Саха национальнай байыаннай оскуолата

Кыһыл Аармыйа хамандыырдарын бэлэмниир оскуоланы тэрийэр туһунан аан маҥнай оччотооҕу Киин Ситэриилээх Кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ П. А. Ойуунускай 1924 сыллаахха этии киллэрбитэ^[2]. Кини этиитин өйөөннөр, Сибиирдээҕи Байыаннай уокурук хамаандабанньатын 1925 сыл балаҕан ыйын 10 күнүнээҕи бирикээһинэн Дьокуускайга Саха национальнай байыаннай оскуолата төрүттэммитэ. Оскуола Дьокуускайдааҕы национальнай байыаннай уруота базатыгар олохтоммута.

Оскуолаҕа бастакы сыл 72 курсант киирбитэ. Үөрэх 1926 сыл олунньутугар саҕаламмыта. Курсаннары икки хайысханан бэлэмнииллэрэ: стрелковай уонна станковай-пулеметнай. Бастакы хомуур үөрэнээччилэрэ оскуоланы 1927 сыллаахха бүтэрэн, алын састаап хамандыырдарын аатын ылбыттара. Кинилэртэн ураты, оскуолаҕа саппааска барбыт кыһыл армеецтар үөрэммиттэрэ. Байыаннай дьыалаттан ураты, успуордунан дьарыктаныыга улахан болҕомтону уураллара. Оскуола хайыһардьыттара, ытааччылара өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна бүтүн сойуустааҕы күрэхтэһиилэргэ миэстэлэспиттэрэ^[3].

1930 сыллаахха оскуолаҕа Гражданскай сэрии дьоруойун Кеша Алексеев аата иҥэриллибитэ^[3].

ЯНВШ бүтэрбиттэр эйэлээх кэмҥэ сэбиэскэй уонна баартыйа тэрилтэлэригэр үлэлээбиттэрэ, милииссийэ, Осоавиахим (нууч.) (сах. олохтоох салааларын салайбыттара, холкуостарга, тэрилтэлэргэ биригэдьиирдэринэн үлэлээбиттэрэ. Хомсомуол уонна успуорт тэрилтэлэрин салайааччылара буолбуттара.

Сорохтор байыаннай үөрэх кыһаларыгар салгыы үөрэнэ бараллара. Оскуолаттан тахсыбыт сүүстэн тахса хамандыыр Кыһыл Аармыйа эписиэрэ буолбута, ол иһигэр 11 киһи ыстаарсай эписиэр сололоммута. Байыаннай оскуола курсаннара дьоппуоннары кытта Хасан күөлгэ, Халкин-Гол таһыгар, Аҕа дойду Улуу сэриитин фроннарыгар, Квантун аармыйатын 1945 сыллаахха үлтүрүтүүгэ кыттыбыттара.

Саха национальнай байыаннай оскуолата Оһуобай Кыһыл знамялаах Уһук илиҥҥи Аармыйа штабыгар, 1936 сылтан ыла — Забайкальскай байыаннай уокурук штабыгар бас бэринэрэ. Дьокуускайга Красноармейскай уулусса, 62 аадырыһынан баара (билигин ол оннугар П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлэ уонна байыаннай комиссариат тураллар)^[4].

Барыта 1927 сылтан 1941 сыл ыам ыйыгар диэри оскуола 900-чэ алын састаап хамандыырын уонна саппаас кыһыл армеецтарын бэлэмнээбитэ.

• Гвардия полковнига Оллонов Дмитрий Данилович (1907―1983) ― Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССӨ байыаннай хамыһаара^[5].
• Полковник Ларионов Иван Петрович (1915―1961) ― Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 5-с Аармыйа 193-с стрелковай дибиисийэтин 685-с стрелковай полкатын стрелковай батальонун хамандыыра.
• Подполковник Соколов Степан Николаевич^[6] ― 36-с аармыйа 94-с Кыһыл знамялаах стрелковай дибиисийэтин 64-с стрелковай полкатын штабын салайааччыта (1946—1948)^[1].
• Майор Чусовской Николай Николаевич ― 1-кы Белорусскай фроҥҥа 8-с гвардейскай аармыйа 57-с стрелковай дибиисийэтин 172-с стрелковай полкатын стрелковай батальонун хамандыыра, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
• Старшай лейтенант Табунанов Георгий Тимофеевич ― Саха АССР Осоавиахимовскай хамсааһын бастакы тэрийээччитэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
• Лейтенант Догордуров Егор Дмитриевич (1916—1942) ― Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, снайпер, 294-с стрелковой дивизия 369-с туспа разведкалыыр ротатын хамандыыра^[7].
• Сюльскай Семён Иванович ― (1911—1985) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 1945 сыллаахха 1-кы Украинскай фроҥҥа Украинаттан Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит, Праганы уонна да атын Арҕаа Европа куораттарын босхолооһуҥҥа кыттыбыта^[8].
• Гвардия старшината Заровняев Роман Семёнович (1915—1962) ― Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, гвардия старшината, стрелковай взвод хамандыыра, снайпер, 59 өстөөх саллаатын уонна эписиэрин суох гыммыта.