Е. С. Никитина салайааччылаах өрөгөй ырыаны бэлэмниир саҥа хамыыһыйаны тэрийэр туһунан ыйаах таһаарбыта. Хамыыһыйа «Саргы ырыата» диэн үлэни талан ылан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнигэр көрүүгэ киллэрэргэ сүбэлээбитэ. 2004 сыл от ыйын 15 күнүгэр Ил Түмэн судаарыстыбаннай өрөгөй ырыатын бигэргэппитэ^[3].

2004 сыл муус устар 27 күнүгэр, Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр, өрөгөй ырыатын бастакытын официальнайдык иһиллибитэ^[3].

1 куплет

Якутия, ты светом зари

К добру и счастью всех нас зовёшь,

Алмазной радугой ты горишь

И нас к победам грядущим ведёшь.

Хос ырыата:

Цвети и крепни, родная земля,

Расти и славься, Якутия.

Краса и гордость России ты всей,

Тебя раздольней нет и щедрей.

2 куплет

Привольно Лена наша течёт,

Водой живой до края полна.

Она согласье и силу несёт,

Дарует мир всем народам она.

Хос ырыата

3 куплет

Земля Саха, святыни твои

С вершин веков напутствуют нас.

Мы путь продолжили предков своих,

И с честью мы их исполним наказ.

Хос ырыата

«Саргылардаах сахаларбыт» диэн ырыа Тоҥус өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыатын быһыытынан ылыныллыбыта^[4][5]. Өрөгөй ырыата муусукатын Адам Скрябин суруйбута, оттон тиэкиһэ Алампа 1917 сыллаахха суруйбут «Ыччат сахаларга» диэн хоһоонугар олоҕурбута^[6][7].

Интэрнэссийэнээл 1922 сылтан 1944 сылга диэри Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэлэр Сойуустарын (ССРС) уонна Арассыыйа Сэбиэскэй Федеративнай Социалистическай Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай өрөгөйүн ырыата буолбута.

Өрөгөйүн ырыата сахалыы тылбааһын Сэмэн Новгородов суруйаары былааннаабыта. Ол эрээри өрөгөй ырыатын тиэкиһин ситэ билбэт буолан, бу сорудаҕы Былатыан Ойуунускайга биэрбитэ. Тылбаас 1921 сыл ахсынньы 7 күнүгэр түмүктэммитэ уонна ахсынньы 15 күнүгэр «Ленская коммуна» хаһыакка бэчээттэммитэ.

1 куплет

Туруй бары дойду кырыстаах,

Аччык кулут дьон аймаҕа!

Өйдөөх санаабыт саталанна,

Өлөр өскө тэрилиннэ

Албын баттал турбут олоҕун

Алын төрдүн алдьатаммыт —

Саҥа олоҕу салайдыбыт,

Бары барбах бастан турда.

Хос ырыата

Дьиҥ бу баар кыргыһыыбыт

Муҥутуур муҥ бэрдэ.

Интэрнэссийэнээлтэн

Бар дьон сайдан турдун!..

2 куплет

Таҥараттан күүстээх күн саартан,

Көҥул сордоох дьоҥҥо кэлбэт.

Көҥүл дьоллоох сырдык сорҕутун,

Сордоох сэрииттэн буллубут.

Хааннаах батталы алдьатарга,

Дьоллоох соргуну тутарга.

Кытартан дьиҥ чахчы кытардан,

Итии тимири батталааҥ.

Хос ырыата

Үгүс күүстээх үлэ сэриитэ

Үрдүк дьолу оҥордубут.

Бары дойдуу сирин соргутун

Бар дьон дьолугар ыллыбыт.

Хааннаах хара ыттар дьоллорун

Сүллэр этиҥ хампарытта.

Дьоллоох үлэ күнүн сырдыга

Өрө күндээрэн таҕыста.

(Ойуунускай тылбааһа^[8])

Сэбиэскэй Сойуус өрөгөйүн ырыата 1944 сылтан 1991 сылга диэри «Интэрнэссийэнээли» солбуйан, Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэлэр Сойуустарын (ССРС) уонна Арассыыйа Сэбиэскэй Федеративнай Социалистическай Өрөспүүбүлүкэ официальнай судаарыстыбаннай өрөгөйүн ырыата буолбута.

Бу өрөгөй ырыата айыллыбытын кэннэ, кини бүтүн Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн киэҥник тарҕаммыта. Саха АССР-га КПСС Саха сиринээҕи обкома бары оройуоннааҕы уонна куораттааҕы кэмитиэттэргэ өрөгөй ырыата хаһыаттар, араадьыйа көмөтүнэн уонна ырыа суруйуутугар үөрэтэр бөлөхтөрү тэрийэн (ол иһигэр сахалыы тылынан) тарҕатары сорудахтаабыта^[9].

Саха АССР Норуодунай Комиссардарынан Сэбиэтэ ону таһынан Радиокомитекка өрөгөй ырыата сахалыы барылын систиэмэлээхтик араадьыйанан биэрэ турар туһунан сорудахтаабыта. Уопсайа 15 000 экземпляр тиэкис бэчээттэнэн, листовка быһыытынан тарҕатыллыбыта^[9].

Өрөгөй ырыата сахалыы официальнай тылбааһын анал хамыыһыйа бигэргэппитэ. Хамыыһыйа састаабыгар Саха обкомун АПО салаатын салайааччыта Захаров, сырдатыы норуодунай комиссара Чемезов, устуорук Г. П. Башарин уонна композитор Марк Жирков киирбиттэрэ^[9].

Хамыыһыйаҕа Саха АССР үрдүнэн тоҕус тылбаас киирбитэ. Киирбит тиэкистэртэн Николай Егорович Мординов уонна бэйиэт Сергей Степанович Васильев тыллара эрэ талыллыбыттара. Кинилэргэ икки тылбааһы холбоон, 1944 сыл тохсунньу 12 күнүгэр көрдөрөргө сорудах бэриллибитэ. Түмүктүүр тылбааһы СССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиума 1944 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр бигэргэппитэ^[9].

«Саха ырыата» — Алампа 1919 сыллаахха суруйбут хоһооно. Муусукатын Адам Скрябин айбыта^[2].

Бу ырыа 1921—1923 сылларга Саха уобалаһыгар сэбиэскэй былааһы утары туруу бэлиэтэ буолбута. Поэма ааптара Алампа «националистическай буржуазия» сорҕотун быһыытынан ааттаммыта. Алампа тутуллубутун кэннэ Соловецкай лааҕырга ыытыллыбыта. Ырыа композитора Адам Скрябин эккирэтииттэн куотан кыраныысса таһыгар тахсыбыта уонна заочно сууттаммыта^[2].

Өр кэм ааспытын кэннэ сэбиэскэй бырабыыталыстыба бу ырыаны дьон иннигэр толорору көҥүллээбитэ. Ырыа бастакытын 1945 сыллаахха Саха АССР-га Кыайыы күнүн бэлиэтээһиҥҥэ грампластинкаттан иһиллибитэ. 1990 сыллаахха бу ырыаны Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыатын быһыытынан ылыныы туһунан этии киирбитэ^[2].

2012 сыл ахсынньы 13 күнүгэр «Саха ырыата» Таатта улууһун өрөгөйүн ырыата буолбута^[10].

«Саргы дьаалы салалынна» — 1991 сылтан 2004 сылга диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата этэ. Бу биллиилээх саха суруйааччыта Суорун Омоллоон суруйбут «Саргы дьаалы салалынна» диэн хоһооно буолар. 2004 сыллаахха бу өрөгөй ырыата билиҥҥи өрөгөй ырыанан солбуллубута.