Оллонов Дмитрий Данилович
Оллонов Дмитрий Данилович (1907, Түүлээх нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 1983 сыл ыам ыйын 23 күнэ, Дьокуускай) — гвардия майора, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгэр төрөөбүт.
Дүпсүн сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммит.
1931 сыллаахха Саха национальнай байыаннай оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрбит.
1932 сылтан Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1939, ыам ыйа — балаҕан ыйа — Халхин-Гол өрүскэ кыргыһыыга кыттыбыт. Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт[1].
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр
Сэрии иннинэ Белорусскай байыаннай уокурукка 219-с мотострелковай дивизия 55-с мотострелковай полкатын батальонун хамандыырынан анаммыт.
1941 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр кини батальона Гомель анныгар немец фашистарын кытта бастакы кыргыһыыга киирбит. Ол кэнниттэн Речица куорат оройуонугар 21-с аармыйа от ыйынааҕы кимэн киириитигэр кыттыбыт, онно кини батальона Днепр өрүһү туораан, Рогачев уонна Жлобин куораттары босхолообут.
Бу кэннэ ньиэмэс сэриилэрэ саҥаттан кимэн киирбиттэр. Онно, Барсуковка дэриэбинэ көмүскээһинигэр, Оллонов батальона элбэх киhитин, техникатын сүтэрбит, бэйэтэ атаҕар бааһырыы ылбыт, ол эрэн бойобуой сорудаҕын толорбут.
Госпитальтан үтүөрэн тахсаатын кытта, кинини И. В. Сталин аатынан Кыhыл Армия Байыаннай Академиятыгар үөрэххэ ыыппыттар. Ону бүтэрэригэр капитан солотун иҥэрбиттэр уонна КВ-9 диэн 47,5 тонналаах, 100 мм халын куйахтаах, чааска 50 км айанныыр уонтан тахса танкалаах, 100 киhилээх гвардейскай рота хамандыырынан анаабыттар.
Ротата Сталинград кыргыhыытыгар 2 ыйы быhа сэриилэспит, фельдмаршал Паулюс армиятын төгүруйүүгэ уонна үнтүруйүүгэ кыттыыны ылбыт.
1943 сыл сайыныгар аатырбыт Курскай Тоҕой кыргыhыытыгар кыттыбыт. Ол сыл сэтинньитигэр кистэлэҥ докумуоннары танковай армия штабыгар У-2 самолетунан илдьэ баран истэҕинэ, өстөөх «мессершмитэ» атаакалаан, самолеттарын умаппыт. Онуоха, летчик умайа сылдьар самолету хортуоппуй бааhынатыгар түhэрэн, тыыннаах хаалбыттар.
1944 сыл от ыйыттан 1945 сыл тохсунньу ыйга диэри Магнитогорскайга үрдүкү бронетанковай оскуолаҕа үөрэххэ ыытыллыбыт. Бу кэннэ 6-с танковай армияҕа 1068 самоходнай артиллерийскай полка хамандыырын солбуйааччытынан анаабыттар. Онон III Украинскай фронт састаабыгар киирэн Венгрияҕа, Австрияҕа сэриилэhэр, Вена куораты босхолоhор.
Онтон кини полката II Украинскай фронт дьаhалыгар бэриллэр. 1945 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Прага куоракка Д. Д. Оллонов танковай полката бастакынан тоҕо көтөн киирэн, Улуу Кыайыыны онно көрсөр.
Кыайыы кэнниттэн кини полкатын дойду илин өттүгэр көһөрбүттэр, онно Япония Квантун аармыйатын утары сэриилэспит: Забайкальскай фронт 1068 САП, 208 САБр хамандыырын солбуйааччытын быһыытынан Тульняо уонна Мукден (билиҥҥитэ Шэньян, Кытай) куораттары босхолооһуҥҥа кыттыбыт. Бу куорат байыаннай комендана буола сылдьыбыт[1][2].
Сэрии кэнниттэн
1947 сыллаахха Аармыйаттан уурайбыт. Дойдутугар төннөн баран, милиисийэҕэ сулууспалаабыт.
Өр сыллар устата Дьокуускайдааҕы милииссийэ горотделыгар инспекторынан, оперативнай дьуһуурунайынан уонна медвытрезвитель салайааччытынан сулууспалаабыт.
Биэнсийэҕэ тахсыбытын кэннэ Сэбилэниилээх күүстэр уонна ис дьыала уорганнарын ветерана быһыытынан эдэр милиционердар Андаҕар этэр үөрүүлээх сиэригэр-туомугар өрүү кыттар эбит.
Д. Д. Оллонов 1983 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга Хатыҥ-Үрэххэ өлбүт.
Дойдутугар, Түүлээх нэһилиэгин Кыыллаайы сэл. көмүллүбүт[1][2].
Наҕараадалара
- Кыһыл Знамя уордьана (1939; 1954)
- Кыһыл Сулус уордьана (27.12.1942[3]; 08.12.1943[4]; 1949)
- МНР уордьана (1969)
- «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (1944)
- «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл (1942)
- «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941—1945 сс.» мэтээл (1945)
- «Японияны кыайыы иһин» мэтээл (1945)
- «Венаны ылыы иһин» мэтээл (1945)
- «Праганы босхолооһун иһин» мэтээл (1945)
Үйэлээх аата
- Түүлээх орто оскуолатыгар Д. Д. Оллонов аата иҥэриллибит (2005).
- Танда түмэлигэр гвардия майора Оллонов бойобуой суолун сырдатар аналлаах муннук тэриллибит.
- Оллонов бойобуой наҕараадалара Уус-Алдан улууһун түмэлигэр харайыыга бэриллибиттэр.
- Ини-бии Оллоновтар кэриэстэригэр анаан хас сыл аайы буулдьанан ытыыга күрэхтэһии ыытыллар.
- 2010 сыллаахха Д. Д. Оллонов олорбут дьиэтин эркинигэр (Дьокуускай, Халтурин уул., 6) өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут[2].
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
- Ойоҕо — Оллонова (Овчаренко) Александра Пантелеймоновна;
- Убайа Оллонов Федор Данилович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа;
- Быраата Оллонов Прокопий Данилович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 1942 с. Брянскай сиригэр өлбүт;
- Убайа Оллонов Гаврил Данилович — аатырбыт булчут, Үлэ Албан аатын уордьанын кавалера;
- Быраата Оллонов Николай Данилович (1912—1986) — Ленинград оборуонатын, Кенигсберг ылыытын кыттыылааҕа.
Быһаарыылар
Литература
- Вклад народов Якутии в дело Победы (1941—1945). Документы и материалы. — Якутск, 1968.
- Петров Д. Д. Якутия в годы Великой отечественной войны. — Якутск, 1978.
- Сомов В. М. С верой в победу : очерки. — Якутск: Кн. изд-во, 1983. — 183 с.
- Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
Сигэлэр
- Иннокентий Дьячковский. Оллонов Дмитрий Данилович.
- Ефремов Петр Дмитриевич. Слово о боевом товарище // Молодежь Якутии : газета. — 23.02.2005.